આકાશાદ્ એવ યો જાતસ્ સ વ્યોમૈવામલં ભવેત્ । સહકારીણિ નો સન્તિ કારણાણ્ય્ અસ્ય કાનિચિત્
જે આકાશમાંથી જન્મે છે, એ પોતે શુદ્ધ આકાશ બની જાય છે; એ માટે કોઈ પણ પ્રકારના સહાયક કારણો નથી.
સમ્બન્ધઃ પ્રાક્તનેનાસ્ય ન મનાગ્ અપિ કર્મણા । અસ્તિ વન્ધ્યાસુતસ્યેવ તથાજાતાકૃતેર્ ઇવ
એના માટે પેહલા કરેલા કર્મો સાથે રત્તીચ પણ સંબંધ નથી, જેમ કે વંધ્યા સ્ત્રીના પુત્ર સાથે કે જે કદી જન્મ્યો જ નથી.
તસ્માદ્ અજાત એવૈષ સ્વયમ્ભૂર્ અજ એવ ચ । નૈતસ્ય પૂર્વકર્માસ્તિ નભસીવ મહાદ્રુમઃ
અત્યારે એ જન્મ્યો નથી, પોતે પોતે પ્રગટ થયેલો છે અને કોઈએ બનાવેલો નથી. એને પહેલા કોઈ કર્મ નથી, એ તો આકાશમાં ઊભેલા મોટા વૃક્ષ જેવો છે.
નૈતદ્ અસ્યાવશં ચિત્તમ્ અભાવાત્ પૂર્વકર્મણઃ । અદ્ય તાવદ્ અનેનાન્યન્ ન કિઞ્ચિત્ કર્મ સઞ્ચિતમ્
એના મન પર કોઈ પહેલાનાં કર્મોનો બાંધછોડ નથી, કારણ કે એવા કોઈ કર્મ જ નથી. આજ સુધી એણે બીજું કોઈ કર્મ પણ એક પણ કર્યું નથી.
એષ આકાશકોશાત્મા વિશદાકાશરૂપિણિ । સમાધૌ સંસ્થિતો નિત્યં કર્માણ્ય્ અસ્ય ન કાનિચિત્
એ આકાશ જેવો શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવે છે, હંમેશા સમાધિમાં સ્થિર રહે છે, અને એને કોઈપણ પ્રકારનાં કર્મો નથી.
પ્રાક્તનાનિ ન સન્ત્ય્ અસ્ય કર્માણ્ય્ અદ્ય કરોતિ નો । કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ એવમ્ એષો ઽત્ર વિજ્ઞાનાકાશમાત્રકમ્
એને ભૂતકાળનાં કોઈ કર્મ નથી, આજેય એ કંઈક કરતો નથી. આમ, એ માત્ર શુદ્ધ ચેતનાના આકાશરૂપ છે.
પ્રાણસ્પન્દો ઽસ્ય યત્ કર્મ લક્ષ્યતે ચાસ્મદાદિભિઃ । દૃશ્યતે ઽસ્માભિર્ એવૈતન્ ન ત્વ્ અસ્યાસ્ત્ય્ અત્ર કર્મધીઃ
આ મનુષ્યમાં જે જીવની હલચલ કે કર્મ આપણે કે બીજા લોકો જોઈ શકીએ છીએ, એ માત્ર આપણને જ દેખાય છે; તેને તો એમાં કોઈપણ કર્મની સમજ જ નથી.
દેહો ઽસ્ય દૃશ્યતે ઽસ્માભિર્ નૈષ વેત્તિ પરાત્ પદાત્ । ભિન્નમ્ આકાશમ્ આત્મીયં ચિત્સ્તમ્ભે સાલભઞ્જિકામ્
એનો શરીર આપણને દેખાય છે, પણ તેને એનું જરા પણ જ્ઞાન નથી, જેમ કે આકાશને સ્તંભમાં ઊંડેલી મૂર્તિ વિશે કશું ખબર નથી.
અનુત્કીર્ણા યથા સ્તમ્ભે સંસ્થિતા સાલભઞ્જિકા । તથૈષ પરમાત્માન્તસ્ સ્વાત્મભૂતસ્ સ્થિતો દ્વિજઃ
જેમ સ્તંભમાં મૂર્તિ ઊંડાઈ ન હોય તો પણ એ અંદર રહેલી હોય છે, એ જ રીતે, હે દ્વિજ, આ પરમાત્મા પોતાનાં સ્વરૂપે અંદર સ્થિત છે.
યથા દ્રવત્વં પયસિ શૂન્યત્વં ચ યથામ્બરે । મારુતે ચ યથા સ્પન્દસ્ તથૈષ પરમે પદે
જેમ પાણીમાં પલાળપણા, આકાશમાં ખાલીપો અને પવનમાં હલનચલન હોય છે, એ જ રીતે આ પરમ અવસ્થામાં એ આત્મા છે.
કર્માણ્ય્ અદ્યતનાન્ય્ અસ્ય સઞ્ચિતાનિ ન સન્તિ હિ । ન પૂર્વાણ્ય્ એવ તેનેહ ન સંસારવશં ગતઃ
આ મનુષ્યના આજના કે ભવિષ્યના કોઈ કર્મો સંચિત નથી, ને એના ભૂતકાળના પણ અહીં નથી; એ સંસારના વશમાં આવ્યો નથી.
સહકારિકારણાનામ્ અભાવે યઃ પ્રજાયતે । નાસૌ સ્વકારણાદ્ ભિન્નો ભવતીત્ય્ અનુભૂયતે
જ્યારે સહાયક કારણો વગર કંઈક ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યારે અનુભવાય છે કે એ પોતાનાં કારણથી અલગ નથી.
નિર્મલાકાશકોશાત્મા દ્વિજ એષ સ્વયમ્ભવઃ । કર્તા ન પૂર્વં નાપ્ય્ અદ્ય કથમ્ આક્રમ્યતે વદ
આ દ્વિજ પોતે જ સ્વયંભૂ છે, જેનું સ્વરૂપ નિર્મળ આકાશ જેવું છે; એ ભૂતકાળમાં કે અત્યારે પણ કર્તા નથી—તો મને કહો, એને કેવી રીતે અસર થાય?
યદૈષ કલનાં બુદ્ધ્યા મૃત્યુનામ્નીં કરિષ્યતિ । તદૈવ રહિતો બુદ્ધ્યા સ્વયમ્ એવ મરિષ્યતિ
જ્યારે એ બુદ્ધિથી મૃત્યુ નામની કલ્પના કરશે, ત્યારે બુદ્ધિ વિના એ પોતે જ એ ક્ષણે મરી જશે.
પૃથ્વ્યાદિમાન્ અહમ્ અયમ્ ઇતિ યસ્ય સ્વનિશ્ચયઃ । સ પાર્થિવો ભવત્ય્ આશુ ગ્રહીતું સ ચ શક્યતે
જેને મનમાં પક્કી સમજ છે કે 'હું પૃથ્વી અને બીજા તત્વોથી બનેલો છું,' એ ઝડપથી પૃથ્વી સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે અને એવો માણસ પકડી શકાય છે.
એષ ત્વ્ અપાર્થિવાકારશ્ શુદ્ધવિજ્ઞાનરૂપવાન્ । દૃઢરજ્જ્વેવ ગગનં ગ્રહીતું નૈવ યુજ્યતે
પણ જેનું સ્વરૂપ પૃથ્વી જેવું નથી, જે શુદ્ધ ચેતનાનો જ સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેને પકડી શકાતું નથી—જેમ મજબૂત દોરાથી આકાશને પકડી શકાય નહીં.
ભગવઞ્ જાયતે શૂન્યઃ કથં નામ વદેતિ મે । પૃથ્વ્યાદયઃ કથં સન્તિ ન સન્તિ વદ વા કથમ્
હે ભગવંત, આ શૂન્ય કેવી રીતે જન્મે છે અને તેને કેવી રીતે અસ્તિત્વ ધરાવતું કહેવામાં આવે છે? મને કહો, પૃથ્વી અને બીજા તત્વો છે કે નથી, કે પછી કેવી રીતે છે કે નથી—એ પણ કહો.
ન કદાચન જાતો ઽસૌ ન ચ નાસ્તિ કદાચન । દ્વિજઃ કેવલવિજ્ઞાનભામાત્રં તત્ તથા સ્થિતમ્
એ કદી જન્મ્યું નથી અને કદી નાશ પામતું નથી; એ તો માત્ર શુદ્ધ ચેતનાનું જ તેજ છે અને એ જ રીતે સ્થિર છે.
મહાપ્રલયસમ્પત્તૌ ન કિઞ્ચિદ્ અવશિષ્યતે । બ્રહ્માસ્તે શાન્તમ્ અજરમ્ અનન્તાત્મૈવ કેવલમ્
મહાપ્રલયના સમયે કંઈ પણ બાકી રહેતું નથી; માત્ર શાંત, અવિનાશી અને અનંત આત્મા જ અસ્તિત્વમાં રહે છે.
ચેત્યનિર્મુક્તચિન્માત્રમ્ અણૂનામ્ અણુ વિદ્ધિ તત્ । તથા તદ્ અણુ યેનાસ્ય નિકટે ઽદ્રિનિભં નભઃ
જે ચેતન માત્ર છે અને વિષયોથી રહિત છે, એ સર્વથી સુક્ષ્મ છે—સૌથી નાનું. જેમ નજીકથી જોતા આકાશ પર્વત જેવું લાગે છે, તેમ એ સુક્ષ્મતા સમજાય છે.
સ ચિન્માત્રસ્વભાવત્વાદ્ દેહો ઽહમ્ ઇતિ ચેતસિ । કાકતાલીયવદ્ ભાતમ્ આકારં તેન પશ્યતિ
કારણ કે તેનું સ્વરૂપ ચેતન માત્ર છે, જ્યારે મનમાં 'હું શરીર છું' એવી કલ્પના થાય છે, ત્યારે એ સ્વરૂપ ધારણ કરેલું દેખાય છે—જેમ કાગડો તાડના વૃક્ષ પર બેઠો હોય તેવું સહેજ સંયોગથી લાગે છે.
સ એષ બ્રાહ્મણસ્ તસ્મિન્ સર્ગાદાવ્ અમ્બરોદરે । સ્વયં ભાતસ્ સ્વયમ્ભૂત્વં ગતો ભાત્ય્ અજરામરઃ
આzelfde બ્રહ્મા સર્જનના આરંભે, આકાશના ગર્ભમાં, પોતે જ પ્રકાશે છે, પોતે જ પ્રગટ થાય છે અને અવિનાશી તથા અમર રૂપે દેખાય છે.
નાસ્ય દેહો ન કર્માણિ ન કર્તૃત્વં ન વાસના । એષ શુદ્ધચિદાકાશો વિજ્ઞાનઘનમ્ આતતમ્
તેને ન તો શરીર છે, ન તો કોઈ કર્મ છે, ન કરનારપણું છે, ન કોઈ છુપાયેલી વાસના છે; એ તો શુદ્ધ ચેતનાનો આકાશ છે, જ્ઞાનથી ભરપૂર અને સર્વત્ર વ્યાપેલો છે.
પ્રાક્તનં વાસનાજાલં કિઞ્ચિદ્ અસ્ય ન વિદ્યતે । કેવલં વ્યોમરૂપસ્ય ભારૂપસ્યેવ તેજસઃ
એમાં પેહલાંની કોઈ વાસનાની જાળ પણ નથી; એ તો માત્ર આકાશ જેવો છે, જેમ પ્રકાશમાં કોઈ ભાર હોતો નથી.
કેવલં વેદનામાત્રાદ્ એવમ્ એષો ઽવલોક્યતે । વેદનામાત્રસંશાન્તાવ્ ઈદૃશો ઽપિ ન દૃશ્યતે
એ માત્ર શુદ્ધ અનુભવથી જ અનુભવી શકાય છે; જ્યારે એ અનુભવ પણ શાંત થઈ જાય, ત્યારે આવો સ્વરૂપ દેખાતો નથી.
તસ્માદ્ યથા ચિદાકાશસ્ તથા તત્પ્રતિપત્તયઃ । કુતઃ કિલાત્ર પૃથ્વ્યાદેઃ કીદૃશસ્ સમ્ભવઃ કથમ્
માટે જેમ ચેતનાનું આકાશ છે, તેમ જ એની સમજણ પણ છે; તો અહીં પૃથ્વી વગેરે વસ્તુઓ કેવી રીતે અને ક્યાંથી ઉદ્ભવી શકે?
એતદાક્રમણે મૃત્યો તસ્માન્ મા યત્નવાન્ ભવ । ગ્રહીતું યુજ્યતે વ્યોમ ન કદાચન કેનચિત્
હે મરણ, આને પકડવાની કોશિશમાં તું પ્રયત્ન ન કર, કારણ કે આકાશને ક્યારેય કોઈ પણ પકડી શકતો નથી.
બ્રહ્મૈવ કથિતો બ્રહ્મંસ્ ત્વયા મે પ્રપિતામહઃ । સ્વયમ્ભૂર્ અજ એકાત્મા વિજ્ઞાનાત્મેતિ મે મતિઃ
હે બ્રહ્મણ, મારા પ્રપિતામહે મને માત્ર બ્રહ્મનું જ વર્ણન કર્યું છે; જે સ્વયંભૂ છે, જન્મથી રહિત છે, એકરૂપ છે અને જ્ઞાનસ્વરૂપ છે—મારી માન્યતા એવી જ છે.
એવમ્ એતન્ મયા રામ બ્રહ્મૈષ કથિતસ્ તવ । વિવાદમ્ અકરોન્ મૃત્યુર્ યમેનૈતત્કૃતે પુરા
હે રામ, હું તને બ્રહ્મ વિશે આવું જ સમજાવ્યું છે; પ્રાચીન સમયમાં મરણે યમ સાથે આ વિષય પર વિવાદ કર્યો હતો.
મન્વન્તરે સર્વભક્ષો યદા મૃત્યુર્ હરન્ પ્રજાઃ । બલમ્ એત્ય્ અબ્જજાક્રાન્તાવ્ આરમ્ભમ્ અકરોત્ સ્વયમ્
એક મન્વંતરમાં, જ્યારે સર્વને ભક્ષનારો મરણ જીવોને પકડતો હતો, ત્યારે તેણે શક્તિ મેળવી અને કમળમાંથી જન્મેલા દેવના રાજ્યમાં પોતાનું કાર્ય શરૂ કર્યું.