મનો વિચારમ્ આરુહ્ય મનનાનર્થમ્ ઉજ્ઝતિ । યત્ કરોતિ વિમૂઢાત્મા તેનૈતન્ નશ્યતિ સ્વયમ્
મનને તપાસવા માટે ઊભું થઈ, તે વ્યર્થ વિચાર છોડે છે; ભટકેલી આત્મા જે કરે છે, એથી એ પોતે જ નાશ પામે છે.
વિવેકં પ્રાપ્ય ચેતસ્ સ્વાન્ સઙ્કલ્પાન્ નાશયત્ય્ અલમ્ । પૂર્વં હિ સ્વજનાન્ હન્તિ દુર્જનḫ પ્રાપ્ય સમ્પદમ્
વિવેક પ્રાપ્ત થતાં મન તરત જ પોતાના વિચારોને નષ્ટ કરે છે; જેમ દુષ્ટ માણસને સંપત્તિ મળે ત્યારે એ પહેલે પોતાના જ લોકોનું નુકસાન કરે છે.
સ્વજનાન્ એવ દહતિ દુર્જનḫ પ્રથમોત્થિતઃ । રૂક્ષૈશ્ ચટચટાસ્ફોટૈર્ વેણૂન્ વેણ્વનલો યથા
દુષ્ટ માણસ પહેલે ઊભો થઈને પોતાના જ લોકોમાં આગ લગાવે છે; જેમ બાંબુની આગ કડક અવાજ સાથે બાંબુને જ ભસ્મ કરે છે.
પ્રસારણાત્ પ્રદૃશ્યન્તે સૃષ્ટયો ઽન્તર્ગતાશ્ ચિતઃ । કદર્કકસ્ય વિવિધા યથા વર્ણકપઙ્ક્તયઃ
જ્યારે ચિત્તની અંદરની રચનાઓ ફેલાય છે, ત્યારે તે દેખાય છે; જેમ ચિત્રકારના પાટ પર વિવિધ રંગની લાઈનો દેખાય છે.
સમસ્તશક્તિકચિતમ્ એકાત્મ બ્રહ્મ સંવૃતમ્ । વિવૃતં ભાતિ નાનાત્વે યાત્રાસ્વ્ ઇવ કદર્કકમ્
બધી શક્તિઓથી ભરેલું, એક જ આત્મા બ્રહ્મથી ઢંકાયેલું, તે વિવિધતામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે; જેમ ચિત્રકારની પલેટમાં વિવિધ રંગો દેખાય છે.
ચિન્માત્રાલોકિતં ચિત્તં કરોતીમાં જગત્સ્થિતિમ્ । નૃપેક્ષિતḫ પ્રતીહારસ્ સામન્તરચનામ્ ઇવ
મન માત્ર ચૈતન્યના પ્રકાશથી ઉજવાય છે અને આ જગતની સ્થિતિ જાળવે છે; જેમ મહેલના દરવાજા પર રખવાળું કક્ષાઓ ગોઠવે છે.
ચિદ્રૂષિતસ્ય મનસẖ કર્મ સંસૃતિનામકમ્ । રસાસિક્તસ્ય બીજસ્ય પત્ત્રપુષ્પફલં યથા
ચૈતન્યથી ભરી ગયેલા મનના કર્મો સંસાર કહેવાય છે; જેમ રસથી ભીંજાયેલા બીજમાંથી પાંદડા, ફૂલો અને ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.
અત્યુલ્લસદ્વિવિધભઙ્ગુરવસ્તુજાતૈશ્ ચિચ્ચક્રચઞ્ચલતયા સમુદેતિ વિશ્વમ્ । તસ્યૈવ સમ્પ્રતિ નિવારય ચઞ્ચલત્વં બુદ્ધ્વેહ સત્યમ્ અથ વા ઘનતાં નયસ્વ
ચૈતન્યની અતિ ઉલ્લાસિત અને વિવિધ, નાજુક વસ્તુઓથી ભરેલી ચંચળતા દ્વારા સમગ્ર વિશ્વ ઉભું થાય છે; હવે તેની ચંચળતા ઓળખી તેને રોકો, અથવા અહીંનું સત્ય સમજીને તેને સ્થિરતા આપો.
જીવસ્ય ત્રીણિ રૂપાણિ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાણિ તુ । તત્રાસ્ય યત્ પરં રૂપં તદ્ ભજ દ્વે ઽપરે ત્યજ
જીવના ત્રણ રૂપ છે: સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરમ. એમાંથી પરમ રૂપને ધારણ કરો અને બીજા બે રૂપ છોડો.
અસ્યાસતી તુ દ્વે રૂપે દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવોત્થિતે । વિચારાદ્ એવ નશ્યેતે પરં રૂપં ન નશ્યતિ
આમાંથી બે રૂપ અસત્ય છે, જેમ બે ચાંદ્ર દેખાય એ ભ્રમ હોય છે. વિચારથી એ રૂપ નાશ પામે છે, પણ પરમ રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
જીવસ્ય યદ્ અનાશં તુ રૂપં રાઘવ તદ્ ભવાન્ । તત્રૈવાચલવદ્ બદ્ધપદમ્ આસ્સ્વ રમસ્વ ચ
રાઘવ, જીવનું જે રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી, એ જ તમારું સાચું સ્વરૂપ છે. એમાં જ પર્વતની જેમ અડગ રહીને સ્થિર રહો અને આનંદ કરો.
જીવસ્ય યાનિ ભગવંસ્ ત્રીણિ રૂપાણિ તાનિ મે । યથાવત્ કથયાનાશં રૂપં વેદ્મિ યથાસ્ય તત્
ભગવાન, કૃપા કરીને જીવના આ ત્રણ રૂપ મને યોગ્ય રીતે સમજાવો, જેથી હું જાણી શકું કે કયું રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
પાણિપાદમયો યો ઽયં દેહો ભોગાય વલ્ગતિ । ભોગાર્થમ્ એતજ્ જીવસ્ય રૂપં સ્થૂલમ્ ઇહ સ્થિતમ્
હાથ અને પગથી બનેલ આ શરીર આનંદ માટે ફરતું રહે છે; જીવ માટે આ જ સ્થૂળ રૂપ અહીં અનુભવ માટે છે.
સ્વસઙ્કલ્પચિદાકારં યાવત્ સંસારભાવિ યત્ । ચિત્તં તદ્ વિદ્ધિ જીવસ્ય રૂપં રામાતિવાહિકમ્
જ્યારે સુધી સંસાર ચાલે છે, ત્યા સુધી પોતાના વિચાર અને ચેતનાથી બનેલું મન, જીવનું સૂક્ષ્મ અને યાત્રા કરતું રૂપ છે, રામ.
સતિ ચાસતિ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રાણવાતરથસ્થિતમ્ । એતદ્ અસ્ય મનોરૂપં જગદ્ ભ્રામ્યત્ય્ અવારિતમ્
આ શરીર હોય કે ન હોય, પ્રાણ અને શ્વાસના રથ પર સ્થિત મન, જીવનું માનસ રૂપ છે, જે દુનિયામાં અવરોધ વિના ફરતું રહે છે.
આમોદḫ પવનારૂઢḫ પુષ્પં ત્યક્ત્વા યથામ્બરે । ભવત્ય્ એવં શરીરેષુ નષ્ટેષુ પ્રાણગં મનઃ
જે રીતે સુગંધ પવનમાં ફૂલોને છોડીને હવામાં રહી જાય છે, એ જ રીતે શરીર નાશ પામે ત્યારે પ્રાણ સાથે મન ટકી રહે છે.
યથા રક્ષાર્થસૂત્રસ્ય ગ્રન્થયો વિવિધાસ્ સ્થિતાઃ । યથા વેણુલતાયાશ્ ચ પર્વાણ્ય્ અઙ્ગે સ્થિતાનિ વા
જેમ રક્ષાના માટે દોરામાં વિવિધ ગાંઠો બાંધવામાં આવે છે, અને જેમ વાંસલતાની ડાળમાં સાંકળો હોય છે,
ચિત્તતન્તૌ સુદીર્ઘે ઽસ્મિઞ્ શરીરાણિ તથાનઘ । ઉત્પત્યોત્પત્ય નાશીનિ સરિદ્રયતરઙ્ગવત્
એ જ રીતે, હે નિર્દોષ, આ લાંબી ચિત્તની દોરામાં, શરીરો વારંવાર જન્મે છે અને નદીમાં તરંગો જેમ પલભમાં નાશ પામે છે.
આદ્યન્તરહિતં સત્યં ચિન્માત્રં નિર્વિકલ્પકમ્ । યત્ તદ્ વિદ્ધિ પરં રૂપં જીવસ્યાદ્યં તૃતીયકમ્
જે સત્ય છે, જે શુદ્ધ ચિત્તમાત્ર છે, જેની શરૂઆત કે અંત નથી અને જે કોઈ ભેદભાવથી રહિત છે, એ જ આત્માનું પરમ રૂપ છે—મૂળ અને તૃતીય અવસ્થાનું.
જગત્ પ્રજાયતે તસ્માત્ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રલીયતે । મનાક્ સ્ફુરિત્વા તદ્રૂપમ્ ઊર્મિજાલમ્ ઇવાર્ણવે
એમાંથી જ જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ વિલીન થાય છે; થોડું સમય પ્રગટ થઈ પોતે જ પોતાના સ્વરૂપમાં પાછું મળી જાય છે, જેમ સમુદ્રમાં તરંગોની જાળ.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં ભવનાશોદ્ભવસ્થિતેઃ । એતત્ તુર્યપદં શુદ્ધમ્ અત્ર બદ્ધપદો ભવ
જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ઊંઘના જન્મ અને અંતમાંથી જે શુદ્ધ ચોથું અવસ્થાન થાય છે, એ જ તુર્યપદ છે; એમાં જ તું સ્થિર થા, હે ભવયાત્રા માટે પ્રયત્નશીલ.
બ્રહ્મન્ યેયં વિના નિદ્રાં ગ્રાહ્યગ્રાહકસઙ્ગદૃક્ । સા લોલા જાગ્રદાસ્થેતિ જાનામ્ય્ એવ ન સંશયઃ
હે બ્રહ્મન, જે જાગૃત અવસ્થામાં, ઊંઘ વગર, વિષય અને જાણનારના સંબંધને જોઈ શકે છે, એ જાગૃતિની અવસ્થા છે અને સતત ચંચળ રહે છે; મને એમાં કોઈ શંકા નથી.
જાગ્રદ્વત્ સ્વપ્નકાલે યા નિદ્રાયાં સ્ફુરતિ ભ્રમે । ગ્રાહ્યગ્રાહકસંવિત્તિસ્ સા સ્વપ્નાખ્યેતિ વેદ્મ્ય્ અહમ્
જે ચેતના, જાગૃતિની જેમ, સ્વપ્ન અને ઊંઘની ગૂંઝવણમાં વિષય અને જાણનારને અનુભવે છે, એ સ્વપ્ન અવસ્થાનાં નામથી ઓળખાય છે; હું એ જાણું છું.
ભાવિજાગ્રત્સ્વપ્નદશા યા દૃષદ્વદ્ વિમૂઢતા । સા સુષુપ્તદશેત્ય્ એવ જાનામ્ય્ એવ મુનીશ્વર
જે પથ્થર જેવી મૂર્ખતા, જાગૃતિ અને સ્વપ્ન અવસ્થામાં જન્મે છે, એ જ ઊંઘની અવસ્થા છે; હે મહાન મુનિ, હું એ જાણું છું.
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સ્થિતં ત્રિષ્વ્ અપ્ય્ અલક્ષિતમ્ । તુર્યં તૂર્યાદ્ અતીતં ચ તદ્ વિપ્રેન્દ્ર કિમ્ ઉચ્યતે
જે જાગૃતિ, સ્વપ્ન અને ઊંઘમાં રહે છે, પણ એ ત્રણેયમાં કોઈને દેખાતું નથી — એ ચોથી અવસ્થાથી પણ આગળ જે છે, એ વિશે શું કહેવાય, બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ?
અહમ્ભાવાનહમ્ભાવૌ ત્યક્ત્વા સદસતી તથા । યદ્ અસક્તં સમં સ્વચ્છં સ્થિતં તત્ તુર્યમ્ ઉચ્યતે
જે 'હું' અને 'હું નથી' એમ બંને ભાવ, અને સત્તા-અસત્તા પણ છોડી, અનાસક્ત, સમ અને શુદ્ધ રહી છે — એ ચોથી અવસ્થા કહેવાય છે.
યા સ્વસ્થા સમતા શાન્તા જીવન્મુક્તવ્યવસ્થિતિઃ । સાક્ષ્યવસ્થા વ્યવહૃતૌ સા તુર્યકલનોચ્યતે
જે સમતા સ્વસ્થ, શાંત અને જીવતાં મુક્તની સ્થિતિ છે, અને વ્યવહારમાં સાક્ષીભાવ રહે છે — એ ચોથી અવસ્થાની કલ્પના કહેવાય છે.
રાગદ્વેષવિયુક્તૈસ્ તુ વિષયાન્ ઇન્દ્રિયૈશ્ ચરન્ । આત્મવશ્યૈર્ વિધેયાત્મા તુર્યતામ્ ઉપગચ્છતિ
જે વ્યક્તિ રાગ-દ્વેષથી મુક્ત રહી, ઇન્દ્રિયોને આત્મનિયંત્રિત રાખીને વિષયોમાં વિહરે છે, અને મન નિયમિત છે — એ ચોથી અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરે છે.
સમતા સ્વચ્છતા ચાન્તર્ એકતા નિર્વિકલ્પતા । શુન્યતા ભાવિતા યેન તુર્યાવસ્થામ્ અસૌ ગતઃ
જે વ્યક્તિએ આંતરિક સમતા, પવિત્રતા, એકતા, વિચારશૂન્યતા અને શૂન્યતાનું ભાવન કર્યું છે, તે ચોથા અવસ્થામાં પહોંચી ગયો છે.
સર્વ એવ મહાન્તો ઽપિ બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ । નરાશ્ ચ કેચિજ્ જીવન્તો મુક્તાસ્ તુર્યે વ્યવસ્થિતાઃ
બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શિવ અને અન્ય મહાન લોકો, તેમજ કેટલાક મનુષ્યો પણ, જીવતાં જીવતાં મુક્ત થઈને ચોથા અવસ્થામાં સ્થિર છે.