જ્ઞસ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્ એવાઙ્ગ ભવત્ય્ અતિશયે ન ધીઃ । નિત્યતૃપ્તḫ પ્રશાન્તાત્મા સ આત્મન્ય્ એવ તિષ્ઠતિ
જાણનારા માટે, હે મિત્ર, કોઈ પણ વસ્તુમાં વિશેષ મહત્તા નથી. એ સદા સંતોષી અને શાંત મનવાળો હોય છે અને પોતાનાં સ્વરૂપમાં જ સ્થિર રહે છે.
અપૂર્વો ઽતિશયẖ કો વા સાધોર્ જગતિ વિદ્યતે । સર્વે હ્ય્ અતિશયા લોકે શતશḫ પૂર્વતાં ગતાઃ
ધર્મી માણસ માટે દુનિયામાં કયું અનોખું મહત્ત્વ છે? દુનિયામાં જે કંઈ વિશેષતા છે, એ તો અનેકવાર લોકો હાંસલ કરી ચૂક્યા છે.
ધૂર્તૈસ્ સિદ્ધૈશ્ ચ તજ્જ્ઞૈશ્ ચ તથાન્યૈર્ મૃગપક્ષિભિઃ । કૃતમ્ આકાશયાનાદિ કા તસ્ય સ્યાદ્ અપૂર્વતા
દુષ્ટો, સિદ્ધો, જાણકારો અને અહીં સુધી કે પશુ-પક્ષીઓએ પણ એ બધું પ્રાચીન સમયથી કરી નાખ્યું છે; તો એમાં હવે કયું નવાઈ રહેલું છે?
કેવલં શાન્તસંરમ્ભં પ્રકૃતવ્યવહારવાન્ । તજ્જ્ઞસ્ સઙ્ક્ષપયન્ દેહં સ્વસ્થ આત્મનિ તિષ્ઠતિ
જે માણસ મનથી શાંત છે, કુદરતી રીતે વર્તે છે અને એ સત્યને જાણીને શરીરને ઓછું મહત્વ આપે છે, એ જ પોતાના સ્વરૂપમાં આરામથી રહે છે.
નોત્તમં ન ચ સામાન્યં નાશ્રુતં ન બહુશ્રુતમ્ । ન સુવૃત્તં ન દુર્વૃત્તં જ્ઞં વિદન્તિ જના ઇમે
જાણનારા માણસને લોકો ન તો શ્રેષ્ઠ માને છે, ન સામાન્ય, ન અજ્ઞાન, ન બહુ જાણકાર; એને ન તો સારા વર્તનવાળો કહે છે, ન ખરાબ વર્તનવાળો.
લોકાચારગતસ્યાપિ લોકવત્ સંસ્થિતસ્ય ચ । બ્રહ્મન્ વિદિતવેદ્યસ્ય બ્રૂહિ ચિહ્નં મનાગ્ અપિ
હે બ્રાહ્મણ, જે માણસ દુનિયાની રીત પ્રમાણે જ ચાલે છે અને બધાની જેમ જ રહે છે, પણ સાચું જ્ઞાન ધરાવે છે—એમાં કોઈ ખાસ લક્ષણ હોય છે કે નહીં, એ કહો.
ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અપૂર્વત્વં જનાત્ તસ્યાઙ્ગ લક્ષ્યતે । યચ્ ચ સ્યાદ્ અસ્ય વા ચિત્રં તદ્ અન્યત્રાપિ લક્ષ્યતે
એવા માણસમાં ક્યારેય કંઈ અનોખું કે અજોડ જોવા મળતું નથી; અને જો તેમાં કંઈ ખાસ ગુણ દેખાય પણ, તો એ બીજામાં પણ જોવા મળે છે.
તત્ત્વજ્ઞસ્યેહ હે રામ ન લોકાલોકનક્ષમમ્ । વિદ્યતે લક્ષણં સાક્ષાદ્ અણિમાદ્ય્ અપદાદિ વા
હે રામ, સાચું જ્ઞાન ધરાવનારામાં દુનિયામાં કોઈ સીધું લક્ષણ નથી, કે જેનાથી એને ઓળખી શકાય; ન તો અણિમા જેવી શક્તિઓથી, ન બીજાં કોઈ ચિહ્નોથી.
વ્યવહારી યથૈવાજ્ઞસ્ તજ્જ્ઞો લોકે તથૈવ હિ । વ્યવહારવશપ્રાપ્તે સુખે દુẖખે ચ તિષ્ઠતિ
જેમ અજ્ઞાન વ્યક્તિ દુનિયામાં વ્યવહાર કરે છે, તેમ જ જ્ઞાનવાન પણ કરે છે; જીવનમાં સુખ કે દુઃખ આવે ત્યારે તે પણ એના વશમાં રહે છે.
એક એવ વિશેષો ઽત્ર સ ચાદૃશ્યો જનસ્થિતૌ । સતિ વાસતિ વા દેહે યદ્ અન્તẖક્ષીણદુẖખતા
અહીં એક જ ફરક છે, અને એ લોકોમાં દેખાતો નથી: શરીર રહે કે ન રહે, અંદરથી દુઃખનો અંત આવી ગયો હોય એ જ સાચો ફરક છે.
સ્વાનુભૂત્યાત્મકાદ્ અસ્માન્ નિર્દુẖખત્વાદ્ ઋતે પરઃ । શિરશ્શૃઙ્ગાદિ તજ્જ્ઞસ્ય ચિહ્નમ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે
આ અંદરની, પોતાની અનુભૂતિથી મળતી દુઃખમુક્તિ સિવાય, જ્ઞાનવાનને ઓળખાવતું બીજું કોઈ નિશાન નથી—ના માથા પર શિંગડા, ના બીજું કંઈ.
મહાકર્તા મહાભોક્તા મહાત્યાગી સ યદ્ય્ અપિ । તજ્જ્ઞો ભવતિ તદ્ રામ તે ઽપિ સાધારણા ગુણાઃ
એ મહાન કર્તા હોય, મહાન ભોગવી હોય કે મહાન ત્યાગી—even so, હે રામ, જ્ઞાનવાન માટે આ ગુણો પણ સામાન્ય જ છે.
પ્રાયો ઽજ્ઞસ્યાપિ વૈ દૃષ્ટં કામલોભાદિતાનવમ્ । તપોદાનં યશશ્ ચૈવ નૈતજ્ જ્ઞત્વસ્ય લક્ષણમ્
અજ્ઞાનીઓમાં પણ ઘણીવાર તપ, દાન કે પ્રસિદ્ધિ કામના કે લોભ જેવી વૃત્તિઓમાંથી ઉદ્ભવે છે; આ બધું જ્ઞાનનું લક્ષણ નથી.
નિત્યમ્ એવોત્તમાનન્દાદ્ અન્યત્ સ્વાનુભવસ્થિતાત્ । ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તાચ્ ચિહ્નં તજ્જ્ઞસ્ય નાસ્તિ વૈ
સાચા જ્ઞાનીનું કોઈ લક્ષણ નથી, સિવાય કે એમાં સતત, પોતાની અનુભૂતિમાં સ્થિર અને વધઘટથી પરમ આનંદ રહે છે.
મહાકર્તૃત્વમ્ અથ વા ચિહ્નં તજ્જ્ઞસ્ય દૃશ્યતે । તત્ સાધો સાધુ સામાન્યમ્ ઉક્તં ચ બહુધા મયા
ક્યારેક મહાન કાર્યકુશળતા પણ જ્ઞાનીનું લક્ષણ માનવામાં આવે છે; પણ, હે સજ્જન, એ તો સામાન્ય વાત છે અને મેં અનેક રીતે સમજાવી છે.
એતાવદ્ એવ ખલુ લિઙ્ગમ્ અલિઙ્ગમૂર્તેસ્ સંશાન્તસંસૃતિચિરભ્રમનિર્વૃતસ્ય । તજ્જ્ઞસ્ય યન્ મદનકોપવિષાદમોહલોભાપદામ્ અનુદિનં નિપુણં તનુત્વમ્
સંસારમાં લાંબા સમય સુધી ભટક્યા પછી જે શાંત થયો છે, એવા નિરૂપમ સ્વરૂપ ધરાવનારનું એકમાત્ર લક્ષણ એ છે કે, રોજે રોજ કામ, ક્રોધ, દુઃખ, મોહ, લોભ વગેરે વૃત્તિઓ વધુ ને વધુ સૂક્ષ્મ બનતી જાય છે.
ભૂયશ્ શૃણુ મહાબાહો સઙ્ગ્રહેણ વચો મમ । યદ્ વચ્મિ તવ બોધાય મયૂરસ્યેવ વારિદઃ
હે મહાબાહુ, ફરીથી મારા સંક્ષિપ્ત વચન સાંભળ. હું જે કહું છું તે તારી સમજ માટે છે, જેમ વરસાદ મોર માટે આનંદદાયક હોય છે.
ત્વદ્બોધનમ્ ઉપાદેયમ્ આત્મીયાત્ તપસો મમ । અબુદ્ધપૃચ્છકા રામ કે રઘૂણાં હિ દૈશિકાઃ
હે રામ, મારા તપનો ફળ એ છે કે તારી જાગૃતિ થાય. રઘુવંશમાં એવા કોણ છે જે અજ્ઞાનીઓને માર્ગ બતાવે છે?
જન્માન્તરશતાભ્યસ્તઘનભ્રમણવિહ્વલઃ । શૃણુ જીવન્ કથં માયાપઞ્જરાત્ પ્રવિમુચ્યતે
અनेक જન્મોની ભટકણીથી થાકી ગયેલા મનુષ્ય, જીવતેજ કેવી રીતે માયાના પાંજરમાંથી મુક્ત થાય છે તે સાંભળ.
કૃતાહમ્ભાવના સંવિજ્ જીવાદ્યભિધયાન્વિતા । અહમ્ભાવો ઽત્ર મિથ્યૈવ સત્યં સંવિદ્ ઉદાહૃતા
અહંકારની કલ્પના કરીને, જીવ અને બીજા નામો સાથે ઓળખાણ થાય છે; અહીં 'હું' એવું માનવું ખોટું છે, પરંતુ ચેતના સાચી ગણાય છે.
યન્ મિથ્યા તદ્ ભ્રમાયાલ્પં કાલં સ્ફુરતિ નો ચિરમ્ । મોહાત્મશુક્તિરુપ્યાદિમૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રવત્
જે ખોટું છે, તે માત્ર ભ્રમથી થોડા સમય માટે દેખાય છે, જેમ કે શંકમાં ચાંદીનું ભ્રમ, રણમાં મૃગજળ, અથવા આકાશમાં બે ચાંદ્ર દેખાય છે.
યન્ મિથ્યા તત્ ક્ષયં યાતિ યત્ સત્યં તન્ ન નશ્યતિ । આબાલમ્ એતજ્ જગતિ પ્રસિદ્ધમ્ અશનાદિવત્
જે ખોટું છે તેનું અંત આવે છે, અને જે સાચું છે તેનું કદી નાશ થતો નથી. આ વાત તો દુનિયામાં નાના બાળકોને પણ જાણીતી છે, જેમ ખોરાક વગેરેના ઉદાહરણમાં જોવા મળે છે.
નાસતો વિદ્યતે ભાવસ્ સ્નિગ્ધત્વં સિકતાસ્વ્ ઇવ । સતશ્ ચ દૃષ્ટો નાભાવો ભેકચૂર્ણાદ્ અણોર્ અપિ
જે અસત્ય છે તેમાં ક્યારેય સત્યતાનો અંશ નથી, જેમ રેતમાં ભેજ નથી. અને જે સત્ય છે તેમાં અસત્યનો લવલેશ પણ નથી, ભલે તે બેગના ધૂળ જેટલું પણ ન હોય.
યથા ભેકરજો ઽલક્ષ્યં યાતિ પ્રાવૃષિ ભેકતામ્ । યત્ર યત્ર સ્થિતો જીવસ્ તથોદેતિ ન નશ્યતિ
જેમ બેગની ધૂળ વરસાદમાં બેગ બની જાય છે ત્યારે દેખાતી નથી, તેમ જીવ જ્યાં હોય ત્યાં પ્રગટે છે અને કદી નાશ પામતો નથી.
કેવલં ભાવનામાત્રં બુદ્ધ્યૈવાસ્ય પ્રમાર્જય । આત્મત્વાયાઙ્ગ તામ્રસ્ય હેમત્વાયેવ કાલતામ્
માત્ર કલ્પના રૂપ આ ભાવનાને, તું તારી બુદ્ધિથી દૂર કરી દે. હે પ્રિય, જેમ તાંબું સમય જતા સોનાની જેમ દેખાય છે, એમ જ આત્મત્વની કલ્પના પણ છે.
જગદ્ભાવાસ્થયા મુક્તḫ પ્રયાતિ પરમાત્મતામ્ । જીવો વિમુક્તં કાલિમ્ના તામ્રં કનકતામ્ ઇવ
જ્યારે જીવ જગતની અવસ્થાથી મુક્ત થાય છે, ત્યારે તે પરમાત્મામાં લીન થઈ જાય છે; જેમ કાળિમાથી મુક્ત થયેલું તાંબું સોનું બની જાય છે.
સર્વેષામ્ એવ જીવાનાં ભાવના ભવબન્ધની । વાગુરેવ વિહઙ્ગાનામ્ એકાવષ્ટમ્ભકારિણી
બધા જીવ માટે કલ્પના જ સંસારના બંધનનું કારણ છે; જેમ પક્ષીઓ માટે જાળ એકમાત્ર બંધન છે, એમ જ.
આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે નાસ્તિ મદીયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અલમ્ । યુક્તિતો નિશ્ચયે રૂઢે નૂનં ગલતિ ભાવના
આત્મતત્વ સિવાય 'હું' કે 'મારું' એવું કંઈ નથી; જ્યારે યુક્તિથી આ વાતમાં પક્કડ થાય છે, ત્યારે કલ્પના અવશ્ય જ ઓગળી જાય છે.
માંસાસ્થ્યોઘશ્ શવો દેહẖ ખં ખમ્ અદ્રિગણો જગત્ । બુદ્ધ્યાદયો વિકલ્પાંશાẖ કો ઽહં મમ કથં ચ કિમ્
મૃતદેહ તો માંસ અને હાડકાંનો ઢગલો છે; શરીર એ ખાલી જગ્યા છે, આખું જગત તો પર્વતોનો ઢગલો છે; બુદ્ધિ અને બીજા બધા વિચાર માત્ર કલ્પનાઓ છે—હું કોણ છું? મારું શું છે? કેમ છે? અને શું છે?
સંવિદો ઽનન્તશુદ્ધાયાẖ કિલાકલિતચેતસઃ । ઇયત્તોપશમં યાતિ ભાવનાપ્રલયે સતિ
જેનું મન અસ્પૃશ્ય છે, જેના ચેતનામાં અનંતપવિત્રતા છે, એના માટે કલ્પનાઓ શાંત થઈ જાય છે, જ્યારે મનની કલ્પનાઓ ઓગળી જાય છે.