ચિત્તાબ્ધૌ વાસના વીચિર્ વાસનાબ્ધૌ તુ સંસૃતિઃ । સંસારાબ્ધૌ શરીરં ચ શરીરાબ્ધૌ ચ જીવિતમ્
મનના મહાસાગરમાં ઈચ્છા એક લહેર છે; ઈચ્છાના સાગરમાં જન્મમરણનું ફેરફાર એક લહેર છે; સંસારના સાગરમાં શરીર એક લહેર છે; અને શરીરના સાગરમાં જીવન એક લહેર છે.
જીવિતાબ્ધૌ ચ યુવતા ચઞ્ચલે યૌવનાર્ણવે । વીચિર્ ઇન્દ્રિયસઙ્ઘાતસ્ સ્પન્દસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયવારિધૌ
જીવનના સાગરમાં યુવાની ચંચળ છે; યુવાનીના મહાસાગરમાં ઇન્દ્રિયોની ટોળકી એક લહેર છે; અને ઇન્દ્રિયોના સાગરમાં હલનચલન એક લહેર છે.
સ્પન્દામ્ભોધાવ્ અનુભવસ્ સ્વાનુભૂત્યામ્બુધૌ તતઃ । તરઙ્ગશ્ ચિત્સમુલ્લાસ ઇતીદં સર્ગવેદનમ્
હલનચલનના સાગરમાં અનુભવ ઊભો થાય છે; પછી, પોતાના અનુભવના મહાસાગરમાં ચેતનાની આનંદલહેર ઉઠે છે—આ જ સર્જનનું અનુભવ છે.
શબ્દસંસ્પર્શરૂપાદિ યેનેદમ્ અવબુધ્યતે । તચ્ ચિન્માત્રં જગત્ સર્વં તત્સારત્વાદ્ રઘૂદ્વહ
જેની દ્વારા અવાજ, સ્પર્શ, રૂપ વગેરે જાણી શકાય છે, હે રઘુવંશી, એ શુદ્ધ ચેતના છે; આખું જગત એ જ છે, કારણ કે એ જ તેનું સાર છે.
અક્ષુબ્ધો ઽવ્યપદેશ્યો ઽસાવ્ અસર્ગકરણોન્મુખઃ । ઉન્નીયતે ચિદમ્ભોધિસ્ સદ્ભિર્ બ્રહ્મેતિ કેવલમ્
આ ચેતનાના મહાસાગરને, જે અશાંત નથી, વર્ણનથી પર છે અને સર્જન તરફ ઝુકાવું નથી, જ્ઞાની લોકો માત્ર બ્રહ્મરૂપે જ માને છે.
અક્ષુબ્ધમ્ અપિ તત્ ક્ષુબ્ધમ્ ઇવ ચેત્ કૃતવેદનમ્ । તચ્ ચિદંશમ્ ઉપારુહ્ય બ્રહ્મ સર્ગ ઇતિ સ્થિતમ્
ભલે એ ચેતના અશાંત હોય, પણ જો એને અનુભવાય તો એ ઉથલપાથલ જેવી લાગે છે; એ ચેતનાના એક અંશમાં સ્થિર થઈને બ્રહ્મ અને સર્જન એમ માનવામાં આવે છે.
અક્ષુબ્ધો ઽસાવ્ અવાચ્યો હિ સમશ્ ચિતિમહાર્ણવઃ । વક્તું ન કેનચિન્ નામ્ના કલયા વાપિ શક્યતે
આ અશાંત ન રહેતી, વર્ણનથી પર અને વિશાળ ચેતનાનો મહાસાગર કોઈ પણ નામથી કે કોઈ રીતે વર્ણવી શકાયો નથી.
ન ચ તસ્ય મહાબાહો ક્ષોભસ્ સમ્ભવતિ ક્વચિત્ । પૃથક્ તન્માત્રરૂપત્વાત્ સર્વસ્ય જગતો ગતેઃ
હે મહાબાહુ, એમાં ક્યારેય કોઈ ઉથલપાથલ થતી નથી, કારણ કે આખું જગત માત્ર એની સૂક્ષ્મ તત્વરૂપે જ પ્રવાહમાં છે.
સ્વરૂપે તસ્ય દેવસ્ય કેવલં યા વિલાસિતા । સૈષોક્તા ક્ષોભશબ્દેન ચિચ્છબ્દેન ચ વાનઘ
એ દિવ્ય સ્વરૂપમાં જે રમણિયતા છે, તેને જ 'ક્લેશ' અને 'ચેતના' એમ બંને શબ્દોથી ઓળખવામાં આવે છે, હે નિર્દોષ.
પરમાર્થમહામ્ભોધૌ ચિચ્ ચેત્યલવરૂપિણી । ઊર્મિવત્ સ્ફુરતિ સ્પન્દાત્ તેનેદં જાયતે જગત્
પરમ સત્યના મહાસાગરમાં, ચેતના વિષય અને વિષયજ્ઞાનીના ભેદરૂપે તરંગની જેમ ઉદ્ભવે છે; એ રીતે આ જગત જન્મે છે.
અક્ષુબ્ધો ઽસાવ્ અનિર્દેશ્યસ્ સમશ્ ચિન્માત્રસાગરઃ । ક્ષુબ્ધશ્ ચેત્યતરઙ્ગસ્ તુ ચિદ્ ઇત્ય્ આકલિતો બુધૈઃ
આ અશાંત, વર્ણનથી પર, વિશાળ ચેતનાસાગર જ્યારે વિષયરૂપ તરંગે ઉથલે છે ત્યારે તેને 'ક્લેશ' કહે છે અને જ્ઞાની લોકો તેને 'ચેતના' તરીકે ઓળખે છે.
ચિદબ્ધૌ લહરી ચેત્યં સા ચ તસ્માન્ ન ભિદ્યતે । તાવન્માત્રૈકસારત્વાદ્ વારિ વીચિર્ ઇવામ્ભસઃ
ચેતનાના સાગરમાં જે તરંગ છે તે વિષય છે, પણ એ ચેતનાથી અલગ નથી; જેમ પાણીમાં તરંગ માત્ર પાણી જ હોય છે, તેમ એનું મૂળ પણ ચેતના જ છે.
તસ્માદ્ ભૂતાનિ જાતાનિ તાવન્માત્રાણિ તાનિ ચ । તદ્ એવાતદ્ ઇવાભાતિ સકલં ચાકલં ચ તત્
એથી, જે પણ જીવો જન્મે છે, એ બધાં એ જ માપના છે; અને એ બધું એ જ રૂપમાં કે એના વિપરીત રૂપમાં, આખું કે અધૂરું, એમ દેખાય છે.
એકમ્ એવ નકિઞ્ચિદ્ યત્ કિઞ્ચિદ્ વા તદ્ ઇદં જગત્ । નાનાનાનાતયા ચેતો મા મિથ્યાકુલતાં નય
આ જગત એક જ છે, કે કંઈ નથી, કે જેવું હોય એવું છે; તું મનમાં ભ્રાંતિથી અનેકતાનો વિચાર કરીને વ્યર્થ ચિંતામાં ન પડ.
એકસ્ય વામ્ભસો વીચિરૂપેણ સ્ફુરતો યથા । નાન્યતાસ્તિ તથા ભૂતભાવેન સ્ફુરણાચ્ ચિતઃ
જેમ એક જ પાણીમાંથી તરંગો ઉપજે છે, તેમ જ ચેતનામાંથી જીવોના રૂપે પ્રગટતા થાય છે, પણ તેમાં કોઈ જુદાપણું નથી.
બીજમ્ એવ યથા સ્તમ્ભḫ પત્ત્રં પુષ્પં ફલં રસઃ । પરિણામાદિરહિતં ભવત્ય્ એવં જગન્ત્ય્ અજઃ
જેમ બીજમાંથી ડાળ, પાન, ફૂલ, ફળ અને રસ ઊભાં થાય છે, પણ તેમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, તેમ અજન્મા જગતો પણ એ જ રીતે છે.
ફલાન્તા બીજસત્તૈવ સ્ફુરત્ય્ અન્યતયેવ સા । અદ્વૈતૈક્યજગદ્રૂપા બ્રહ્મસત્તૈવ જૃમ્ભતે
બીજની અંદર રહેલી શક્તિ જ ફળ અને બીજા રૂપોમાં અલગ-અલગ દેખાય છે; એ જ રીતે, બ્રહ્મની સત્તા જ અદ્વૈત સ્વરૂપે આખા જગતમાં વ્યાપી રહી છે.
બીજં સત્તૈકસામાન્યેનાફલાન્તં યથા સ્થિતમ્ । બ્રહ્મ સત્તૈકસામાન્યેનાસર્ગાન્તં તથા સ્થિતમ્
જે રીતે બીજની એક જ સત્તા બીજથી ફળ સુધી સતત રહે છે, એ જ રીતે બ્રહ્મની એક જ સત્તા સર્જન પહેલાંથી સર્જન સુધી સતત રહે છે.
બ્રહ્મૈકસત્તાસામાન્યમાત્રમ્ એવેદમ્ આતતમ્ । સત્યમ્ એકં જગદ્ ઇતિ વ્યાહૃતં તરુવૃક્ષવત્
આ આખું જગત બ્રહ્મની એક જ સત્તા રૂપે વ્યાપેલું છે; 'જગત એક જ સત્ય છે' એવું કહેવાય છે, જેમ કે વૃક્ષ અને તેની ડાળીઓ એક જ છે.
ય એવાચ્છશ્ ચિતસ્ સ્પન્દસ્ સ એવેત્થં જગદ્ભ્રમઃ । યશ્ ચાસ્પન્દસ્ સ એવાઙ્ગ પરમોપશમશ્ શિવઃ
ચેતનાની જે લહેર છે, એ જ જગતનું મોહિત કરનાર સ્વરૂપ છે; અને જે લહેર વિનાનું છે, એ જ પરમ શાંતિ છે, એ જ શિવ છે, પ્રિય.
અહો મહત્તા સ્વચ્છાયાશ્ ચિતો યસ્યા જગન્ત્ય્ અપિ । સ્પન્દમાત્રાત્ સમુદ્યન્તિ લીયન્તે ઽસ્પન્દમાત્રતઃ
અરે, કેટલી વિશાળ છે એ શુદ્ધ ચેતનાની તેજસ્વિતા, જેના નાનાં જ આંચળથી પણ આખાં જગત ઊભાં થાય છે અને એ જ રીતે લય પામે છે.
યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં ભાવાનાં પ્રલયોદયૌ । નાનાનાનાભમ્ ઇવ યત્ તદ્ ઇદં બ્રહ્મ ચિદ્ઘનઃ
જેની ચેતનાની પલક ઝપકવાથી જ સર્વ વસ્તુઓનું ઉત્પત્તિ અને લય થાય છે, જેમ કે અનેક રંગોની છાયાઓ જેવી, એ જ બ્રહ્મ છે—શુદ્ધ ચેતનાનો ઘનરૂપ.
ચિદ્ વાતવદ્ અભિન્નાત્મા સ્પન્દાદ્ આત્મગતાદ્ યથા । તથૈવ જગદ્ એતસ્માત્ તસ્માત્ તત્સ્થં તદ્ એવ ચ
ચેતના પવન જેવી છે—મૂળમાં એકરૂપ અને અખંડ; એની અંદરની લહેરથી જ જગત ઊભું થાય છે, એમાં જ રહે છે અને એ જ છે.
અતશ્ શુદ્ધમ્ અનાભાસં સર્વં ચિદ્ઘનમ્ અક્ષયે । દૃશ્યમાને ઽપિ નૈવ સ્તસ્ ત્વત્તામત્તે ભવાભયઃ
આથી, બધું જ શુદ્ધ છે, દેખાતું નથી, અખંડ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે અને અવિનાશી છે; જોવામાં આવે ત્યારે પણ એ ખરેખર અસ્તિત્વ ધરાવતું નથી—ન તો જન્મ છે, ન તો ભય.
નૈક્યં ન ચ દ્વૈતમ્ ઇહાસ્તિ કિઞ્ચિન્ ન ત્વત્ત્વમત્ત્વાદિ સદ્ અપ્ય્ અસદ્ વા । સર્વં ચ સર્વત્ર સદૈવ ચાસ્તિ યદ્ બુદ્ધવાન્ એવમ્ અપીહ તત્ તત્
અહીં એકપણ એકતા કે દ્વૈત નથી, પોતાપણું કે પરપણું પણ નથી, સત્ય કે અસત્ય પણ નથી; બધું બધે હંમેશા હાજર છે, અને જે આ રીતે જાણે છે, એ માટે બધું એવું જ છે.
મદુક્તમ્ એતદ્ આકર્ણ્ય નિર્ણીય શુભમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । હૃદયે ચાખિલં કૃત્વા તિષ્ઠેત્થં શૃણુ રાઘવ
મારા કહેેલા શબ્દો સાંભળી અને તેને શુભ માની, બધું દિલમાં રાખી ને એ રીતે જ રહે; હવે સાંભળ, રાઘવ.
સર્વમ્ એવ પરિત્યજ્ય કાષ્ઠમૌની ભવાનઘ । નિર્વાસનો નિર્મનનẖ ક્ષીણચિત્તḫ પ્રશાન્તધીઃ
બધું છોડીને, લાકડાની જેમ મૌન રહી, હે નિર્દોષ, ઇચ્છા વિના, વિચારો વિના, મન થાકેલું અને બુદ્ધિ શાંત રાખ.
અપશ્યન્ન્ અપ્ય્ અગ્રગતાન્ અશૃણ્વન્ પટહાન્ અપિ । અસ્પૃશન્ન્ અમ્બરમ્ અપિ ન જિઘ્રઞ્ શ્વસનાદ્ય્ અપિ
આગળ જતા લોકોને જોયા વિના, નગારા વગાડતાં સાંભળ્યા વિના, આકાશને સ્પર્શ કર્યા વિના, હવા કે અન્ય સુગંધો પણ ન ઘાંસતા.
પ્રભુઞ્જાનો ઽપ્ય્ અભુઞ્જાનો વ્યોમવદ્ વિમલાન્તરઃ । સંવિદૈવેદૃશસ્ તિષ્ઠ નિષ્ઠામ્ આધ્યાત્મિકીં ગતઃ
ભોગ ભોગવતા કે ન ભોગવતા, અંદરથી આકાશ જેવું નિર્મળ અને શુદ્ધ રહો; એ જાગૃતિમાં સ્થિર રહો, આત્માની અવસ્થામાં સ્થાયી થાઓ.
આત્મન્ય્ એવાસ્સ્વ શાન્તાત્મા મૂકાન્ધબધિરોપમઃ । પુસ્તાચ્ છૈલાદ્ ઇવ કૃતશ્ ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવાર્પિતઃ
પોતાના આત્મામાં શાંત મનથી રહો, જેમ કે મૌન, અંધ અને બહેરા માણસ હોય; જેમ પર્વતથી અલગ રાખવામાં આવ્યું હોય, અથવા દીવાલ પર ચિત્ર દોરાયું હોય તેમ.