ચિત્તં શાન્તિમ્ ઉપાયાતમ્ અસ્માકં વનનાયક । મૃતચિત્તા વયમ્ ઇહ સ્થિતા દારુમયા ઇવ
અમે, વનના સ્વામી, હવે મનની શાંતિ પામી છે; અહીં મન મરી ગયેલું હોય તેમ, લાકડાના પुतળા જેવું રહેીએ છીએ.
અસ્માકં નાસ્ત્ય્ અહઙ્કારો રસો વા શુષ્કભૂરુહામ્ । અહઙ્કારો હિ સર્વેષાં કર્મણાં મૂલકારણમ્
અમે માટે હવે ‘હું’ નો ભાવ નથી, અને કોઈ રસ પણ નથી, સૂકાઈ ગયેલા વૃક્ષો જેવું; કેમ કે ‘હું’ નો ભાવ જ બધાં કામોનું મૂળ કારણ છે.
તન્તૌ મુક્તાફલાનીવ પ્રયાન્તિ સમવાયિતામ્ । અહઙ્કૃતાવ્ ઇન્દ્રિયાણિ સામન્તા ઇવ રાજનિ
જે રીતે દોરામાં મોતી એકસાથે ગાંધાય છે, એ જ રીતે મારા ઇન્દ્રિયો અહંકારમાં એકઠા થાય છે, જેમ રાજાના આસપાસ દરબારી ભેગા થાય છે.
અહઙ્કારમહાતન્તૌ છિન્ને ત્વ્ ઇન્દ્રિયબાલકાઃ । ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તિ સામન્તા વિનૃપા ઇવ
પણ જ્યારે અહંકારની મોટી દોર તૂટી જાય છે, ત્યારે મારા ઇન્દ્રિયો રાજા વગરના યુવાન દરબારીઓની જેમ અહીં-ત્યાં ભટકતા રહે છે.
નિરહઙ્કૃતિચિત્તાનિ વિશરારૂણિ લુબ્ધક । મમેન્દ્રિયાણિ કાર્યેષુ ન લગન્ત્ય્ અપ્સ્વ્ ઇવામ્બુજમ્
શિકારી, અહંકારથી રહિત મનવાળા мои ઇન્દ્રિયો વિખેરાઈ ગયા છે અને પોતાના કામમાં જોડાતા નથી, જેમ પાણીમાં કમળ ચોંટતા નથી.
મિથસ્ સંશ્લેષમ્ આયાન્તિ ન મમેન્દ્રિયબાલકાઃ । વિનાહઙ્કારજતુના શીતલાયẖકણા ઇવ
મારા ઇન્દ્રિયો એકબીજામાં જોડાતા નથી, કેમ કે અહંકારના ચોટ વગર, એ ઠંડા કણોની જેમ એકસાથે રહેતા નથી.
ન મે બુદ્ધીન્દ્રિયં કઞ્ચિદ્ વેત્તિ કર્મેન્દ્રિયક્રમમ્ । ચિત્રસ્થા ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્વેષ્વ્ અર્થેષ્વ્ ઈક્ષણાદયઃ
મારા જ્ઞાન ઇન્દ્રિયો કોઈ પણ કર્મ ઇન્દ્રિયોની ક્રમબદ્ધ ક્રિયા નથી જાણતી; દૃષ્ટિ અને અન્ય ઇન્દ્રિયો પોતાના વિષયમાં જ સ્થિર રહે છે, જેમ ચિત્રમાં ચિત્રો સ્થિર રહે છે.
સાધો યદ્ ઇન્દ્રિયં વક્તિ તેન દૃષ્ટો ન તે મૃગઃ । યસ્ય વા દર્શને શક્તિર્ વક્તું જાનાતિ તન્ ન નઃ
હે સજ્જન, જે ઇન્દ્રિય બોલે છે, એથી તું મૃગને જોઈ શકે છે; અથવા જે ઇન્દ્રિયમાં જોવાની કે બોલવાની શક્તિ છે, એ આપણું નથી.
ન કાનિચિન્ મમૈતાનિ ગલિતાહઙ્કૃતેẖ કિલ । તદ્ વ્યાધ કસ્ ત્વાં કથયત્વ્ આર્તિમન્મૃગદર્શનમ્
આમાંથી કોઈ પણ વસ્તુ મારી નથી, કેમ કે 'હું' નો ભાવ ખરેખર દૂર થઈ ગયો છે; તેથી, હે શિકારી, જે દુ:ખી છે એ જ તને મૃગના દર્શન વિશે કહી શકે.
સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં હિ પશૂનામ્ ઇવ પાલકમ્ । ચિત્તં તચ્ ચ વિલીનં નસ્ સર્વાર્થરહિતે પદે
બધા ઇન્દ્રિયોનો રખેવાળ, પશુઓની જેમ, મન છે; અને એ મન હવે સર્વ વિષયથી રહિત અવસ્થામાં લય પામ્યું છે.
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ વિક્ષિપ્તરૂપાણ્ય્ એતાનિ તત્ કથમ્ । કિં વા ત્વા કથયન્ત્વ્ અઙ્ગ ગતાનીહૈવ પઞ્ચતામ્
આ ઇન્દ્રિયો અહીં-ત્યાં વિખેરાઈ ગઈ છે, તો હવે કેવી રીતે, કે શું, પ્રિય, તને કહી શકે? કારણ કે એ તો અહીં જ સંપૂર્ણ રીતે લય થઈ ગઈ છે.
નિર્માતૃપિતૃકો યદ્વદ્ વિશરારુશ્ શિશુવ્રજઃ । તથાક્ષવૃન્દમ્ અધૃતિ નિરહમ્ભાવવાસનમ્
જેમ માતા-પિતા વગર બાળકોનો ટોળો અશાંત અને ગોઠવણ વગર હોય છે, એમ જ આધાર વગર અને અહંકાર રહિત અવસ્થામાં ઇન્દ્રિયોના ટોળા અસ્થિર રહે છે.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યા દશા વેદ્મિ ન કાશ્ચન । તુર્ય એવાવતિષ્ઠે ઽહં તત્ર દૃશ્યં ન વિદ્યતે
હું જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ઊંઘ જેવી કોઈ અવસ્થાનો અનુભવતો નથી; હું તો માત્ર ચોથા અવસ્થામાં જ સ્થિર છું, જ્યાં કોઈ વસ્તુ દેખાતી નથી.
ઇતિ નિર્વચનીભાવં યથાર્થકથનેન સઃ । લુબ્ધકો મુનિના નીતો જગામાભિમતાં દિશમ્
એ રીતે, પોતાની અવ્યાખ્યેય અવસ્થાનું સાચું વર્ણન કરીને, શિકારીને મુનિએ માર્ગદર્શન આપ્યું અને તે પોતાની ઇચ્છિત દિશામાં ચાલ્યો.
અતો વચ્મિ મહાબાહો નાસ્તિ તુર્યેતરા દશા । નિર્વિકલ્પા હિ ચિત્ તુર્યં તદ્ એવાસ્તીહ નેતરત્
મહાબાહુ, હું સ્પષ્ટ કહું છું કે ચોથા અવસ્થાને સિવાય બીજી કોઈ અવસ્થા નથી; ચોથું એટલે નિર્વિકલ્પ ચિત્ત, એ જ અહીં છે, બીજું કંઈ નથી.
સત્યં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મભાવં ગતે જીવે નિરર્થકમ્ । દેહે ભવન્તીન્દ્રિયાણિ ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવાનઘ
જ્યારે બ્રહ્મની સત્ય અવસ્થાનું દર્શન થાય છે અને જીવ દેહમાંથી વિદાય લે છે, પાપવિહિન, ત્યારે દેહમાં રહેલી ઇન્દ્રિયોને કોઈ અર્થ રહેતો નથી, જેમ ચિત્રિત ભીતિ પરના દૃશ્યો.
યત્રેષ્ટાનિષ્ટસમ્બન્ધે નોદયસ્ સુખદુẖખયોઃ । ન તચ્ ચિત્તં ભવેદ્ રામ તત્ સત્ત્વં તુર્યગં વિદુઃ
રામા, જ્યાં ઇચ્છિત કે અનિચ્છિત વસ્તુઓ સાથે સુખ-દુઃખનું ઉદય થતું નથી, એ ચિત્ત નથી; એ અવસ્થાને ચોથું, તુર્ય અવસ્થાનું જ્ઞાન કરો.
સ્વપ્નકાલે સ્વપ્ન એવ જાગ્રદ્ વ્યગ્રાપરિગ્રહાત્ । જાગ્રચ્ ચ સ્વપ્નતામ્ એતિ સ્મરણીયતયા તયા
સ્વપ્ન અવસ્થામાં માત્ર સ્વપ્ન જ છે; જાગૃત અવસ્થામાં વિષયોમાં વ્યસ્ત રહેવાને કારણે જાગૃતતા જ રહે છે; અને એ જાગૃતતા સ્મરણશક્તિથી સ્વપ્નરૂપ બની જાય છે.
અસત્યં જાગ્રતિ સ્વપ્નસ્ સ્વપ્ને જાગ્રદ્ અસન્મયમ્ । જાગ્રત્સ્વપ્નવિકારાન્તા ઘનમોહા સુષુપ્તભૂઃ
જાગૃત અવસ્થામાં સ્વપ્ન ખોટો છે; સ્વપ્નમાં જાગૃત અવસ્થા અસ્થિર છે. જાગૃત અને સ્વપ્નની બદલાવની અંતે, ઘન અંધકાર સુષુપ્તિ બની જાય છે.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં ત્રયમ્ અઙ્ગ ભ્રમોદ્ભવમ્ । વરત્રાયામ્ ઇવાહિત્વં વિજ્ઞાને પ્રસ્ફુરત્ સ્થિતમ્
જાગૃત, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ નામનું ત્રય, મિત્ર, ભ્રમથી જ ઉદભવતું છે; એ જ્ઞાનમાં તેજસ્વી બનીને સ્થિર રહે છે, જેમ કે સ્પર્ધામાં દોર મૂકવામાં આવે છે.
તુર્યમ્ અસ્ત્ય્ અનવચ્છિન્નં શુદ્ધચિન્માત્રરૂપિ યત્ । તત્રૈતત્ સ્ફુરતિ ભ્રાન્ત્યા તરઙ્ગત્વમ્ ઇવામ્ભસિ
ચોથું અવસ્થાનું અસ્તિત્વ છે, જે અનંત અને શુદ્ધ ચેતનાનું સ્વરૂપ છે; એમાં ભ્રમથી આ દેખાય છે, જેમ પાણીમાં તરંગો ઊભા થાય છે.
યથાભૂતાર્થવિજ્ઞાનાત્ ત્રયમ્ એતદ્ વિલીયતે । જીવન્મુક્તપદં શુદ્ધં તુર્યમ્ એવાવશિષ્યતે
વાસ્તવિક વસ્તુઓના જ્ઞાનથી આ ત્રય લય પામે છે; માત્ર શુદ્ધ ચોથું અવસ્થાનું જ રહે છે, જે જીવિત મુક્તિનું પદ છે.
પ્રોક્તં વિદેહમુક્તત્વં તુર્યાન્ત ઇતિ પણ્ડિતૈઃ । ચિદ્ બ્રહ્મેત્યેવમાદીનાં વચસાં તદ્ અગોચરઃ
પંડિતો જે 'દેહથી મુક્તિ' અને 'ચોથા અવસ્થાનો અંત' કહે છે, એ સ્થિતિ એવા શબ્દોથી પર છે જેમ કે 'ચેતના', 'બ્રહ્મ' અને બીજા ઘણા.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં ત્રયં રૂપં હિ ચેતસઃ । શાન્તં ઘોરં ચ મૂઢં ચ ત્ર્યાત્મ ચિત્તમ્ ઇહ સ્થિતમ્
મનના ત્રણ રૂપ છે: જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને સુષુપ્તિ. અહીં મન શાંત, ઉગ્ર અને મૂઢ સ્વરૂપે પોતપોતાના સ્વભાવ સાથે રહે છે.
ઘોરં જાગ્રન્મયં ચિત્તં શાન્તં સ્વપ્નમયં સ્થિતમ્ । મૂઢં સુષુપ્તભાવસ્થં ત્રિભિર્ હીનં મૃતં ભવેત્
જાગૃતિમાં મન ઉગ્ર હોય છે, સ્વપ્નમાં શાંત રહે છે અને સુષુપ્તિમાં મૂઢ હોય છે. જ્યારે આ ત્રણેય રૂપ નથી, ત્યારે તેને મૃત્યુ કહેવાય.
યત્ર ચિત્તં મૃતં તત્ર સત્ત્વમ્ એકં સ્થિતં સમમ્ । તદ્ વિદ્ધિ જીવન્મુક્તત્વં તત્ તુર્યં તન્ મહત્ પદમ્
જ્યાં મન મૃત્યુ પામે છે, ત્યાં માત્ર એક જ સમાન સત્તા રહે છે. એ જ જીવિત મુક્તિ, ચોથી અવસ્થા અને મહાન લક્ષ્ય છે.
તત્રૈતે મુનયસ્ સિદ્ધા બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ । સત્ત્વાત્મકે તુર્યપદે જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ
ત્યાં એ ચોથા, શુદ્ધ સ્વરૂપના અવસ્થામાં, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય મહાન ઋષિઓ જીવતાં જ મુક્ત થયેલા છે અને સ્થિર રહ્યા છે.
યં તં મુનિં વને વ્યાધḫ પૃષ્ટવાન્ મૃગહેતુના । સ સંસ્થિતસ્ તુર્યપદે શુદ્ધસત્ત્વોદયાત્મનિ
જે ઋષિને વનમાં એક શિકારીએ હરણ માટે પૂછ્યું હતું, એ ઋષિ શુદ્ધ સત્વથી ભરેલા ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર હતા.
ચિત્તાચારં ન જાનાતિ મૃતચિત્તસ્ સ કઞ્ચન । શાન્તાશેષવિશેષાંશમ્ અદ્વૈતૈક્યપદં ગતઃ
જેનું મન સંપૂર્ણ શાંત થઈ ગયું છે, તે મનના ઉથલપાથલને જાણતો નથી; તે સર્વ ભેદ શાંત થયેલા, અદ્વૈતની એકતા પ્રાપ્ત કરી ચૂક્યો છે.
સમસ્તસઙ્કલ્પવિલાસમુક્તે તુર્યે પદે તિષ્ઠ નિરામયાત્મા । યત્ર સ્થિતાસ્ સાધુ સદેહમુક્તાḫ પ્રશાન્તભેદા મુનયો મહાન્તઃ
બધા વિચારોના ખેલથી મુક્ત એવા ચોથા અવસ્થામાં, દુઃખરહિત સ્વરૂપે સ્થિર રહો; ત્યાં મહાન ઋષિઓ, જીવતાં જ મુક્ત, સર્વ ભેદ શાંત કરીને વસે છે.