યમબન્ધુત્વમ્ અરિષુ યેન પાપાશયેષુ ચ । દીનારિસ્ત્રીદૃશા શ્યામવપુષા પ્રકટીકૃતમ્
જેમ યમરાજના સંબંધીઓ દુશ્મનો અને પાપી મનવાળા લોકોમાં દેખાતા હોય છે, તેમ તેની કાળી કાયાએ ગરીબો, દુશ્મનો અને સ્ત્રીઓ માટે દુર્ભાગ્યની દેવીની જેમ પોતાનું રૂપ સ્પષ્ટ કર્યું હતું.
પ્રતાપેનાર્કવંશત્વં યેનારિષુ વ્યતન્યત । સોમ્યત્વં તુ સુહૃદ્વિપ્રવધૂગુર્વાદ્યબન્ધુષુ
તેના તેજથી દુશ્મનોમાં તેનો સૂર્યવંશી હોવાનો ગૌરવ દેખાતો હતો; પણ મિત્રો, બ્રાહ્મણો, પત્ની, ગુરુ અને અન્ય સંબંધીઓમાં તે ચંદ્રની જેમ શાંત અને સૌમ્ય દેખાતો હતો.
યસ્યાનનાબ્જમ્ આશ્રિત્ય લક્ષ્મીર્ ભ્રૂભ્રમરી સખી । અમન્યત હરેર્ વક્ષẖ ક્ષપાકુસુમપેલવમ્
જેના ચહેરાના કમળમાં આશરો લઈને, ભમરા જેવી ભ્રૂવાળી લક્ષ્મીદેવીને પણ ભગવાન હરિનું રાતના ફૂલો જેવું કોમળ છાતી ઓછું લાગતું હતું.
યસ્ય શીતલશુક્લેન યશસા વલિતં જગત્ । કરોતિ ચક્રવાકાનાં પૂર્ણેન્દૂદયવિભ્રમમ્
જેની ઠંડી અને શુદ્ધ કીર્તિથી આખું જગત શોભાયમાન બન્યું હતું, અને તે કીર્તિએ ચક્રવાક પક્ષીઓને પૂર્ણચંદ્ર ઉગ્યો હોય એવી ભ્રાંતિ ઉભી કરી હતી.
સો ઽખણ્ડશક્તિપ્રસરં સ્વારાજ્યં પરિપાલયન્ । કદાચિદ્ એકાન્તગતો મનસા સમચિન્તયત્
તે પોતાના અખંડ રાજ્યનું સંભાળ રાખતો હતો. એક વખત, જ્યારે એ એકલો હતો, ત્યારે મનમાં વિચાર કરવા લાગ્યો.
જરામરણસઙ્ક્ષોભસુખદુẖખભ્રમસ્થિતેઃ । અસ્ય દૃશ્યપ્રપઞ્ચસ્ય કો હેતુસ્ સ્યાદ્ ઇતિ સ્વયમ્
આ દેખાતી દુનિયા, જેમાં વૃદ્ધાવસ્થા, મૃત્યુ, સુખ, દુઃખ અને ભ્રમ છે, તેનું કારણ શું હોઈ શકે?
જગતો ન વિવેદાસૌ કારણં ચિન્તયન્ન્ અપિ । બાલો ઽભ્રસ્તનિતસ્યેવ તેનાસૌ પર્યતપ્યત
એ દુનિયાનું કારણ વિચારતો રહ્યો, પણ એ સમજાઈ ન આવ્યું. તેથી એ બાળક જેમ વીજળીના ગર્જનાથી ડરી જાય, એમ મનમાં વ્યથિત થયો.
અથૈકદાપૃચ્છદ્ અસૌ બ્રહ્મલોકાગતં મનુમ્ । પૂજિતં સ્વસભાસંસ્થં ભગવન્તં પ્રજાપતિમ્
પછી એક દિવસ, જ્યારે બ્રહ્મલોકમાં આવેલા અને પોતાની સભામાં બિરાજમાન, સૌ દ્વારા પૂજિત એવા ભગવાન મનુને તેણે પ્રશ્ન કર્યો.
સંયોજયતિ ધાર્ષ્ટ્યેન ભગવન્ ભૂરિતેજસમ્ । ભવત્પ્રસાદ એવાયં ભવન્તં પ્રષ્ટુમ્ ઓજસા
મારે ધૈર્યપૂર્વક આપને પ્રણામ કરીને પૂછવાનું મન થાય છે, હે મહાન તેજવાળા ભગવાન, આપની કૃપા સિવાય મને આપને પ્રશ્ન પૂછવાનો બળ ક્યાંથી મળે?
સ્ફુરતા હૃદયે નિત્યં ધૂમશ્યામેન તાપિના । દહ્યે ઽહં સંશયેનાન્તર્ વાડવેનેવ વારિધિઃ
મારા હૃદયમાં સતત એક શંકાની આગ ધૂમ્રવર્ણ જેવી સળગે છે; એ અનિશ્ચિતતામાં હું અંદરથી બળી જાઉં છું, જેમ દરિયો અંદરના અગ્નિથી બળી જાય છે.
કુતસ્ સર્ગો ઽયમ્ આયાતẖ કિંસ્વરૂપશ્ ચ કથ્યતે । કથં કેષ્વ્ અવતિષ્ઠન્તે જરાર્તિમરણાપદઃ
આ સૃષ્ટિ ક્યાંથી આવી છે અને તેની સાચી સ્વરૂપ શું છે? વૃદ્ધાપન, રોગ અને મૃત્યુ જેવી આપત્તિઓ તેમાં કેવી રીતે ટકી રહી છે?
અહં કથં વા વિષમાદ્ અસ્માત્ સંસૃતિવિભ્રમાત્ । વિમુચ્યેય ઘનાસ્તીર્ણાજ્ જાલાદ્ ઇવ વિહઙ્ગમઃ
હું આ ભયજનક સંસારના ભ્રમમાંથી કેવી રીતે મુક્ત થાઉં, જેમ એક પક્ષી ઘન જાળમાંથી છૂટી જાય છે?
ત્વમ્ એવાસ્ય પ્રપઞ્ચસ્ય જાનાસિ સકલા ગતીઃ । ગમ્ભીરસ્યાતિલોલસ્ય વરુણો ઽમ્બુનિધેર્ ઇવ
આ જગતના તમામ માર્ગો તું જ જાણે છે, જેમ ઊંડા અને સતત ચંચળ સમુદ્રના રહસ્યો વરુણ જાણે છે.
સન્દેહવૃક્ષપરશુર્ હાર્દધ્વાન્તદિવાકરઃ । પરમામૃતશીતાંશુસ્ ત્વમ્ એકḫ પરમેશ્વરઃ
તું સંશયના વૃક્ષને કાપી નાખતો કુહાડો છે, હૃદયના અંધકારને દૂર કરતો સૂર્ય છે, અને પરમ અમૃત જેવો શીતળ ચાંદો છે—તું એકલોજ સર્વોચ્ચ ભગવાન છે.
અહો નુ ચિરકાલેન વિવેકે પ્રવિકાસિનિ । વિતતાનર્થવિચ્છેત્તા સારḫ પ્રશ્નસ્ ત્વયા કૃતઃ
અરે, કેટલાંય લાંબા સમય પછી જ્યારે વિવેક ફૂટી નીકળ્યો છે, ત્યારે તું સાચા અર્થમાં વ્યર્થ મૂલ્યોની જાળ કાપી નાખે એવો પ્રશ્ન પૂછ્યો છે.
સંસારામ્ભોધિતરણં પરં વિશ્રમણં ધિયઃ । દૃશ્યતૃણ્યામહાવાતં યથાપૃષ્ટમ્ ઇદં શૃણુ
આ સંસાર સમુદ્રને પાર કરવાનું સાધન છે, મનને પરમ શાંતિ આપનાર છે, અને દૃશ્ય રૂપી મૃગમરીચિકાને ઉડાડી દેતો મહા પવન છે—તમે જે રીતે પૂછ્યું છે, તે સાંભળો.
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિત્ તન્ નાસ્તિ નૃપ કિઞ્ચન । રજ્જ્વામ્ ઇવ ભુજઙ્ગત્વમ્ અસદ્ એવેદમ્ ઉત્થિતમ્
રાજા, અહીં જે કંઈ દેખાય છે, એ વાસ્તવમાં કંઈ જ નથી; જેમ રશીમાં સાપ દેખાય છે, પણ એ ખોટું જ છે, એમ આ બધું પણ ખોટું જ ઊભું થયું છે.
યથા ગન્ધર્વનગરં યથા વારિમતિર્ મરૌ । યથા શુક્તૌ રજતતા યથા દ્વિત્વં સુધાનિધૌ
જેમ ગંધર્વનગરી, જેમ રણમાં પાણીનું ભ્રમ, જેમ શંખમાં ચાંદી દેખાય છે, અને જેમ ચાંદમાં બે દેખાય છે—
સર્વં મિથ્યાવભાસાત્મ સ્ફુરતીદમ્ અસન્મયમ્ । પ્રવિલોલોજ્જ્વલાલાતલોચનભ્રમચક્રવત્
આ બધું ખોટા દેખાવથી જ ઝળહળી ઊઠે છે, પણ એમાં હકીકતમાં કંઈ નથી; જેમ ચમકતી આંખે ગોળ ફેરવાતી અગ્નિની રેખા દેખાય છે, એમ.
યત્ તુ નો દૃશ્યતે કિઞ્ચિદ્ યન્ નકિઞ્ચિદ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ । મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતીતં યત્ ખાદ્ અપિ નકિઞ્ચન
પણ જે કંઈ દેખાતું નથી, જેને 'કંઈ નથી' એમ કહેવાય છે, જે મન અને છ ઇન્દ્રિયોથી પણ પર છે, અને જે આકાશમાં પણ કંઈ નથી—
અવિનાશં તદ્ અસ્તીહ તત્ તદ્ આત્મેતિ કથ્યતે । તત્ તત્ તત્ પરમં બ્રહ્મ તત્ તત્ સદ્ અમલં પરમ્
અવિનાશી જે છે, એ અહીં હાજર છે; તેને અનેક રીતે આત્મા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એ જ પરમ બ્રહ્મ છે, એ જ શુદ્ધ અને સર્વોચ્ચ સત્ય છે.
અનન્તભૂતપર્ણાયા જાતાયા વ્યોમકાનને । ઋક્ષજાલકપુષ્પાયાસ્ સર્ગવલ્લ્યાસ્ તુ તદ્ રસઃ
અનંત પાંદડાવાળી સર્જન વેલમાં, આકાશના જંગલમાં, અને તારાઓના ફૂલોમાં એ જ રસ વ્યાપેલો છે.
તત્ તચ્ ચિન્માત્રમ્ આભાનં યત્ પરિસ્ફુરતિ સ્વયમ્ । અક્ષુબ્ધામ્ભોધિજલવત્ તજ્ જગજ્જાલતાં ગતમ્
એ માત્ર ચેતનાનો પ્રકાશ છે, જે પોતે જ ઝલકે છે; જેમ શાંત પાણી સ્થિર રહે છે, તેમ એ જ જગતનું જાળ બની ગયું છે.
એવં પરાત્ સમાયાતા રાજન્ સર્ગપરમ્પરાઃ । તસ્મિન્ન્ એવ મહાદર્શે પ્રતિબિમ્બમ્ ઉપાગતાઃ
હે રાજા, એ રીતે સર્વ સર્જન પરમમાંથી ઉત્પન્ન થાય છે; બધું જ એ મહાન અરીસામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.
તાસ્ સ્વભાવસમુત્પન્ના બહ્વ્યસ્ સ્ફુરણશક્તયઃ । પશ્ચાત્ કારણતાં યાન્તિ મિથો જીવાદિનામભિઃ
આ અનેક શક્તિઓ પોતાની જ સ્વભાવથી ઉત્પન્ન થાય છે, પછી પછી એ કારણરૂપ બની જાય છે અને 'જીવ' વગેરે નામોથી ઓળખાય છે.
કાશ્ચિદ્ બ્રહ્માણ્ડતાં યાન્તિ કાશ્ચિદ્ ગચ્છન્તિ ભૂતતામ્ । અન્યન્ નાનાત્વમ્ ઇતરા ભવત્ય્ એવં જગત્સ્થિતિઃ
કેટલાંક બ્રહ્માંડરૂપ બની જાય છે, કેટલાંક તત્વરૂપ પામે છે, બીજાં વિવિધતામાં પ્રવેશે છે; આ રીતે જ જગતનું અસ્તિત્વ ચાલે છે.
ગૃહીતકલના બ્રાહ્મ્યશ્ શક્તયસ્ સ્વયમ્ એવ હિ । સઙ્કલ્પ્ય મિતજીવત્વમ્ અહંજ્ઞાનાત્મિકાસ્ સ્થિતાઃ
બ્રહ્મની શક્તિઓ જ્યારે મર્યાદા ધારણ કરે છે, ત્યારે પોતે જ જીવત્વની કલ્પના કરે છે અને 'હું' અને જ્ઞાનરૂપ બની રહે છે.
તાẖ કોશકારક્રિમિવત્ સ્વયં ગચ્છન્તિ બન્ધનમ્ । પ્રાપ્તાḫ પરિમિતં રૂપં રઞ્જનં સ્ફટિકા ઇવ
જેમ કોશકર્તા કીડા પોતે જ બંધનમાં ફસાઈ જાય છે, તેમ આ શક્તિઓ પણ મર્યાદિત સ્વરૂપ પામી, સ્ફટિકની જેમ રંગાઈ જાય છે.
બન્ધો ન સમ્ભવત્ય્ એવ તાસ્ સ્વયં બન્ધનં ગતાઃ । મુગ્ધા હિ ભીત્યા પશ્યન્તિ યક્ષં માતૃસ્તનેષ્વ્ અપિ
જે લોકો પોતે જ બંધનમાં પડી ગયા છે, તેમના માટે ખરેખર કોઈ બંધન નથી. નિર્દોષ લોકો ડરથી પોતાનાં માતાના સ્તનમાં પણ ભૂત દેખી લે છે.
સ્વભાવતસ્ સમુત્થાય નિષ્કારણમ્ અકારણમ્ । મિથẖ કારણતાં યાન્તિ બ્રાહ્મ્યસ્ સ્ફુરણશક્તયઃ
બ્રહ્મની શક્તિઓ સ્વભાવથી, કોઈ કારણ કે વગર, આપમેળે ઉદ્ભવે છે અને એકબીજાને કારણરૂપે માનવા લાગે છે.