કેવલં પુષ્પષણ્ડેષુ નગરોપવનેષુ ચ । ઉદ્યાનવનકુઞ્જેષુ સદૈવ પરિશીલિતઃ
તે તો ફક્ત ફૂલોના બગીચા, શહેરના ઉપવન અને ઉદ્યાનના ઝાડીઓમાં જ રહેવાનો આદતી છે.
વિહર્તુમ્ એષ જાનાતિ સહ રાજકુમારકૈઃ । કીર્ણપુષ્પોપકારાસુ સ્વકાસ્વ્ અજિરભૂમિષુ
તેને તો રાજકુમારો સાથે પોતાના ઓટલાં અને ફૂલોથી સજ્જ આંગણામાં રમવું જ આવડે છે.
અદ્ય ત્વ્ અતિતરાં બ્રહ્મન્ મમ ભાગ્યવિપર્યયાત્ । હિમેનેવાહતઃ પદ્મસ્ સમ્પન્નો હરિતઃ કૃશઃ
હે બ્રાહ્મણ, આજે મારા ભાગ્યના ફેરફેરાથી હું એવો થઈ ગયો છું જેમ કે ઠંડી વાગવાથી કમળ સુકાઈ જાય છે—કદી લીલોછમ અને ફૂલેલું હતું, હવે સુકાઈ ને નબળું થઈ ગયું છે.
નાત્તુમ્ અન્નાનિ શક્નોતિ ન વિહર્તું ગૃહાવનૌ । અન્તઃખેદપરીતાત્મા તૂષ્ણીં તિષ્ઠતિ કેવલમ્
એ હવે ભોજન પણ ખાઈ શકતો નથી, ઘર કે બહાર ક્યાંય આનંદ માણી શકતો નથી; અંદરથી દુઃખમાં ગરકાવ થઈને, એ માત્ર શાંતિથી બેઠો રહે છે, કંઈ પણ કરતો નથી.
સદારસ્ સહભૃત્યો ઽહં તત્કૃતે મુનિનાયક । શરદીવ પયોવાહો નૂનં નિસ્સહતાં ગતઃ
હે મુનિશ્રેષ્ઠ, પત્ની અને સેવકો સાથે હું પણ એના કારણે બિલકુલ બેભાન થઈ ગયો છું, જાણે શરદ ઋતુમાં મેઘ વાવાઝોડા વગર નિષ્ફળ થઈ જાય છે.
ઈદૃશો ઽસૌ સુતો બાલ આધિના વિવશીકૃતઃ । કથં દદામિ તં તુભ્યં યોદ્ધું સહ નિશાચરૈઃ
મારો દીકરો તો હજી નાનો છે, દુઃખથી સંપૂર્ણ બેભાન થઈ ગયો છે—એવો દીકરો હું તમને રાતના દૈતો સામે યુદ્ધ કરવા કેવી રીતે આપી શકું?
અપિ બાલાઙ્ગનાસઙ્ગાદ્ અપિ સાધો સુધારસાત્ । રાજ્યાદ્ અપિ સુખાયૈષ પુત્રસ્નેહો મહામતે
હે મહાન બુદ્ધિશાળી, પુત્ર માટેનું પ્રેમ એવું આનંદ આપે છે કે જે યુવાન સ્ત્રીઓની સંગતથી, અમૃતના સ્વાદથી કે રાજપદથી પણ વધારે છે.
યે દુરન્તા મહારમ્ભાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ ખેદદાઃ । પુત્રસ્નેહેન સન્તો ઽપિ કુર્વતે તે ન સંશ્રયમ્
ત્રણે લોકમાં જે અત્યંત કઠિન અને થાક લાવતી મહાન પ્રવૃત્તિઓ છે, સંતોષી માણસો એમાં હાથ નથી ધરતા, પણ પુત્રપ્રેમ માટે તો એ કોઈ પણ સંકોચ રાખતા નથી.
અસવો ઽથ ધનં દારાસ્ ત્યજ્યન્તે માનવૈસ્ સુખમ્ । ન પુત્રા મુનિશાર્દૂલ સ્વભાવો હ્ય્ એષ જન્તુષુ
મહાન ઋષિ, માણસો પોતાનું જીવન, ધન કે પત્ની પણ સહેલાઈથી ત્યજી શકે છે, પણ પુત્રને તો ક્યારેય નહીં—એ જ જીવાતની સ્વભાવ છે.
રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્માણઃ કૂટયુદ્ધવિશારદાઃ । રામસ્ તાન્ યોધયત્વ્ ઇત્થમ્ ઉક્તિર્ એવાતિદુસ્સહા
જે રાક્ષસો ક્રૂર કામો કરે છે અને કપટયુદ્ધમાં પારંગત છે, એવા રાક્ષસો સામે રામે લડવું જોઈએ—આવો વિચાર પણ સહન કરવો ખૂબ જ મુશ્કેલ છે.
વિપ્રયુક્તો હિ રામેણ મુહૂર્તમ્ અપિ નોત્સહે । જીવિતું જીવિતાકાઙ્ક્ષી ન રામં નેતુમ્ અર્હસિ
રામથી અલગ રહીને હું એક ક્ષણ પણ જીવવાનો સહન કરી શકતો નથી, ભલે મને જીવવાનો ઇચ્છા હોય; તમે રામને દૂર લઈ જવું જોઈએ નહીં.
નવવર્ષસહસ્રાણિ મમ યાતાનિ કૌશિક । દુઃખેનોત્પાદિતાસ્ ત્વ્ એતે ચત્વારઃ પુત્રકા મયા
કૌશિક, નવ હજાર વર્ષો મને દુઃખમાં વીતી ગયા છે; અને બહુ મુશ્કેલીથી મેં આ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યા છે.
પ્રધાનભૂતસ્ તેષ્વ્ એષુ રામઃ કમલલોચનઃ । તં વિના તે ત્રયો ઽપ્ય્ અન્યે ધારયન્તિ ન જીવિતમ્
આ બધામાં રામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનારો, મુખ્ય છે; તેના વિના બાકીના ત્રણેય પણ જીવતા રહી શકશે નહીં.
સ એવ રામો ભવતા નીયતે રાક્ષસાન્ પ્રતિ । યદિ તત્ પુત્રહીનં ત્વં મૃતમ્ એવાશુ વિદ્ધિ મામ્
આ જ રામને તમે રાક્ષસો સામે લઈ જઈ રહ્યા છો; જો તમે મને પુત્ર વિહોણો કરી દો, તો જાણો કે હું તરત જ મરેલો સમાન થઈ જઈશ.
ચતુર્ણામ્ આત્મજાનાં હિ પ્રીતિર્ અત્ર હિ મે પરા । જ્યેષ્ઠં ધર્મમયં તસ્માન્ ન રામં નેતુમ્ અર્હસિ
મારા ચારેય પુત્રો પ્રત્યે મારી પ્રેમભાવના અતિશય છે; એમાં પણ મોટો પુત્ર ધર્મનિષ્ઠ છે, તેથી રામને લઈ જવું યોગ્ય નથી.
નિશાચરબલં હન્તું મુને યદિ તવેપ્સિતમ્ । ચતુરઙ્ગસમાયુક્તં મયા સહ બલં નય
હે મુનિ, જો તમને રાતે ફરતા દૈત્યોના સેના નાશ કરવા ઇચ્છા હોય, તો મને સાથે રાખીને અને ચારેય પ્રકારની સેનાથી સજ્જ દળ લઈ જાવ.
કિંવીર્યા રાક્ષસાસ્ તે તુ કસ્ય પુત્રાઃ કથં ચ તે । કિયત્પ્રમાણાઃ કે ચૈતે ઇતિ વર્ણય મે સ્ફુટમ્
આ રાક્ષસોની શક્તિ કેટલી છે? તેઓ કોના પુત્રો છે અને તેમનું સ્વરૂપ કેવું છે? તેમનું કદ કેટલું છે અને તેઓ કોણ છે? મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
કથં તેન પ્રહર્તવ્યં તેષાં રામેણ રક્ષસામ્ । મામકૈર્ વા બલૈર્ બ્રહ્મન્ મયા વા કૂટયોધિનામ્
હે બ્રાહ્મણ, રાક્ષસો કપટયુક્ત યુદ્ધમાં નિષ્ણાત છે, તો રામ, મારા દળો કે હું પોતે તેમને કેવી રીતે પરાસ્ત કરી શકીએ?
સર્વં મે શંસ ભગવન્ યથા તેષાં મયા રણે । સ્થાતવ્યં દુષ્ટસત્ત્વાનાં વીર્યોત્સિક્તા હિ રાક્ષસાઃ
હે ભગવાન, કૃપા કરીને બધું મને કહો—મારે એ દુષ્ટ પ્રાણીઓ સામે યુદ્ધમાં કેવી રીતે અડીખમ રહેવું જોઈએ, કારણ કે રાક્ષસો તો ખરેખર પોતાની શક્તિમાં ઘમંડિત છે.
શ્રૂયતે હિ મહાવીરો રાવણો નામ રાક્ષસઃ । સાક્ષાદ્ વૈશ્રવણભ્રાતા પુત્રો વિશ્રવસો મુનેઃ
કહે છે કે રાવણ નામનો એક મહાન પરાક્રમી રાક્ષસ છે, જે વૈશ્વરવણનો સીધો ભાઈ અને ઋષિ વિશ્રવસનો પુત્ર છે.
સ ચેત્ તવ મખે વિઘ્નં કરોતિ કિલ દુર્મતિઃ । તત્ સઙ્ગ્રામે ન શક્તાસ્ સ્મો વયં તસ્ય દુરાત્મનઃ
જો એ દુર્ભાગ્યશાળી ખરેખર તમારા યજ્ઞમાં કોઈ વિઘ્ન ઊભું કરે, તો યુદ્ધમાં એ દુષ્ટ આત્માને અમે ટકી શકીશું નહીં.
કાલે કાલે પૃથગ્ બ્રહ્મન્ ભૂરિવીર્યવિભૂતયઃ । ભૂતેષ્વ્ અભ્યુદયં યાન્તિ પ્રલીયન્તે ચ કાલતઃ
હે બ્રાહ્મણ, સમય સમય પર અનેક શક્તિશાળી અને પરાક્રમી લોકો જગતમાં જન્મે છે, અને સમય જતાં તેઓ ફરી લુપ્ત પણ થઈ જાય છે.
અદ્યાસ્મિંસ્ તે વયં કાલે રાવણાદિષુ શત્રુષુ । ન સમર્થાઃ પુરસ્ સ્થાતું નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
આ સમયે રાવણ અને બીજા દુશ્મનો સામે ઊભા રહી શકીએ તેમ નથી; આ તો નસીબનો નક્કી થયેલો નિર્ણય છે.
તસ્માત્ પ્રસાદં ધર્મજ્ઞ કુરુ ત્વં મમ પુત્રકે । મમ ચૈવાલ્પભાગ્યસ્ય ભવાન્ હ્ય્ અસમદૈવતમ્
તેથી, ધર્મને જાણનારા, મારા દીકરાને અને મને કૃપા કરો, કેમ કે હું તો નસીબથી નબળો છું અને આપ જ અમારા માટે સર્વોચ્ચ દેવતા છો.
દેવદાનવગન્ધર્વા યક્ષપ્લવગપન્નગાઃ । ન શક્તા રાવણં યોદ્ધું કિં પુનઃ પુરુષા યુધિ
દેવો, દાનવો, ગંધર્વો, યક્ષો, વાનરો કે સાપો પણ રાવણ સામે લડી શકે એમ નથી; તો પછી માણસો યુદ્ધમાં શું કરી શકે?
મહાવીર્યવતાં વીર્યમ્ આદત્તે સ સુધાભુજામ્ । તેન સાર્ધં ન શક્તાસ્ સ્મસ્ સંયુગે તસ્ય વા વરૈઃ
તે મહાન પરાક્રમી અને અમૃતપાન કરનારાઓની શક્તિ પણ પોતાના તરફ ખેંચી લે છે; એ માટે અમારે તેની સામે યુદ્ધમાં, વરદાન મળ્યા હોવા છતાં, લડી શકાય તેમ નથી.
અયમ્ અન્યતમઃ કાલઃ પેલવીકૃતસજ્જનઃ । રાઘવો ઽપિ ગતો દૈન્યં યત્ર વાર્દ્ધકજર્જરઃ
આ સમય એવો છે કે સારા લોકો પણ નબળા પડી ગયા છે; રાઘવ પણ વૃદ્ધાવસ્થાથી થાકી ગયો છે અને દુઃખમાં પડી ગયો છે.
અથ વા લવણં બ્રહ્મન્ યજ્ઞઘ્નં તં મધોસ્ સુતમ્ । કથય ત્વં સુરપ્રખ્ય ક્વેવ મોક્ષ્યામિ પુત્રકમ્
અથવા, હે બ્રાહ્મણ, તું મને મધુનો પુત્ર, યજ્ઞનો વિનાશક અને દેવોમાં પ્રસિદ્ધ એવા લવણ વિશે કહે, હું મારા પુત્રને ક્યાં મુક્ત કરી શકીશ?
અથ નેચ્છસિ ચેદ્ બ્રહ્મંસ્ તદ્ વિધેયો ઽહમ્ એવ તે । અન્યથા તુ ન પશ્યામિ શાશ્વતં જયમ્ આત્મનઃ
જો તને આ ઇચ્છા ન હોય, હે બ્રાહ્મણ, તો હું તો તારા ઈચ્છા પર આધાર રાખું છું; નહિંતર, મને મારા માટે ક્યારેય ટકાઉ વિજય દેખાતો નથી.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃદુવચનં ભયાકુલો ઽસાવ્ આલોલે મુનિમતસંશયે નિમગ્નઃ । નાજ્ઞાસીત્ કણમ્ અપિ નિશ્ચયં મહાત્મા પ્રોદ્વીચાવ્ ઇવ જલધૌ સમુહ્યમાનઃ
આ રીતે નમ્ર શબ્દો બોલ્યા પછી, તે ભયથી ભરાયો હતો અને ઋષિઓના સંશયમાં ડૂબી ગયો હતો; તે મહાન આત્મા દરિયાની લહેરોમાં હલનચલન થતાં માણસ જેવો, એક ક્ષણ માટે પણ કોઈ નિશ્ચય કરી શક્યો નહીં.