યથા વારિ પરિસ્પન્દાન્ નાનાકારં વિલોક્યતે । તદદ્વિતીયમ્ એવૈવં ચિદ્બ્રહ્મ પરિબૃંહિતમ્
જેમ પાણીમાં અનેક તરંગો જુદા જુદા રૂપે દેખાય છે, તેમ એકમાત્ર ચૈતન્યરૂપ બ્રહ્મ પણ અનેક રીતે દેખાય છે.
ચિતો ઽસ્પન્દસ્ ત્વ્ અસઙ્કલ્પસ્ તત્ તુર્યં બ્રહ્મ તદ્ ભવેત્ । તં મોક્ષમ્ આહુસ્ તસ્મિંસ્ ત્વં નૃપ બદ્ધપદો ભવ
ચૈતન્યનો જે સ્પંદન છે, તે કોઈ કલ્પના વગરનું છે; એ જ ચોથું અવસ્થાનું બ્રહ્મ છે. એ જ મુક્તિ કહેવાય છે—હે રાજા, એમાં મજબૂતીથી સ્થિર રહો.
સઙ્કલ્પેન વિહીનશ્ ચેત્ સ્પન્દ એવ ચિતેર્ નૃપ । સા તદ્ અસ્પન્દના ચિત્ સ્યાત્ સઙ્કલ્પસ્ સ્પન્દ ઉચ્યતે
હે રાજા, જો ચેતના કલ્પના વિના રહે તો માત્ર તેનું સ્પંદન જ બાકી રહે છે; એ જ ચેતનાનું નિઃસ્પંદ અવસ્થાન કહેવાય છે, અને કલ્પનાને જ સ્પંદન કહે છે.
સંસ્થાપ્ય સઙ્કલ્પવિકલ્પમુક્તં ચિત્તત્ત્વમ્ આત્મન્ય્ ઉપશાન્તશઙ્કઃ । સ્પન્દે ઽપ્ય્ અપસ્પન્દચિદીશ્વરાત્મા સ્વસ્થસ્ સુખી રાજ્યમ્ ઇદં પ્રશાધિ
કલ્પના અને વિકલ્પથી મુક્ત મનના તત્ત્વને પોતાના અંદર સ્થિર કરીને, સર્વ શંકા શાંત કરીને—even સ્પંદનમાં પણ, નિઃસ્પંદ ચેતનાના સ્વરૂપે, પોતાનાં સુખમાં સ્થિર રહીને, આ રાજ્યનું શાંતિથી સંચાલન કરો.
સર્ગાત્મભિર્ વિભુસ્ સ્પન્દક્રીડિતૈર્ બાલવન્ નિજામ્ । સત્તાં મોહયતીવાન્તસ્ સાવધાનો ભવાત્ર ભોઃ
સર્વવ્યાપક પરમાત્મા, સર્જનના સ્પંદનરૂપ રમણથી, પોતાના સ્વરૂપને બાળક જેવી રીતે મોહિત કરે છે—મિત્ર, અહીં ધ્યાનપૂર્વક રહેજે.
સઙ્કલ્પ્યાત્મા સ્વયં દ્વૈતં ચિરં શોચતિ યોનિષુ । સ્વયમ્ અદ્વૈતસઙ્કલ્પાત્ કાલેનાયાતિ નિર્વૃતિમ્
આત્મા પોતાના કલ્પનાથી દ્વૈતના જન્મોમાં લાંબો સમય દુઃખી રહે છે; પણ પોતે અદ્વૈતનો સંકલ્પ કરે ત્યારે સમય જતાં શાંતિ પામે છે.
સ્વયમ્ અસ્ય તથા શક્તિર્ ઉદેત્ય્ આબધ્યતે યથા । સ્વયમ્ અસ્ય તથા શક્તિર્ ઉદેત્ય્ આમુચ્યતે યથા
તેની પોતાની શક્તિ જ્યારે ઉદ્ભવે છે ત્યારે બંધન કરે છે, અને એ જ શક્તિ જ્યારે ઉદ્ભવે છે ત્યારે મુક્તિ આપે છે.
ન લભ્યતે પ્રવચનૈર્ ન ધિયા ન તપશ્શ્રુતૈઃ । યદોદયેચ્છામ્ આયાતિ તદ્ આત્માત્માનમ્ ઈક્ષતે
આ આત્મા વાણીથી, બુદ્ધિથી, તપથી કે અધ્યયનથી પ્રાપ્ત થતો નથી; જ્યારે તેના ઉદયની ઈચ્છા થાય છે ત્યારે એ આત્મા પોતાને જ જુએ છે.
અહો નુ ચિત્રા માયેયં બત વિષ્વગ્ વિમોહિની । સર્વાઙ્ગપ્રોતમ્ અપ્ય્ આત્મા યદ્ આત્માનં ન પશ્યતિ
આહા, કેવી અદ્ભુત છે આ માયા! બધે જ મનને ભટકાવનારી છે. આત્મા સર્વત્ર વ્યાપેલો હોવા છતાં, પોતાને જ જોઈ શકતો નથી.
દૃષ્ટ્વા સર્વગમ્ આત્માનમ્ અનન્તમ્ અવનીશ્વર । નિવર્તતે શરીરાસ્થા તતો દુẖખૈર્ ન લિપ્યતે
હે ધરાનાથ, જ્યારે કોઈ સર્વવ્યાપી અને અનંત આત્માને જોઈ લે છે, ત્યારે એ શરીરથી વિમુખ થઈ જાય છે અને પછી દુઃખ તેને સ્પર્શતું નથી.
ચન્દ્રાર્કવહ્નિતપ્તાયોરત્નાદીનાં યથાર્ચિષઃ । યથા પત્ત્રાદિ વૃક્ષાણાં નિર્ઝરાણાં યથા કણાઃ
જેમ રત્નો, ચાંદ્રમા, સૂર્ય અને અગ્નિમાંથી તેજ નીકળે છે, જેમ વૃક્ષોમાંથી પાંદડા, કે ઝરણામાંથી પાણીના ટીપાં ઉત્પન્ન થાય છે,
તથેદં બ્રહ્મણિ સ્ફારે જગદ્ બુદ્ધ્યાદિ કલ્પિતમ્ । દુẖખપ્રદમ્ અતજ્જ્ઞાનાં તદ્ એવાતદ્ ઇવ સ્થિતમ્
એ જ રીતે, વિશાળ બ્રહ્મામાં જગત અને બુદ્ધિ કલ્પના છે; જે સત્યને જાણતા નથી તેમને એ દુઃખ આપે છે, પણ તે છતાં એ અસત્ય જેવું જ રહે છે.
યથા વાહવશાદ્ વારિ દામાદિરચનાં વહેત્ । પ્રકૃતિર્ યાતિ નાનાત્વં તથા સ્પન્દવશાદ્ ઇયમ્
જેમ પાણી વહેતાંકાળે ક્યારેક દોરી જેવી કે બીજી ઘણી આકાર ધારણ કરે છે, એ જ રીતે પ્રકૃતિ પણ તરંગના પ્રભાવથી અનેક રૂપો ધારણ કરે છે.
યથા સરિત્પયẖકોશે વાહસ્ સ્પન્દી ન લક્ષ્યતે । તથાજસ્રં વિરચયન્ સર્ગમ્ આત્મા ન લક્ષ્યતે
જેમ નદીના પાણીના તળાવમાં વહેવાનો સ્પંદન દેખાતું નથી, તેમ આત્મા સતત જગતની રચના કરતો હોવા છતાં દેખાતો નથી.
યથા સ્વચ્છસ્ય સોમ્યસ્ય મહતો ઽવહતો ઽનિશમ્ । વારિણો ઽપ્ય્ અંશુભિન્નસ્ય કોશસ્પન્દો ન લક્ષ્યતે
જેમ શુદ્ધ, શાંત અને વિશાળ સતત વહેતા પાણીમાં પણ કિરણોથી વિભાજિત થતું સૂક્ષ્મ હલનચલન દેખાતું નથી,
તથા સર્વગતસ્યાપિ દામ્નિ વ્યોમ્ન્ય્ અથ વાશ્મનિ । અનાવૃતસ્યાનન્તસ્ય સતસ્ સત્તા ન લક્ષ્યતે
એજ રીતે દોરીમાં, આકાશમાં કે ઘરનાં અંદર સર્વવ્યાપી, અવરોધરહિત અને અનંત સત્તાનું અસ્તિત્વ દેખાતું નથી.
સોમ્યસ્યાવહતો વારેẖ કોશસ્પન્દો યથાત્મગઃ । ન સન્ નાસન્ ન ચ પૃથક્ સત્તા ચિદ્વપુષસ્ તથા
જેમ પાણીના બુલબુલામાં અંદર થતો નાજુક કંપન ન તો સાચે છે, ન તો નથી, અને તેની કોઈ અલગ હકીકત નથી, એ જ રીતે ચેતનાનો સ્વરૂપ પણ છે.
સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં યત્ર સર્વશક્તિતયા સ્વયમ્ । ચિત્તતામ્ એતિ તત્રૈતત્ તત્ પ્રસ્ફુરદ્ ઇવ સ્થિતમ્
જ્યાં મન પોતાનાં વિચારથી જ બનેલું છે અને પોતાની બધી શક્તિથી ચેતનાની સ્થિતિ ધારણ કરે છે, ત્યાં એ જાણે તેજસ્વી બનીને સ્થિર થાય છે.
સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં યત્ર સર્વશક્તિતયા સ્વયમ્ । જહાતિ ચિત્તતાં તત્ર સત્ સંશાન્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્
જ્યાં મન પોતાનાં વિચારથી જ બનેલું છે અને પોતાની બધી શક્તિથી ચેતનાની સ્થિતિ છોડે છે, ત્યાં એ જાણે શાંત સત્તા બનીને સ્થિર રહે છે.
એવં ચેત્ તન્ મહાભાગ દૃષદાદિર્ મહાકૃતિઃ । પાર્થિવો ઽયં બૃહદ્ભાગẖ કિમ્ ઉત્થો ઽથ કિમાત્મકઃ
જો આવું જ હોય, હે મહાન, તો પછી આ પથ્થર જેવી મોટી આકારવાળી, વિશાળ પૃથ્વી જેવી વસ્તુ કેવી રીતે ઊભી થાય છે અને તેનું સ્વરૂપ શું છે?
શક્તયસ્ સકલા એવ ચિન્માત્રે બ્રહ્મણિ સ્થિતાઃ । વટબીજે વટલતાપત્ત્રપુષ્પફલાદિવત્
બધી શક્તિઓ શુદ્ધ ચેતન બ્રહ્મમાં જ વસે છે, જેમ વટના બીજમાં આખું વૃક્ષ, પાંદડા, ફૂલ અને ફળ રહેલા હોય છે.
જડાજડાભિધે શક્તી સર્વશક્તેસ્ સ્ત આત્મનઃ । શક્તીનામ્ ઉત્તમે હેમ્નિ કાઠિન્યદ્રવતે યથા
જડ અને અજડ એવી બધી શક્તિઓ આત્માની જ શક્તિઓ છે; જેમ સોનામાં કઠિનતા અને પિગળવાની ગુણતા એ તેની શ્રેષ્ઠ શક્તિઓ છે.
રૂપાલોકમનસ્કારવિષયત્વમ્ ઉપાગતા । જાડ્યનામ્ની તયોર્ એકા યાસૌ ભૂમ્યાદિરૂપિણી
આ શક્તિઓમાં એક, જેને જડતા કહે છે અને જે ભૂમિ વગેરેનું રૂપ ધારણ કરે છે, તે રૂપ, પ્રકાશ અને મનના વિષયરૂપ બની જાય છે.
નૈષા પ્રજાયતે નાપિ કદાચિત્ પ્રવિલીયતે । સ્વાઙ્ગભૂતા સતો નિત્યમ્ આકાશકોશવત્ સ્થિતા
આ શક્તિ કદી જન્મતી નથી કે લય પામતી નથી; તે સદા સત્તાનું અંગ બનીને, માટલામાં રહેલા આકાશની જેમ, સ્થિર રહે છે.
બ્રહ્મણો ઽવ્યતિરિક્તેયમ્ ઇતિ યસ્ સર્પરજ્જુવત્ । અસદભ્યુદિતો મોહસ્ સ બોધેન વિલીયતે
જેમ રશી પર સાપનું ભ્રમ થાય છે, તેમ બ્રહ્મથી અલગ કંઈ છે એમ જે મોહ ઊભો થાય છે, તે જ્ઞાનથી ઓગળી જાય છે.
નૈષા ભાવવિકારાખ્યામ્ એતિ શુદ્ધચિદાત્મનિ । એષા કિલ કણોર્મ્યમ્બુ પયસીવ ચિતિ સ્થિતા
આ ભ્રમ શુદ્ધ ચૈતન્ય સુધી પહોંચતો નથી, કારણ કે તે કોઈ બદલાવ પામતું નથી; તે તો જાણવામાં જ રહે છે, જેમ પાણીમાં તરંગ કે ટીપું હોય.
યત્ સતો ઽસત્ત્વમ્ અસતસ્ સત્ત્વં વા વિકૃતિર્ હિ સા । અત્યન્તાન્યસ્વરૂપત્વાન્ નાસ્તિ તત્ પરમાત્મનિ
સત્યનું અસત્યપણું કે અસત્યનું સત્યપણું, એ બધું ફક્ત રૂપાંતર છે; કારણ કે એ સર્વે પરમાત્માથી સંપૂર્ણ અલગ છે, તેથી એ પરમાત્મામાં નથી.
અસત્તયા સતો રાજન્ન્ અસતશ્ ચૈવ સત્તયા । વિનષ્ટાકૃતિર્ અસ્યેતિ વિકારાદ્ય્ અભિધીયતે
રાજા, જ્યારે સત્યને અસત્ય માનવામાં આવે કે અસત્યને સત્ય, ત્યારે એની સ્વરૂપ નાશ પામે છે; એ જ રૂપાંતર કહેવાય છે.
યત્ ત્વ્ અઙ્કુરે ફલાદિત્વં ક્ષીરાદૌ વા ઘૃતાદિતા । સત્તાવભાસમાત્રં તત્ સ્ફુરત્ય્ અમ્બ્વ્ ઇવ વીચિભિઃ
જે રીતે અંકુરમાં ફળ દેખાય છે, કે દૂધમાં ઘી, એ બધું માત્ર અસ્તિત્વનું દેખાવ છે, જેમ પાણીમાં તરંગો ઝળહળે છે.
યદ્ યથા દૃશ્યતે યત્ર તત્ તથા તત્ર વિદ્યતે । દેશકાલવિભાગાત્મ તથા સંવેદનાત્મકં
જેવું જેવું જે જગ્યાએ દેખાય છે, એ જ રીતે ત્યાં છે; એ જગ્યા અને સમયના ભેદરૂપ છે અને એ રીતે અનુભૂતિમાં આવે છે.