નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ આત્મા સત્યાકારો ઽપ્ય્ અસદ્વપુઃ । આકાશાદ્ અપ્ય્ અલક્ષ્યો ઽસૌ જગદ્રૂપો ઽપ્ય્ અરૂપવાન્
આત્મા કંઈ નથી, છતાં બધું છે; તેનું સ્વરૂપ સાચું છે, પણ તેનો દેહ અસત્ય છે. તે આકાશથી પણ વધુ સૂક્ષ્મ છે, દેખાતો નથી, અને જગતનું સ્વરૂપ છે, છતાં સ્વરૂપરહિત છે.
સાલમ્બે ઽપિ નિરાલમ્બો નિર્વિકારો વિકારિણિ । સાભાસે ઽપિ નિરાભાસો નશ્યત્ય્ અર્થે ન નશ્યતિ
સહારો હોવા છતાં સહારો નથી, બદલાતું હોવા છતાં બદલાતું નથી; દેખાવ હોય છતાં દેખાવ નથી. વસ્તુમાં નાશ પામે છે, પણ ખરેખર નાશ પામતું નથી.
ગ્રાહ્યં ચ ગ્રાહકં ચૈવ ગ્રહણં ચ રઘૂદ્વહ । યત્ર સત્તામ્ ઉપગતં તત્ત્વં તત્ર સ્થિરો ભવ
રઘુવંશના વંશજ, જ્યાં વિષય, જાણનાર અને જાણવાની ક્રિયા સાચી રીતે સ્થિર થઈ ગઈ હોય, એ સત્યમાં તું મજબૂત રીતે સ્થિર થા.
મનસૈવ મનશ્ છિન્દ્ધિ સંસારભ્રમશાન્તયે । ક્ષાલયન્તિ મલેનૈવ મલં ક્ષાલનકોવિદાઃ
મનના ભ્રમને શાંત કરવા માટે મનથી જ મનને તોડી નાખ; જેમ સાફ કરવા જાણકારો કચરો કચરાથી જ સાફ કરે છે.
અમનસ્ત્વં પ્રયાતસ્ય ન ભૂયસ્ તે ભવો ભવેત્ । મનનં હિ ભવં વિદ્ધિ સ્વપ્નાદ્ યત્ તન્ ન તત્ક્ષયાત્
જેને મનથી પરની સ્થિતિ મળી છે, તેને ફરીથી જન્મ નથી થતો; વિચાર જ જન્મ છે, જાણ કે જેમ સ્વપ્ન પૂરો થાય ત્યારે સ્વપ્નમાં જે ઉદ્ભવે છે, એ ટકે નહીં.
સર્વં ચિન્માત્રમ્ આત્મૈવ નાસ્ત્ય્ અન્યા કલનેતિ વા । બુદ્ધ્વા ન જાયસે ભૂયસ્ સતિ ચાસતિ ચેતસિ
બધું જ શુદ્ધ ચેતન છે, આત્મા જ છે; conceptualization પણ નથી, બીજું કંઈ નથી. આ સમજ્યા પછી, મન હોય કે ન હોય, તું ફરી જન્મે નહીં.
સર્વં ચિન્માત્રમ્ આત્મૈવ નાસ્ત્ય્ અન્યદ્ ઇતિ યા મતિઃ । તત્ત્વં તદ્ વિદ્ધિ પરમમ્ ઉન્મનસ્ત્વમ્ અજન્મને
જે સમજણ છે કે બધું ચિત્તરૂપ છે, આત્મા સિવાય બીજું કશું નથી—એ જ સર્વોચ્ચ સત્ય છે, મનથી પર, જન્મથી રહિત એ અવસ્થા છે.
સતિ ચિત્તે ઽપ્ય્ અચિત્તત્વં યદ્ આત્મત્વૈકભાવનાત્ । તદ્ અચિત્તત્વમ્ આકારે સતિ વાસતિ મોક્ષદમ્
મન હોવા છતાં, માત્ર આત્માની ભાવનાથી મનનો અભાવ થાય છે; એ મન વિના અવસ્થા, રૂપો હોવા છતાં, મુક્તિ આપે છે.
સર્વં ચિદ્ ઇતિ ભાવેન રાગદ્વેષદૃશોẖ ક્ષયે । ચિત્તે સત્ય્ અપ્ય્ અચિત્તત્વે જાતે ભૂયોભવẖ કુતઃ
જ્યારે 'બધું ચિત્તરૂપ છે' એવી સમજણથી રાગ-દ્વેષની દૃષ્ટિ નાશ પામે છે, ત્યારે મન હોવા છતાં, મન વિના અવસ્થા આવે છે, તો ફરીથી જન્મ કે ભવ કેવી રીતે થાય?
સુખાશયૈતિ સઙ્કલ્પં જીવો દુẖખં તતો વ્રજેત્ । જીવો હિ યતતે ભૂત્યૈ સમ્પ્રાપ્નોત્ય્ આપદં પરામ્
જીવ સુખની આશા રાખે છે, એ વિચારથી દુઃખમાં પડે છે; જીવ ભૌતિક સુખ માટે પ્રયત્ન કરે છે, પણ અંતે સૌથી મોટું દુઃખ પામે છે.
મનો વિચારમ્ આરુહ્ય મનનાનર્થમ્ ઉજ્ઝતિ । યત્ કરોતિ વિમૂઢાત્મા તેનૈતન્ નશ્યતિ સ્વયમ્
મનને તપાસવા માટે ઊભું થઈ, તે વ્યર્થ વિચાર છોડે છે; ભટકેલી આત્મા જે કરે છે, એથી એ પોતે જ નાશ પામે છે.
વિવેકં પ્રાપ્ય ચેતસ્ સ્વાન્ સઙ્કલ્પાન્ નાશયત્ય્ અલમ્ । પૂર્વં હિ સ્વજનાન્ હન્તિ દુર્જનḫ પ્રાપ્ય સમ્પદમ્
વિવેક પ્રાપ્ત થતાં મન તરત જ પોતાના વિચારોને નષ્ટ કરે છે; જેમ દુષ્ટ માણસને સંપત્તિ મળે ત્યારે એ પહેલે પોતાના જ લોકોનું નુકસાન કરે છે.
સ્વજનાન્ એવ દહતિ દુર્જનḫ પ્રથમોત્થિતઃ । રૂક્ષૈશ્ ચટચટાસ્ફોટૈર્ વેણૂન્ વેણ્વનલો યથા
દુષ્ટ માણસ પહેલે ઊભો થઈને પોતાના જ લોકોમાં આગ લગાવે છે; જેમ બાંબુની આગ કડક અવાજ સાથે બાંબુને જ ભસ્મ કરે છે.
પ્રસારણાત્ પ્રદૃશ્યન્તે સૃષ્ટયો ઽન્તર્ગતાશ્ ચિતઃ । કદર્કકસ્ય વિવિધા યથા વર્ણકપઙ્ક્તયઃ
જ્યારે ચિત્તની અંદરની રચનાઓ ફેલાય છે, ત્યારે તે દેખાય છે; જેમ ચિત્રકારના પાટ પર વિવિધ રંગની લાઈનો દેખાય છે.
સમસ્તશક્તિકચિતમ્ એકાત્મ બ્રહ્મ સંવૃતમ્ । વિવૃતં ભાતિ નાનાત્વે યાત્રાસ્વ્ ઇવ કદર્કકમ્
બધી શક્તિઓથી ભરેલું, એક જ આત્મા બ્રહ્મથી ઢંકાયેલું, તે વિવિધતામાં સ્પષ્ટ દેખાય છે; જેમ ચિત્રકારની પલેટમાં વિવિધ રંગો દેખાય છે.
ચિન્માત્રાલોકિતં ચિત્તં કરોતીમાં જગત્સ્થિતિમ્ । નૃપેક્ષિતḫ પ્રતીહારસ્ સામન્તરચનામ્ ઇવ
મન માત્ર ચૈતન્યના પ્રકાશથી ઉજવાય છે અને આ જગતની સ્થિતિ જાળવે છે; જેમ મહેલના દરવાજા પર રખવાળું કક્ષાઓ ગોઠવે છે.
ચિદ્રૂષિતસ્ય મનસẖ કર્મ સંસૃતિનામકમ્ । રસાસિક્તસ્ય બીજસ્ય પત્ત્રપુષ્પફલં યથા
ચૈતન્યથી ભરી ગયેલા મનના કર્મો સંસાર કહેવાય છે; જેમ રસથી ભીંજાયેલા બીજમાંથી પાંદડા, ફૂલો અને ફળો ઉત્પન્ન થાય છે.
અત્યુલ્લસદ્વિવિધભઙ્ગુરવસ્તુજાતૈશ્ ચિચ્ચક્રચઞ્ચલતયા સમુદેતિ વિશ્વમ્ । તસ્યૈવ સમ્પ્રતિ નિવારય ચઞ્ચલત્વં બુદ્ધ્વેહ સત્યમ્ અથ વા ઘનતાં નયસ્વ
ચૈતન્યની અતિ ઉલ્લાસિત અને વિવિધ, નાજુક વસ્તુઓથી ભરેલી ચંચળતા દ્વારા સમગ્ર વિશ્વ ઉભું થાય છે; હવે તેની ચંચળતા ઓળખી તેને રોકો, અથવા અહીંનું સત્ય સમજીને તેને સ્થિરતા આપો.
જીવસ્ય ત્રીણિ રૂપાણિ સ્થૂલસૂક્ષ્મપરાણિ તુ । તત્રાસ્ય યત્ પરં રૂપં તદ્ ભજ દ્વે ઽપરે ત્યજ
જીવના ત્રણ રૂપ છે: સ્થૂલ, સૂક્ષ્મ અને પરમ. એમાંથી પરમ રૂપને ધારણ કરો અને બીજા બે રૂપ છોડો.
અસ્યાસતી તુ દ્વે રૂપે દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવોત્થિતે । વિચારાદ્ એવ નશ્યેતે પરં રૂપં ન નશ્યતિ
આમાંથી બે રૂપ અસત્ય છે, જેમ બે ચાંદ્ર દેખાય એ ભ્રમ હોય છે. વિચારથી એ રૂપ નાશ પામે છે, પણ પરમ રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
જીવસ્ય યદ્ અનાશં તુ રૂપં રાઘવ તદ્ ભવાન્ । તત્રૈવાચલવદ્ બદ્ધપદમ્ આસ્સ્વ રમસ્વ ચ
રાઘવ, જીવનું જે રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી, એ જ તમારું સાચું સ્વરૂપ છે. એમાં જ પર્વતની જેમ અડગ રહીને સ્થિર રહો અને આનંદ કરો.
જીવસ્ય યાનિ ભગવંસ્ ત્રીણિ રૂપાણિ તાનિ મે । યથાવત્ કથયાનાશં રૂપં વેદ્મિ યથાસ્ય તત્
ભગવાન, કૃપા કરીને જીવના આ ત્રણ રૂપ મને યોગ્ય રીતે સમજાવો, જેથી હું જાણી શકું કે કયું રૂપ ક્યારેય નાશ પામતું નથી.
પાણિપાદમયો યો ઽયં દેહો ભોગાય વલ્ગતિ । ભોગાર્થમ્ એતજ્ જીવસ્ય રૂપં સ્થૂલમ્ ઇહ સ્થિતમ્
હાથ અને પગથી બનેલ આ શરીર આનંદ માટે ફરતું રહે છે; જીવ માટે આ જ સ્થૂળ રૂપ અહીં અનુભવ માટે છે.
સ્વસઙ્કલ્પચિદાકારં યાવત્ સંસારભાવિ યત્ । ચિત્તં તદ્ વિદ્ધિ જીવસ્ય રૂપં રામાતિવાહિકમ્
જ્યારે સુધી સંસાર ચાલે છે, ત્યા સુધી પોતાના વિચાર અને ચેતનાથી બનેલું મન, જીવનું સૂક્ષ્મ અને યાત્રા કરતું રૂપ છે, રામ.
સતિ ચાસતિ દેહે ઽસ્મિન્ પ્રાણવાતરથસ્થિતમ્ । એતદ્ અસ્ય મનોરૂપં જગદ્ ભ્રામ્યત્ય્ અવારિતમ્
આ શરીર હોય કે ન હોય, પ્રાણ અને શ્વાસના રથ પર સ્થિત મન, જીવનું માનસ રૂપ છે, જે દુનિયામાં અવરોધ વિના ફરતું રહે છે.
આમોદḫ પવનારૂઢḫ પુષ્પં ત્યક્ત્વા યથામ્બરે । ભવત્ય્ એવં શરીરેષુ નષ્ટેષુ પ્રાણગં મનઃ
જે રીતે સુગંધ પવનમાં ફૂલોને છોડીને હવામાં રહી જાય છે, એ જ રીતે શરીર નાશ પામે ત્યારે પ્રાણ સાથે મન ટકી રહે છે.
યથા રક્ષાર્થસૂત્રસ્ય ગ્રન્થયો વિવિધાસ્ સ્થિતાઃ । યથા વેણુલતાયાશ્ ચ પર્વાણ્ય્ અઙ્ગે સ્થિતાનિ વા
જેમ રક્ષાના માટે દોરામાં વિવિધ ગાંઠો બાંધવામાં આવે છે, અને જેમ વાંસલતાની ડાળમાં સાંકળો હોય છે,
ચિત્તતન્તૌ સુદીર્ઘે ઽસ્મિઞ્ શરીરાણિ તથાનઘ । ઉત્પત્યોત્પત્ય નાશીનિ સરિદ્રયતરઙ્ગવત્
એ જ રીતે, હે નિર્દોષ, આ લાંબી ચિત્તની દોરામાં, શરીરો વારંવાર જન્મે છે અને નદીમાં તરંગો જેમ પલભમાં નાશ પામે છે.
આદ્યન્તરહિતં સત્યં ચિન્માત્રં નિર્વિકલ્પકમ્ । યત્ તદ્ વિદ્ધિ પરં રૂપં જીવસ્યાદ્યં તૃતીયકમ્
જે સત્ય છે, જે શુદ્ધ ચિત્તમાત્ર છે, જેની શરૂઆત કે અંત નથી અને જે કોઈ ભેદભાવથી રહિત છે, એ જ આત્માનું પરમ રૂપ છે—મૂળ અને તૃતીય અવસ્થાનું.
જગત્ પ્રજાયતે તસ્માત્ તસ્મિન્ન્ એવ પ્રલીયતે । મનાક્ સ્ફુરિત્વા તદ્રૂપમ્ ઊર્મિજાલમ્ ઇવાર્ણવે
એમાંથી જ જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને એમાં જ વિલીન થાય છે; થોડું સમય પ્રગટ થઈ પોતે જ પોતાના સ્વરૂપમાં પાછું મળી જાય છે, જેમ સમુદ્રમાં તરંગોની જાળ.