સકારણત્વમ્ અધુના ગન્તવ્યં તૈસ્ સ્વકર્મભિઃ । દશાસુ બન્ધમોક્ષાસુ નાશે જન્મનિ કર્મણિ
હવે, એમને પોતાના કર્મો દ્વારા કારણમાં પ્રવેશવું પડે છે—બંધન અને મુક્તિના અવસ્થામાં, નાશ, જન્મ અને કર્મમાં.
ઈશ્વરાત્ સમુપાગત્ય ભુક્તજન્માન્તરાસ્ તુ યે । જાતા જન્મનિ તેષાં હિ પ્રાક્તનં કર્મકારણમ્
પણ, જે ઈશ્વર પાસેથી આવીને પહેલાના જન્મો ભોગવી ચૂક્યા છે, તેમના માટે આ જન્મમાં જૂના કર્મો જ કારણ બને છે.
અધુનૈવ હિ સમ્પન્ના યે જીવા બ્રહ્મણḫ પદાત્ । તે હ્ય્ અકારણજન્માનો ભવિષ્યજ્જન્મકારણમ્
હમણા જ જેમણે બ્રહ્મનું સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, એ જીવો કોઈ કારણ વિના જન્મે છે; અને એ જ આવનારા જન્મનો કારણ બને છે.
કાર્યકારણભાવો ઽયમ્ ઈદૃશો જીવકર્મણોઃ । જીવો ઽકારણજḫ પુણ્યો ધન્યẖ કારણજસ્ સ્મૃતઃ
જીવોના કર્મોમાં આવું જ કારણ અને પરિણામનું સ્વરૂપ છે: જે કોઈ કારણ વિના જન્મે છે, તેને પુણ્યશાળી અને ધન્ય કહેવાય છે; અને જે કારણથી જન્મે છે, તેને પણ એ રીતે ઓળખવામાં આવે છે.
કેચિત્ પુણ્યાḫ પ્રજાયન્તે કેચિદ્ ધન્યાશ્ ચ જીવકાઃ । પુણ્યા ધન્યત્વમ્ આયાન્તિ ન ધન્યા યાન્તિ પુણ્યતામ્
કેટલાક પુણ્યવાન જન્મે છે અને કેટલાક જીવો ધન્ય બને છે; પુણ્યવાન ધન્યતા સુધી પહોંચે છે, પણ ધન્ય લોકો પુણ્યતા સુધી પહોંચતા નથી.
ધન્યાḫ પુણ્યત્વમ્ અગતા એવ કેચિદ્ વિમોક્ષણાઃ । ધન્યત્વાન્ મોક્ષિણẖ કેચિદ્ ધન્યત્વાદ્ અપિ નેતરે
કેટલાક ધન્યોએ પુણ્યતા પ્રાપ્ત કરી નથી છતાં મુક્તિ પામ્યા છે; કેટલાક ધન્યતા દ્વારા મુક્તિ પામે છે, જ્યારે કેટલાકને ધન્યતા હોવા છતાં મુક્તિ મળતી નથી.
વીરુત્તૃણલતાગુલ્મયૌકકીટખગાદયઃ । સુરાસુરનરાહીન્દ્રપિશાચાશીવિષાદયઃ
ઘાસ, વનસ્પતિ, વેલીઓ, ઝાડીઓ, કીડી, જીવજંતુ, પક્ષીઓ, દેવતાઓ, દાનવો, મનુષ્યો, સાપો, ભૂતપ્રેત અને ઝેરી પ્રાણીઓ—
કેચિદ્ ધન્યાẖ કેચિત્ પુણ્યાẖ કેચિદ્ ધાસ્યન્તિ પુણ્યતામ્ । પુણ્યત્વાન્ મોક્ષિણẖ કેચિદ્ ધન્યત્વાદ્ વા તતો ઽપિ નો
કેટલાંક ધન્ય છે, કેટલાંક પુણ્યવાન છે, કેટલાંક પુણ્ય મેળવશે; કેટલાંક પુણ્યથી મુક્તિ પામે છે, કેટલાંક ધન્યતાથી, અને કેટલાંક તો એમાંથી પણ નથી પામતા.
યથા રત્નસ્ય કચનં સ્પન્દનં પવનસ્ય ચ । યથૌષ્ણ્યમ્ અનલાદેશ્ ચ ચિન્માત્રસ્ય તથા જગત્
જેમ રત્નને તેજ, પવનને હલનચલન અને અગ્નિને તાપ છે, તેમ જગત પણ શુદ્ધ ચૈતન્યનું છે.
અસમ્યગ્દર્શનોત્પન્નં પુંસ્ત્વં સ્થાણૌ યથોદિતમ્ । ક્ષીયતે સમ્યગાલોકાદ્ દ્વિત્વમ્ એવ તથાત્મનિ
જેમ ખોટી દૃષ્ટિથી થાંભલામાં પુરુષત્વ દેખાય છે, પણ સાચી સમજથી એ ભૂલ દૂર થાય છે, તેમ આત્મામાં પણ દ્વૈતભાવ સાચા જ્ઞાનથી નાશ પામે છે.
ચિન્માત્રસ્યાતિશુદ્ધસ્ય નિસ્સઙ્કલ્પોદિતાત્મનઃ । અનન્તસ્ય પ્રકાશસ્ય સર્વગત્વાદ્ રઘૂદ્વહ
રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, શુદ્ધ ચેતન તો એકદમ નિર્મળ છે, તેમાં કોઈ કલ્પના ઉદભવતી નથી, તે અનંત અને પ્રકાશરૂપ છે, તેથી બધે વ્યાપી છે.
ખાદ્ એવ જાયતે કશ્ચિત્ કશ્ચિદ્ વ્યોમ્ન્ય્ એવ લીયતે । જીવસ્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મા મધાવ્ ઇવ જરદ્ઘનઃ
જેમ આકાશમાં કંઈક પ્રગટ થાય છે અને કંઈક તેમાં લય પામે છે, એમ જ જીવ પણ કલ્પનામાત્ર સ્વરૂપ ધરાવે છે અને વસંતમાં ધુમ્મસ જેમ આવે છે અને ઓગળી જાય છે.
આત્માનં સમ્યગ્ આલોક્ય યẖ ખ એવ વિલીયતે । ન સ સન્દૃશ્યતે ભૂયો હિમં તાપદ્રુતં યથા
જે વ્યક્તિએ પોતાના આત્માને સાચે જોઈ લીધું છે અને પછી આકાશમાં લય પામી જાય છે, એ ફરી દેખાતો નથી—જેમ તાપથી ઓગળેલું બરફ અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
યસ્ ત્વ્ અપશ્યન્ સ્વમ્ આત્માનં સસ્પન્દẖ કલનાત્મભિઃ । કર્મભિસ્ સ સ્ફુરત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિલીનો જાયતે પુનઃ
પણ જે પોતાને ઓળખતો નથી અને હંમેશા વિચારોમાં જડાયેલો રહે છે, એ કર્મોથી ફરીથી સ્પષ્ટ થાય છે—even લય પામ્યા પછી પણ, પહેલાં જેવો જ.
યસ્ સઙ્કલ્પપરિસ્પન્દૈસ્ સ્થૌલ્યમ્ એતિ જડાત્મકઃ । પ્રાવૃષીવ પયોવાહẖ ક્ષીણક્ષીણો ઽપ્ય્ ઉદેત્ય્ અસૌ
જે મનના ઉથલપાથલ વિચારોને કારણે જડ અને ભારે બને છે, એ મન, વરસાદના વાદળ જેવું, કેટલાંયે વખત ક્ષીણ થઈ જાય પછી પણ ફરીથી ઊભું થાય છે.
આત્મત્વાંશાન્વિતમ્ અપિ ચિત્સઙ્કલ્પં રઘૂદ્વહ । દૂરીકુરુ મહાસિદ્ધ્યૈ વિષસિક્તમ્ ઇવાશનમ્
રઘુવંશના શ્રેષ્ઠ, આત્મભાવથી ભરપૂર એવા મનના સંકલ્પને પણ, જેમ ઝેરમિશ્રિત ભોજનને દૂર કરી દેવામાં આવે છે, તેમ મહાન સિદ્ધિ માટે દૂર ફેંકી દે.
નિર્વિકલ્પમ્ અનાદ્યન્તમ્ ઉદાસીનમ્ અવસ્થિતમ્ । સર્વાત્મૈકં સમુદિતં ચિદ્વ્યોમ ભવ ભૂતયે
તુ વિચારરહિત, આરંભ અને અંત વિના, નિષ્પક્ષ, સ્થિર, સર્વના એકમાત્ર સ્વરૂપ અને ચૈતન્યના આકાશ જેવો બની જા—એ જ સાચા અસ્તિત્વ માટે છે.
અકારણમ્ ઉપાયાન્તિ સર્વે જીવાḫ પરાત્ પદાત્ । પશ્ચાત્ કારણતાં યાન્તિ બન્ધમોક્ષદશાસ્વ્ ઇહ
બધા જીવાત્માઓ કોઈ કારણ વિના પરમપદને પામે છે; પછી અહીં બંધન અને મુક્તિના અવસ્થાઓમાં તેઓ કારણવાળા બની જાય છે.
સઙ્કલ્પિત્વં હિ બન્ધસ્ય કારનં તત્ પરિત્યજ । મોક્ષસ્ તુ નિસ્સઙ્કલ્પત્વં તદભ્યાસં ધિયા કુરુ
કલ્પના જ બંધનનું મૂળ છે, એ છોડો. મુક્તિ એટલે કલ્પનાથી મુક્ત થવું — એનો અભ્યાસ મનથી કરો.
અકારણં ત્વ્ અકરણાત્ સર્વકારણકારણાત્ । યાવન્ નિમેષમ્ અવ્યક્તાજ્ જીવસ્ સમ્પદ્યતે શિવાત્
જે અજ્ઞાત છે, જેનું કોઈ કારણ નથી અને જે બધાં કારણોનાં કારણ છે, એમાંથી જિવ માત્ર એક પળ માટે શિવથી ઉત્પન્ન થાય છે.
તાવન્ નિમેષ એવાસૌ યાતિ કારણતાં સ્વયમ્ । સંસૃતૌ સ્વાસ્વ્ અવસ્થાસુ વીચિષ્વ્ ઇવ ચલજ્જલમ્
એ જિવ એ પળમાં જ પોતે કારણ બની જાય છે અને જન્મમરણના ફેરમાં, પોતાની વિવિધ અવસ્થાઓમાં, તરંગોમાં હલનચલન કરતા પાણી જેવું ફરતો રહે છે.
સાવધાનો ભવાતસ્ ત્વં ગ્રાહ્યગ્રાહકસઙ્ગમે । અજસ્રમ્ એવ સઙ્કલ્પદશાḫ પરિહરઞ્ શનૈઃ
તમે ગ્રાહ્ય અને ગ્રાહકનો મેળાપ થાય ત્યારે સતર્ક રહો અને કલ્પનાની સ્થિતિને હંમેશા ધીરે ધીરે છોડતા જાવ.
મા ભવ ગ્રાહ્યભાવાત્મા ગ્રાહકાત્મા ચ મા ભવ । ભાવનામ્ અખિલાં ત્યક્ત્વા યચ્ છિષ્ટં તન્મયો ભવ
તમે જે દેખાય છે તેમાં કે જે જુએ છે તેમાં પોતાને ન ગણો; બધાં વિચારો છોડી દો અને જે બાકી રહે છે તેમાં એકરૂપ બની જાવ.
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધસાવધાનો હ્ય્ અનારતમ્ । અકુર્વન્ વાપિ કુર્વન્ વા મુક્તિમ્ એવાનુધાવતિ
જે વ્યક્તિ સતત જુએ છે અને જે દેખાય છે એના સંબંધમાં સાવધાન રહે છે, તે કરે કે ના કરે, એ માત્ર મુક્તિને જ પામવા પ્રયત્ન કરે છે.
ગ્રાહ્યગ્રાહકરૂપાત્મા હ્ય્ અજ્ઞો રામ ક્ષણં પ્રતિ । નવં નવમ્ ઉપાયાતિ બન્ધનં ભાવનાવશાત્
હે રામ, અજ્ઞાની માણસ, જોવાવાળું અને જોવાતું એમ પોતાને માને છે, તે દરેક ક્ષણે કલ્પનાના વશમાં આવીને નવી નવી બંધનમાં ફસાઈ જાય છે.
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે રસભાવનયા સ્વયા । નિમેષં પ્રતિ જીવસ્ય બન્ધો ગચ્છતિ પીનતામ્
જોવાવાળું અને જોવાતું એમના સંબંધમાં પોતાની કલ્પનાની મજા લેતાં, જીવનું બંધન પળે પળે વધુ મજબૂત બનતું જાય છે.
ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધે વિનૈવ રસભાવનામ્ । નિમેષં પ્રતિ જીવો ઽયમ્ આત્મતામ્ એતિ મોક્ષભાક્
વિષય અને જાણનાર વચ્ચે કોઈ સંબંધ ન હોય છતાં પણ રસની અનુભૂતિ થાય છે; પળભરમાં જ જીવ આત્મરૂપ થઈ મુક્તિ પામે છે.
અજસ્રં યં યમ્ એવાર્થં પતત્ય્ અક્ષગણો ઽનઘ । બધ્યતે તત્ર રાગેણ તત્રારાગેણ મુચ્યતે
હે પાપરહિત, જે જે વસ્તુ પર ઇન્દ્રિયોની ધારા સતત પડે છે, ત્યાં મન આસક્તિથી બંધાય છે; અને જ્યાં આસક્તિ નથી, ત્યાં મુક્તિ મળે છે.
કિઞ્ચિચ્ ચેદ્ રોચતે તુભ્યં તદ્ બદ્ધો ઽસિ ભવસ્થિતૌ । ન કિઞ્ચિદ્ રોચતે તે ચેત્ તન્ મુક્તો ઽસિ ભવસ્થિતેઃ
જો કંઈક તને ગમે છે તો તું સંસારમાં બંધાયેલો છે; અને જો તને કંઈ જ ન ગમે તો તું સંસારથી મુક્ત થયો છે.
અસ્માત્ પદાર્થનિચયાત્ સહસ્થાવરજઙ્ગમાત્ । તૃણાદેર્ દેવપર્યન્તાન્ મા કિઞ્ચિત્ તવ રોચતામ્
આ સ્થાવર-જંગમ વસ્તુઓના સમૂહમાંથી, ઘાસથી લઇને દેવો સુધી, તને કશું જ ગમવું નહીં.