તદ્ એવ કલ્પિતાકારમ્ અગેન્દ્રાદીવ દૃશ્યતે । અસદ્રૂપશરીરાર્થમ્ અર્થẖ ક ઇતરૈẖ ક્રમૈઃ
એ જ ચેતના કલ્પિત આકારમાં દેખાય છે, જેમ સ્વપ્નમાં પર્વત અને બીજાં દેખાય છે. આ અસત્ય શરીરનું કાર્ય બીજા અનેક રીતે પૂર્ણ થાય છે.
અન્તસ્સ્વાનુભવાનન્દફલા નિશ્શેષતẖ ક્રિયાઃ । સમગ્રાણાં પદાર્થાનામ્ આસવાદ્યનુભૂતિવત્
બધી ક્રિયાઓ, જેમનું ફળ અંતરમાં અનુભવાતી આનંદ છે, એ સંપૂર્ણપણે અંદરજ થાય છે, જેમ બધાં પદાર્થોની સ્વાદનો અનુભવ અંદર જ થાય છે.
અસ્તીહ કિઞ્ચિદ્ એવૈકં ન દ્વિતીયાસ્તિ કલ્પના । નિર્મલો નિત્ય આત્માસ્તિ યો નાસ્તીવ વ્યવસ્થિતઃ
અહીં માત્ર એક જ વસ્તુ ખરેખર છે; બીજું કંઈ કલ્પિત પણ નથી. શુદ્ધ, શાશ્વત આત્મા જ છે, જે ન અસ્તિત્વ ધરાવે છે, ન અનસ્તિત્વ, પણ સ્થિર છે.
નૈવ તસ્ય મલં નાઙ્કો ન વિચ્છેદો ન વસ્તુતા । ન સત્તા નાપિ ચાસત્તા ત્વત્તા મત્તા ન ચૈવ ચ
તેમાં ન કોઈ કલંક છે, ન કોઈ દાગ, ન તૂટવું છે, ન કોઈ પદાર્થપણા છે; ન અસ્તિત્વ છે, ન અનસ્તિત્વ, ન તું છે, ન હું છું, ન બીજું કંઈ.
આત્મૈવાસ્તીહ નાન્યો ઽસ્તિ ત્યજ રામેતરાં ધિયમ્ । નિર્દ્વિત્વો ઽથ નિરેકત્વસ્ સમો નિત્યોદિતો ભવ
અહીં માત્ર આત્મા જ છે, બીજું કંઈ નથી. હે રામ, બાકીની બધી વિચારો છોડી દે. દ્વૈત અને અલગાવથી મુક્ત રહી, સર્વેમાં સમાન અને હંમેશા જાગૃત રહે.
તદ્ એતે ભગવન્ બ્રૂહિ મનોબુદ્ધ્યાદયẖ કથમ્ । સંસ્થિતા યૈર્ ઇહ પ્રોક્તમ્ ઇદં શાસ્ત્રં ત્વયા મયિ
હે મહાનુભાવ, કૃપા કરીને કહો કે મન, બુદ્ધિ અને બીજા બધા કેવી રીતે સ્થિત છે, જેના દ્વારા તમે મને આ શાસ્ત્ર અહીં સમજાવ્યું છે?
શાસ્ત્રસંવ્યવહારાર્થં શબ્દરાશિḫ પ્રકલ્પિતઃ । મિથ્યૈષ ચિત્તબુદ્ધ્યાદ્યો ન રામ પરમાર્થતઃ
શાસ્ત્રના વ્યવહાર માટે શબ્દોનો સમૂહ રચાયો છે; પણ હે રામ, આ મન, બુદ્ધિ વગેરે સાચા નથી, તેઓ અંતે ખોટા જ છે.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । ચિત્સત્તામાત્રમ્ એવૈતત્ પરાકાશાત્મકં તથા
આ બધું શુદ્ધ ચૈતન્ય અને સત્તા જ છે; અને એ સર્વોચ્ચ આકાશના સ્વરૂપનું છે.
અપ્સત્તામાત્રમ્ એવૈતદ્ વીચ્યાવર્તાદિકં યથા । સર્વો જગત્પદાર્થૌઘશ્ ચિદાકાશાત્મકસ્ તથા
જેમ તરંગો અને લહેરો માત્ર જળ જ હોય છે, તેમ આ સમગ્ર જગતના તમામ વસ્તુઓ પણ ચૈતન્યના આકાશથી જ બનેલા છે.
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... । યથા સ્વપ્ને પુરાનીકં સ્પન્દને વા યથાનિલઃ
જેમ સ્વપ્નમાં આખું શહેર દેખાય છે, અથવા પવનમાં હલચલ થાય છે, તેમ જ...
નિત્યોદિતં વિમલરૂપમ્ અનન્તમ્ આદ્યં બ્રહ્માસ્તિ નેતરકલાકલનં હિ કિઞ્ચિત્ । ઇત્ય્ એવ ભાવય નિરઞ્જનતામ્ ઉપેતો નિર્વાણમ્ એહિ સકલામલશાન્તવૃત્તિઃ
હંમેશા પ્રકાશમાન, નિર્મળ, અનંત અને પ્રાચીન બ્રહ્મ છે, જેમાં બીજું કંઈપણ ગણતરીમાં આવતું નથી. આવું જ વિચાર કર, નિર્દોષતા પ્રાપ્ત કર અને સર્વદોષરહિત, શાંત સ્વભાવ સાથે મુક્તિ પ્રાપ્ત કર.
અનામયં બ્રહ્મ સમસ્તકલ્પકાર્યૈકબીજં પરમાણુરૂપમ્ । બૃહચ્ ચ તદ્ બૃંહિતસર્વભાવં ખમ્ અસ્તિ નાસ્તીવ યદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિત્
બ્રહ્મ કોઈ દુઃખથી રહિત છે, તે તમામ કલ્પિત સર્જનનું એકમાત્ર બીજ છે, સ્વરૂપે અતિ સૂક્ષ્મ પણ વ્યાપે છે બધું, અને બધાંમાં વિસ્તરેલું છે. તે આકાશ જેવું છે—તે સિવાય કંઈ પણ છે કે નથી એવું નથી કહી શકાય.
અન્યત્ ક્વચિત્ કિઞ્ચિદ્ ઇદં કદાચિન્ ન સમ્ભવત્ય્ એવ સદ્ અપ્ય્ અસચ્ ચ । ઇત્ય્ એવ સાધો દૃઢનિશ્ચયો ઽન્તસ્ સ્થિત્વા ગતાશઙ્કવિલાસમ્ આસ્સ્વ
બીજે ક્યાંક, ક્યારેક, કશુંક થાય કે ન થાય—હોય છે છતાં પણ નથી એમ લાગે છે. એ રીતે, હે સજ્જન, અંદરથી દૃઢ વિશ્વાસ રાખી, મનમાં શંકાની લહેર વગર સ્થિર બેસો.
અન્તર્મુખસ્ સન્ સતતં સમસ્તં કુર્વન્ બહિસ્સ્થં ખલુ કાર્યજાતમ્ । ન ખેદમ્ આયાસિ કદાચિદ્ એવ વ્યોમ્નસ્ સમાં સંસ્થિતિમ્ અભ્યુપૈષિ
તમે જ્યારે અંદર તરફ વળો છો અને બહાર જે કામ આવે તે બધું કરો છો, ત્યારે તમને ક્યારેય થાક લાગતો નથી અને તમે આકાશ જેવી શાંતિ પામો છો.
રામાહઙ્કારસત્તાન્તḫ પ્રસૂતે સંસૃતિભ્રમમ્ । બાલસ્ય ભાવિતા યક્ષભાવનેવોગ્રયક્ષકમ્
હે રામ, અહંકારની હાજરીથી જ સંસારની ભ્રાંતિ ઊભી થાય છે, જેમ બાળકની કલ્પનામાં યક્ષ આવે છે અને એના મનમાં ભયાનક યક્ષ ઊભો થાય છે.
અહઙ્કારોપશાન્તૌ તુ શામ્યતીયં હિ સંસૃતિઃ । મોહદા મિહિકેવાઙ્ગ પ્રાવૃટ્કાલપરિક્ષયે
પણ જ્યારે અહંકાર શાંત થાય છે, ત્યારે સંસાર પણ શાંત થઈ જાય છે, જેમ પ્રિય, વરસાદી ઋતુ પૂરી થાય ત્યારે ધુમ્મસ ઓગળી જાય છે.
રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો બન્ધોર્ વાક્યેનૈતિ યથા ક્ષયમ્ । ન સર્પો ઽયમ્ ઇયં રજ્જુર્ ઇત્યાદ્યેન જનસ્ય વૈ
જેમ દોરીમાં સાપ દેખાય એવી ભ્રાંતિ મિત્રના શબ્દોથી દૂર થાય છે—'આ સાપ નથી, આ તો દોરી છે'—એવી જ રીતે લોકોની ભ્રમણા પણ દૂર થાય છે.
તથા ગુરોર્ ગિરા શાન્તિમ્ એત્ય્ અહમ્ભાવવિભ્રમઃ । માહઙ્કારમ્ અસદ્રૂપં ભાવયેત્યાદિરૂપયા
એ જ રીતે, ગુરુના શબ્દોથી 'મૂંઝવણરૂપ અહંકારને સાચો સ્વરૂપ સમજ, ખોટો અહંકાર મનમાં લાવતો નહીં' એમ સમજાવવાથી મનમાં શાંતિ આવે છે.
અભ્યાસાજ્ જ્ઞાનશાસ્ત્રાણાં સત્સઙ્ગમકથાક્રમૈઃ । અહમ્ભ્રમશ્ શમં યાતિ જન્તોર્ આન્ધ્યમ્ ઇવાઞ્જનૈઃ
જ્ઞાનના શાસ્ત્રોનું વારંવાર અભ્યાસ કરવાથી, સજ્ઞાનોની સંગત અને તેમની વાતો સાંભળવાથી, મનુષ્યના અહંકારની ભ્રાંતિ શમાઈ જાય છે, જેમ અંજને આંખની અંધકાર દૂર થાય છે.
વિદ્યમાનમ્ અપિ સ્થૂલં યત્ તત્ ક્ષયિ નિઘર્ષણૈઃ । ઉદપાનશિલાપ્ય્ અઙ્ગ ક્ષીયતે ઘટઘર્ષણૈઃ
પ્રિય, જેમ કૂવામાં પાણી ભરતી વાસણો વારંવાર ઘસાતા પથ્થર પણ ઘસી જાય છે, તેમ મોટું અને દેખાતું હોય એવું પણ સતત ઘસાવાથી ઘટી જાય છે.
અહઙ્કૃતેર્ અવિદ્યાયા ભાવિતાયા અકારણમ્ । નાશે ક ઇવ સન્દેહો વિચારૈર્ નાશહેતુભિઃ
અહંકાર, જે અજ્ઞાન છે, જ્યારે કોઈ ખાસ કારણ વિના નાશ પામે છે, ત્યારે તેના નાશમાં શું સંશય રહી શકે? કારણ કે વિચાર જ તેના નાશનું સાચું કારણ છે.
ભગવન્ સર્વતત્ત્વજ્ઞ ચિત્તે ઽહઙ્કારનામનિ । ગલિતે વા ગલદ્રૂપે લિઙ્ગં સત્ત્વસ્ય કિં ભવેત્
હે સર્વ તત્ત્વોને જાણનારા ભગવાન, મનમાં 'હું' નામે ઓળખાતો અહંકાર જ્યારે ઓગળી જાય છે અથવા તેનું સ્વરૂપ નાશ પામે છે, ત્યારે જીવના અસ્તિત્વનું શું ચિહ્ન બાકી રહે છે?
વિવેકાબ્દોદયેનાઙ્ગ શામ્યન્ત્યાં દેહધન્વનિ । સ્વચિત્તમૃગતૃષ્ણાયાં ન સંસૃત્યાતપો ભવેત્
હે પ્રિય, જ્યારે વિવેકનો સૂર્ય ઉગે છે અને શરીર રૂપ રણ શાંત થાય છે, ત્યારે પોતાના મનની મૃગતૃષ્ણામાં સંસારની તપશા ઊભી થતી નથી.
ઉરવો ઽપિ હિ સઞ્જાતા ન સ્પૃશન્ત્ય્ આશયં સિતમ્ । લોભમોહાદયો દોષાḫ પયાંસીવ સરોરુહમ્
મજબૂત વાસનાઓ ઊભી થાય છે, તો પણ એ શુદ્ધ મનને સ્પર્શતી નથી, જેમ કે પાણી કમળને સ્પર્શતું નથી.
મુદિતાદ્યાશ્ શ્રિયો વક્ત્રં ન મુઞ્ચન્તિ કદાચન । સૌભાગ્યસુખદાયિન્યḫ પુષ્પલક્ષ્મ્યો મધું યથા
આનંદ અને ખુશી જેવી પ્રસન્નતાઓ ક્યારેય સમૃદ્ધિના ચહેરાને છોડતી નથી; સુખ અને સૌભાગ્ય આપતી આ લક્ષ્મીઓ ફૂલ પર મધમાખીઓ જેમ ચોંટેલી રહે છે.
કથં સંસૃતિર્ ઇત્ય્ એવ વિચારે મુદિતોદયે । ઉદેતિ સત્ત્વં ચિત્તં ચ ગલનાય પ્રવર્તતે
જ્યારે 'પુનર્જન્મ કેમ થાય છે?' એવી તપાસ થાય છે અને આનંદ જન્મે છે, ત્યારે અસ્તિત્વ અને મન ઓગળી જવાનું શરૂ કરે છે.
ગલત્ય્ અહઙ્કારમયે ચિત્તે ચલતિ દુષ્કૃતે । વાસનાગ્રન્થયẖ ખિન્ના ઇવ ત્રુટ્યન્ત્ય્ અલં શનૈઃ
જ્યારે અહંકારથી બનેલું મન ઓગળી જાય છે અને દુષ્કર્મો શાંત થાય છે, ત્યારે થાકેલી વાસનાઓની ગાંઠો ધીમે ધીમે સંપૂર્ણપણે છૂટતી જાય છે.
કોપસ્ તાનવમ્ આયાતિ શરદીવ પયોધરઃ । મોહો માન્દ્યમ્ ઉપાદત્તે પ્રભાતે તિમિરં યથા
ક્રોધ પવન પછીના પવનમાં વાદળ જેવો પાતળો થઈ જાય છે; મોહ સવારના પ્રકાશમાં અંધકાર જેવો નબળો થઈ જાય છે.
કામẖ ક્લમં ગચ્છતિ ચ દીર્ઘાધ્વગ ઇવાતપે । લોભḫ પલાયતે ક્વાપિ વ્યાલો દૃષ્ટ્વેવ બર્હિણમ્
ઇચ્છા લાંબા રસ્તા પર તપતી ધૂપમાં ચાલતા મુસાફર જેવી થાકી જાય છે; લોભ ક્યાંક ભાગી જાય છે, જેમ કે મોરને જોઈ સાપ દૂર દોડે છે.
નોલ્લસન્તીન્દ્રિયાણ્ય્ ઉચ્ચૈર્ અહનીવ નિશાચરાઃ । ન સ્ફુરત્ય્ ઉચ્ચકૈẖ ખેદḫ પ્રાવૃષીવાકુલં રજઃ
ઇન્દ્રિયોને ઉગ્રતા સાથે ઉછાળો આવતો નથી, જેમ રાત્રે ફરતા પ્રાણી દિવસમાં શાંત રહે છે; થાક પણ જોરથી દેખાતો નથી, જેમ વરસાદથી ધૂળ દબાઈ જાય છે.