યદ્ અસ્તિ તન્મયેનૈવ ભવિતવ્યં વિજાનતા । આત્મૈવ જગતામ્ અસ્તિ ન દેહાદ્યર્થજાલકમ્
જે જાણે છે, તેને સાચે જે છે એમાં સંપૂર્ણ રીતે એકરૂપ થવું જોઈએ, કારણ કે બધા લોકોમાં માત્ર આત્મા જ છે, શરીર વગેરે વસ્તુઓનો જાળ નથી.
પદાર્થજાતં દેહાદિ વિદા સન્ત્યજ્ય દૂરતઃ । આશીતલાન્તẖકરણો નિત્યમ્ આત્મમયો ભવ
શરીર અને બીજી વસ્તુઓને દૂર રાખીને, મનને શાંત અને ઠંડુ રાખી, હંમેશાં આત્મા-રૂપ બની જા.
આત્મૈવ હ્ય્ આત્મનો બન્ધુર્ આત્મન્ય્ આત્મૈવ વિદ્યતે । આત્માત્મનૈવાહ્રિયતે સર્વાત્માત્માનુભૂતિતઃ
આત્મા પોતાનો સાચો મિત્ર છે, અને આત્મા માત્ર આત્મામાં જ મળે છે; સર્વત્ર આત્માનો અનુભવ પણ આત્મા દ્વારા જ થાય છે.
યથા જલાદ્ ઋતે નાસ્તિ સમુદ્રત્વં મહામ્બુધેઃ । આત્મતત્ત્વાદ્ ઋતે નાસ્તિ જગત્ત્વં જગતસ્ તથા
જે રીતે પાણી વિના મહાસાગર મહાસાગર રહી શકતો નથી, એ જ રીતે આત્મા તત્વ વિના જગતનું પણ જગતપન રહેતું નથી.
યથાર્કẖ કુમ્ભલક્ષેષુ તથાત્મા દેહપઙ્ક્તિષુ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ નષ્ટાનષ્ટાસુ તાસ્વ્ અસૌ
જેમ many માટલાંમાં પાણી હોય ત્યારે તેમાં સૂર્યની પ્રતિબિંબ દેખાય છે, એ જ રીતે આત્મા અનેક શરીરોમાં દેખાય છે; એ આત્મા શરીરો રહે કે નાશ પામે, ક્યારેય ઊગતો કે અસ્ત જતો નથી.
અનાત્મધીẖ ક્વચિદ્ અપિ શુક્તૌ રજતતા યથા । યોદેત્ય્ અનઘ મિથ્યા સા સર્વગત્વાદ્ ઇહાત્મનઃ
જેમ શંખમાં ચાંદી હોવાનું ખોટું માન્ય થાય છે, એ જ રીતે આત્મા સિવાયનું માનવું પણ ખોટું છે; હે નિર્દોષ, આત્મા તો સર્વત્ર વ્યાપેલો છે, એટલે આવું માનવું મિથ્યા છે.
દેહો ઽહમ્ ઇતિ યા બુદ્ધિસ્ સા સંસારનિબન્ધની । દેહદુẖખાનુપાતિત્વાદ્ અસારત્વાચ્ ચ વસ્તુનઃ
‘હું શરીર છું’ એવી સમજ જ જન્મમરણના બંધનનું કારણ છે, કારણ કે શરીર દુઃખને પામે છે અને તેમાં સાચી કીમત નથી.
નકિઞ્ચિન્માત્રરૂપો ઽસ્મિ યથૈતે ગગનાદયઃ । ઇતિ યા શાશ્વતી બુદ્ધિસ્ સા ન સંસારબન્ધની
‘હું તો એકદમ ખાલી, આકાશ જેવો છું’ એવી સ્થિર સમજ હોય તો એ જન્મમરણના બંધનનું કારણ નથી.
યથા વિમલતોયાન્તર્ બહિર્ અન્તશ્ ચ ભાનુજમ્ । તેજસ્ તિષ્ઠતિ સર્વત્ર તથાત્મા સર્વવસ્તુષુ
જેમ શુદ્ધ પાણીની અંદર અને બહાર સર્વત્ર સૂર્યનું પ્રકાશ રહે છે, તેમ આત્મા પણ દરેક વસ્તુમાં વ્યાપી રહ્યો છે.
ભિત્તૌ નભસિ પાતાલે પુરો દૂરે ચ સંસ્થિતઃ । આત્મા ત્રિષ્વ્ અપિ કાલેષુ નાસૌ નશ્યતિ કર્હિચિત્
દિવાલમાં હોય કે આકાશમાં, પાતાળમાં હોય કે નજીક-દૂર, ત્રણેય કાળમાં આત્મા ક્યારેય નાશ પામતો નથી.
છેદાદીનામ્ અગમ્યં ખં યથૈવાત્મા તથૈવ હિ । એતાવન્માત્રકો ભેદો યચ્ ચિન્માત્રાત્મતાત્મનિ
જેમ આકાશને કાપી શકાતું નથી કે તેને કંઈ થઈ શકતું નથી, તેમ આત્મા પણ અછેદ્ય છે; ફક્ત એટલો જ ફરક છે કે આત્મા શુદ્ધ ચૈતન્ય સ્વરૂપ છે.
સન્નિવેશાંશવૈચિત્ર્યં યથા હેમ્નો ઽઙ્ગદાદિતા । આત્મનસ્ તદતદ્રૂપં તથૈવ જગદાદિતા
જેમ સોનાંમાંથી વિવિધ આભૂષણો બને છે પણ સોનાનું સ્વરૂપ બદલાતું નથી, તેમ આત્મા પણ અનેક જગતરૂપે દેખાય છે, પણ તેનું મૂળ સ્વરૂપ એ જ રહે છે.
સરિતામ્ આસમુદ્રાન્તં યથૈવામ્બુ વિવર્તતે । ઉત્પન્નધ્વંસિનાજસ્રં તરઙ્ગૌઘેન વારિણિ
જેમ નદીઓથી લઈને દરિયા સુધીનું પાણી તરંગો ઊઠે અને ઓગળી જાય એ રીતે સતત બદલાતું રહે છે, એ જ રીતે આ જગત પણ આત્મામાં ઉદ્ભવે છે અને લય પામે છે.
આત્મન્ય્ આત્મસમુલ્લાસસ્ તથૈવાયં વિલોક્યતે । નાનાપદાર્થજાલેન વિનાશાબ્ધિં પ્રધાવતા
જેમ આત્મામાં આત્માનો રમણો દેખાય છે, એ જ રીતે અનેક વસ્તુઓનો મેળ પણ વિનાશના દરિયા તરફ દોડી જાય છે.
વિનાશવાડવાક્રાન્તં ભીમં કાલમહાર્ણવમ્ । જગજ્જાલતરઙ્ગિણ્યો યાન્તિ સર્ગતરઙ્ગકાઃ
વિનાશની અગ્નિથી પીડાયેલી, આ ભયાનક કાળના મહાસાગરમાં જગતની તરંગો, એટલે કે સર્જનના તરંગો, સમાઈ જાય છે.
તસ્યાપ્ય્ અદ્યાપ્ય્ અપૂર્ણસ્ય યḫ પાતા કાલવારિધેઃ । તમ્ આત્માનં મહાગસ્ત્યં રાજન્ ભાવય વિન્ધ્યવત્
હે રાજા, જે કાળના મહાસાગરનું આજે પણ પૂરું થવું બાકી છે, એ અખૂટ દરિયાને પી જનાર મહાન અગસ્ત્ય જેવો આત્મા છે — એ આત્માને તું વિંધ્ય પર્વતની જેમ સ્થિર માને અને ચિંતન કર.
શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં સંસારોચ્છેદનોદ્યતૈઃ । આત્માદિકાẖ કૃતાસ્ સઞ્જ્ઞા વાગતીતસ્ય વસ્તુનઃ
શાસ્ત્રોમાં ચર્ચા કરવા અને સંસારથી મુક્ત થવાની કોશિશ માટે, 'આત્મા' વગેરે શબ્દો એવા સત્ય માટે રાખવામાં આવ્યા છે, જે શબ્દોથી પર છે.
ન રજ્જ્વામ્ અસ્તિ સર્પત્વં તન્ મિથ્યા કḫ પ્રપશ્યતિ । નાત્મનો ઽસ્તિ ક્વચિદ્ બન્ધો મા મોહાદ્ ભાવયાઙ્ગ તમ્
દોરિયામાં સાપ નથી, પણ કોઈએ ખોટી રીતે તેને એવું જોતું હોય છે. એ જ રીતે, આત્માને ક્યાંય બંધન નથી—મારા પ્રિય, ભ્રમથી એ કલ્પના કરવી નહીં.
મોહસ્ તદ્ભાવનામાત્રમ્ આહુર્ મોહહરા નરાઃ । તમ્ એવ ભાવનાત્યાગાત્ ત્યક્ત્વા વિજ્વરતાં વ્રજ
જે લોકો ભ્રમ દૂર કરે છે, તેઓ કહે છે કે ભ્રમ માત્ર એવી કલ્પના છે. એ કલ્પનાને છોડી દે અને નિર્વ્યથિત અવસ્થામાં પહોંચી જા.
એષ એવાન્ધકારો ઽસાવ્ એતદ્ એવ પરં મલમ્ । પ્રાગ્ અબદ્ધસ્ય બન્ધેન સઙ્કલ્પો યẖ કિલાત્મનઃ
આ જ અંધકાર છે, આ જ સર્વોચ્ચ અશુદ્ધિ છે. જે આત્મા પહેલાં બંધનરહિત હતો, તેની સંકલ્પશક્તિ જ બંધન બની જાય છે.
અનાત્મન્ય્ આત્મતામ્ અસ્મિન્ દેહાદૌ દૃશ્યજાલકે । ત્યક્ત્વા સત્ત્વમ્ ઉપારૂઢો ગૂઢસ્ તિષ્ઠ યથાસુખમ્
આ દેહ અને અન્ય દ્રશ્ય વસ્તુઓમાં, જે આપણી નથી, તેમ છતાં પોતપોતાની ઓળખ આપી છે, એ ભ્રમ છોડી દે અને મનની શાંતિમાં સ્થિર રહી, શાંતપણે, જેમ મન ભાવે તેમ, પોતાને છુપાવી રાખ.
કુચકોટરસંસુપ્તં વિસ્મૃત્ય જનની સુતમ્ । યથા રોદિતિ પુત્રાર્થં તથાત્માર્થમ્ અયં જનઃ
જેમ માતા પોતાના સ્તનમાં સુતેલા બાળકને ભૂલી જાય છે અને પુત્ર માટે રડવા લાગે છે, તેમ લોકો પણ પોતાના આત્મા માટે રડતા રહે છે.
અજરામરમ્ આત્માનમ્ અબુદ્ધ્વા પરિરોદિતિ । હા હતો ઽહમ્ અનાથો ઽહં નષ્ટો ઽસ્મીતિ જનો મુધા
આપણે પોતાને અજર અને અમર આત્મા જાણતા નથી, એટલે લોકો વ્યર્થમાં રડતા રહે છે—'હાય, હું બરબાદ થઈ ગયો, હું નિરાધાર છું, હું ગુમ થઈ ગયો છું!'
દેશકાલક્રિયાભેદે દેહસ્થે મરણાભિધે । લોકો ઽનુશોચત્ય્ આત્માનમ્ અહો નુ ખલુ મૂઢતા
દેહ, જે દેશ-કાળ અને ક્રિયા પ્રમાણે બદલાય છે, તેને જ્યારે મૃત્યુ કહેવાય છે, ત્યારે લોકો આત્મા માટે શોક કરે છે—આ કેટલી મોટી મૂર્ખાઈ છે!
દેશકાલક્રિયાભેદં યદિ દેહો ઽનુધાવતિ । તદ્ અનાદેર્ અનાશસ્ય કિમ્ અસ્યાગતમ્ આત્મનઃ
જો શરીર સ્થાન, સમય અને ક્રિયાના ભેદમાં ફસાય છે, તો અનાદિ અને અવિનાશી આત્માને એમાં શું મળ્યું છે?
અન્યદ્ ભુક્તં વાન્તમ્ અન્યદ્ ઇદં તદ્ યજ્ જનવ્રજૈઃ । દેહસ્ય નાશિનો નાશે આત્મનાશો ઽનુશોચ્યતે
એક વસ્તુ ખાધી અને ઉલટી, બીજી લોકોમાં ભળી ગઈ; નાશવાન શરીર નાશ પામે ત્યારે આત્માના વિનાશ માટે શા માટે દુઃખ કરવું?
દેહાત્મનોર્ મહીપાલ સવિકારાવિકારયોઃ । સુવર્ણભસ્મોપમયોસ્ સમ્બન્ધẖ ક ઇવૈતયોઃ
રાજા, પરિવર્તન પામતું શરીર અને અપરિવર્તિત આત્મા — જેમ સોનાં અને તેની રાખ વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી, તેમ એ બંનેમાં શું સંબંધ છે?
નાનાકારવિકારાખ્યૈસ્ સ્વવિલાસૈર્ અનન્યગૈઃ । લીલયૈવ સ્વમ્ આત્માનમ્ આત્માયં ગોપયન્ સ્થિતઃ
આપણા પોતાના અનેક રૂપો અને ફેરફારોમાં, પોતે જ પોતાની રમત તરીકે, બીજાથી ન ઉત્પન્ન થયેલો આત્મા, પોતે જ પોતાને છુપાવીને સ્થિર રહ્યો છે.
સર્ગનિર્માણસંહારૈર્ મિથẖ કારણતાં ગતૈઃ । અકારણસ્વભાવેન વિત્ સ્ફુરત્ય્ આત્મનાત્મનિ
સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય — જે એકબીજાના કારણ બને છે — એ બધાની વચ્ચે પણ, જેનું સ્વરૂપ કોઈ કારણથી બંધાયેલું નથી, એ આત્મા પોતાનામાં જ પ્રકાશે છે.
ક્રીડત્ય્ આત્મા શિશુર્ ઇવ સઙ્કલ્પૈર્ લીલયોમ્ભિતૈઃ । તૃણૈર્ મણિમ્ ઇવાત્માનં સ્વચ્છમ્ આચ્છાદ્ય ચઞ્ચલૈઃ
આત્મા બાળકની જેમ રમે છે, મનમાં ઉઠતા વિચારો સાથે રમતો જાય છે; જેમ ઘાસ મણિ પર ઢાંકી દે, તેમ ચંચળ કલ્પનાઓથી પોતાનું સ્વચ્છ સ્વરૂપ છુપાવી લે છે.