તત્ સઙ્કલ્પાત્મકં ચેતો યથેદમ્ અખિલં જગત્ । સઙ્કલ્પયતિ સઙ્કલ્પિ તથૈવ ભવતિ ક્ષણાત્
જે મન કલ્પનાથી ભરેલું છે, એ જ આખું જગત કલ્પે છે; કલ્પનાર જેવું કલ્પે છે, એ તત્ક્ષણે એવું બની જાય છે.
કીટત્વમ્ અબ્જજત્વં ચ મેરુત્વમ્ અણુતાં તથા । મનો યાતમ્ અહઙ્કારબુદ્ધિચિત્તાદિનામકમ્
ક્યારેક મન કીડા રૂપે, ક્યારેક કમળમાં જન્મેલા રૂપે, ક્યારેક મેરુ પર્વત કે અણુ રૂપે પણ બની જાય છે; એ મન ક્યારેક અહંકાર, ક્યારેક બુદ્ધિ, ક્યારેક ચિત્ત વગેરે નામે ઓળખાય છે.
સ્વસઙ્કલ્પાદ્ વિરિઞ્ચિત્વમ્ એત્ય ચેતો જગત્સ્થિતિમ્ । તનોતિ તસ્યાં તદનુ નાનાતાં ગચ્છતિ સ્વયમ્
મન પોતાનાં કલ્પનાથી બ્રહ્મા જેવી સ્થિતિ પામે છે અને જગતની રચના કરે છે; પણ એમાં પોતે અનેકરૂપ થતું નથી.
સઙ્કલ્પમયમ્ એવેદં જગદ્ આભોગિ દૃશ્યતે । ન સત્યં ન ચ મિથ્યૈવ સ્વપ્નજાલમ્ ઇવોત્થિતમ્
આ આખું જગત કલ્પનાથી જ બનેલું છે, હે ભોગવી; એ ન તો સાચું છે, ન તો આખું ખોટું—જેમ સ્વપ્નનું જાળું ઊભું થાય છે તેમ.
જન્તોર્ યથા મનોરાજ્યં વિવિધારમ્ભભાસુરમ્ । બ્રાહ્મં તથેદં વિતતં મનોરાજ્યં વિજૃમ્ભતે
જેમ જીવના મનમાં અનેક પ્રકારની કલ્પનાઓ ઉદ્ભવે છે અને તેની દુનિયા ચમકે છે, એ જ રીતે આ દિવ્ય કલ્પનાની દુનિયા પણ વ્યાપી રહી છે અને ફેલાય છે.
યથા ન વિતથસ્ સ્વપ્નઃ પ્રતિભાસાન્ ન ચાપિ સન્ । તથા બ્રાહ્મં મનોરાજ્યં જગન્ નાસન્ ન સન્ મુને
જેમ સ્વપ્ન સાચો પણ નથી અને ખોટો પણ નથી, એ જ રીતે, મુનિ, આ બ્રાહ્મણ કલ્પનાની દુનિયા પણ છે એવું પણ નથી અને નથી એવું પણ નથી.
મિથ્યાવભાસમાત્રં હિ યદ્ ઇદં ઘનતાં ગતમ્ । યથાભૂતાર્થભાવિત્વાત્ તદ્ એતત્ પ્રવિલીયતે
આ જગત માત્ર ખોટી દેખાય છે, છતાં ઘનતા પામેલી લાગે છે; પણ જ્યારે સાચી હકીકત સમજાય છે ત્યારે આ બધું ઓગળી જાય છે.
પરમાર્થેન દૃષ્ટં ચેત્ તદ્ ઇદં નૈવ કિઞ્ચન । દૃષ્ટં ત્વ્ અપરમાર્થેન પ્રયાતિ શતશાખતામ્
જ્યારે પરમાર્થથી જોવામાં આવે ત્યારે આ કશું જ નથી; પણ જો પરમાર્થથી વિપરીત રીતે જોવામાં આવે તો આ અનેક શાખાઓમાં ફેલાય છે.
લહર્યૂર્મિતરઙ્ગામ્બુકલનાર્હં પરિસ્ફુરન્ । યથામ્બુધિર્ વપુર્ ધત્તે સ્વભાવેન તથા વિભુઃ
જેમ દરિયો પોતાની જાતે જ તરંગો, લહેરો અને ઉછાળો દેખાડે છે, એમ અનંત પણ પોતાની સ્વભાવથી જ અનેક રૂપો ધારણ કરે છે.
કુર્વન્ કર્મસહસ્રાણિ કર્તા ચિત્સ્પન્દનાદ્ ઋતે । નાપૂર્વં કુરુતે કિઞ્ચિત્ કશ્ચિદ્ ભેદમ્ અતસ્ ત્યજ
હજારો કામો કરતો હોય છતાં, ચેતનાની હલચલ સિવાય કરનાર કંઈક નવું કરતો નથી; એટલે ભેદભાવનો વિચાર છોડો.
પશ્યઞ્ છૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ વદન્ વ્યવહરન્ સ્વપન્ । નાપૂર્વં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સત્યમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવય
જુઓ, સાંભળો, સ્પર્શ કરો, સુઘો, બોલો, વર્તો કે સપના જુઓ—કોઈ પણ નવી વસ્તુ થતી નથી; આ જ સાચું છે એમ સમજો.
યદ્ યત્ કરોષિ તત્ તત્ત્વં ચિન્માત્રમ્ અમલં તતમ્ । બ્રહ્મ પ્રબૃંહિતાકારં તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે
તમે જે કરો છો એ બધું જ શુદ્ધ, વ્યાપક ચેતનાનું સ્વરૂપ છે; બ્રહ્મા અનંત રૂપે વ્યાપેલું છે—એ સિવાય બીજું કંઈ નથી.
પદાર્થજાતે સર્વસ્મિન્ સંવિત્સારતયા સ્થિતે । સંવિદ્ એવેદમ્ અખિલં જગન્ નાન્યાસ્તિ કલ્પના
જ્યારે દરેક વસ્તુઓમાં ચેતનાનું સાર રહેલું હોય છે, ત્યારે આ આખું જગત માત્ર ચેતનાનું જ સ્વરૂપ છે; બીજું કંઈ કલ્પનાવશ નથી.
સંવિત્સ્ફુરણમાત્રે ઽસ્મિઞ્ જગજ્જાલકનામનિ । ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ મિથ્યાગ્રહઃ કુતઃ
આ ચેતનાની જ પ્રકાશરૂપતા, જેને જગતનું જાળું કહેવાય છે, તેમાં 'આ એક છે, એ બીજું છે' એવી ખોટી સમજણ ક્યાંથી આવી શકે?
સમ્ભવાદ્ અખિલાકારેણૈકસ્યા એવ સંવિદઃ । સંવેદ્યમ્ અપિ નાસ્ત્ય્ એવ બન્ધમોક્ષાવ્ અતઃ કુતઃ
જ્યારે એક જ ચેતના દરેક રૂપમાં વ્યાપી છે, ત્યારે જાણવાનું પણ સાચે તો નથી જ; તો બંધન કે મોક્ષ ક્યાંથી આવે?
મોક્ષો ઽયમ્ એષ ખલુ બન્ધ ઇતિ પ્રસહ્ય ચિન્તા નિરસ્ય સકલા વિકલાભિમાનઃ । મૌની વશી વિગતમાનમદો મહાત્મા કુર્વન્ સ્વકાર્યમ્ અનહઙ્કૃતિર્ એવ તિષ્ઠ
'આ મોક્ષ છે, આ બંધન છે' એવી બધી વિચારોને દૃઢતાપૂર્વક દૂર કરી, દરેક પ્રકારની ભેદભાવની લાગણી છોડી, મૌન રહો, સ્વયંને સંયમમાં રાખો, માન-અહંકારથી રહિત રહો, અને મહાન આત્મા તરીકે પોતાના કર્તવ્ય નિર્વાહ કરો.
મહાકર્તા મહાભોક્તા મહાત્યાગી ભવાનઘ । સર્વાશ્ શઙ્કાઃ પરિત્યજ્ય ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય શાશ્વતમ્
હે નિર્દોષ, તું મહાન કર્મકર્તા, મહાન ભોગવી અને મહાન ત્યાગી બની જા; બધી શંકાઓ છોડી દે અને હંમેશાં અડગ ધૈર્ય ધારણ કર.
કિમ્ ઉચ્યતે મહાકર્તા મહાત્યાગી કિમ્ ઉચ્યતે । કિમ્ ઉચ્યતે મહાભોક્તા સમ્યક્ કથય મે પ્રભો
'મહાન કર્મકર્તા' એટલે શું? 'મહાન ત્યાગી' એટલે શું? 'મહાન ભોગવી' એટલે શું? હે પ્રભુ, મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
એતદ્ વ્રતત્રયં રામ પુરા ચન્દ્રાર્ધમૌલિના । ભૃઙ્ગીશાયોત્તમં પ્રોક્તં યેનાસૌ વિજ્વરસ્ સ્થિતઃ
હે રામ, આ ત્રણ વ્રત પહેલાં ચંદ્રકળાવાળા ભગવાને ભૃંગીને શ્રેષ્ઠ માનીને કહ્યું હતું, જેના દ્વારા તેઓ સર્વ દુઃખોથી મુક્ત રહ્યા.
સુમેરોર્ ઉત્તરે શૃઙ્ગે પૂર્વં શશિકલાધરઃ । અતિષ્ઠદ્ અગ્નિસઙ્કાશે સમગ્રપરિવારવાન્
સુમેરુ પર્વતના ઉત્તર શિખરે, એક સમયે ચંદ્રકળાવાળા ભગવાન પોતાના સમગ્ર પરિવાર સાથે અગ્નિ જેવી તેજસ્વી છબીમાં નિવાસ કરતા હતા.
તમ્ અપૃચ્છન્ મહાતેજા જ્ઞાનજિજ્ઞાસયા સ્વતઃ । ભૃઙ્ગીશઃ પ્રણતો રામ બદ્ધાઞ્જલિર્ ઉમાપતિમ્
જ્ઞાન મેળવવાની ઇચ્છાથી મહાન તેજવાળા ભૃંગીશે, હાથ જોડીને, વિનમ્રતાથી ઉમાપતિને પ્રશ્ન કર્યો, હે રામ.
ભગવન્ દેવદેવેશ સર્વજ્ઞ પરમેશ્વર । યદ્ અહં પરિપૃચ્છામિ કૃપયા તદ્ વદાશુ મે
હે ભગવાન, દેવોના દેવ, સર્વજ્ઞ, પરમેશ્વર, હું જે પૂછું છું તે કૃપા કરીને તરત મને કહો.
સંસારરચનાં નાથ તરઙ્ગતરલામ્ ઇમામ્ । અવલોક્ય વિમુહ્યામિ તત્ત્વવિશ્રાન્તિવર્જિતઃ
હે નાથ, આ સંસારની રચનાને તરંગ જેવી અસ્થિર જોઈને હું ગૂંચવાઈ ગયો છું, કારણ કે મને સત્યમાં શાંતિ નથી.
કમ્ અન્તર્નિશ્ચયં કાન્તમ્ ઉરરીકૃત્ય સુસ્થિરમ્ । અસ્મિઞ્ જગજ્જીર્ણગૃહે તિષ્ઠામિ વિગતજ્વરમ્
આ જગતના જૂના ઘર જેવા શરીરમાં, કોઈ મજબૂત અને આનંદદાયક આંતરિક નિશ્ચયને હૃદયથી સ્વીકારીને, હું ચિંતા વિના ટકી રહ્યો છું.
સર્વાશ્ શઙ્કાઃ પરિત્યજ્ય ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય શાશ્વતમ્ । મહાત્યાગી મહાકર્તા મહાભોક્તા ભવાનઘ
બધી શંકાઓ છોડીને અને સદાય અડગ ધૈર્ય રાખીને, હે નિર્દોષ, તું મહાન ત્યાગી છે, મહાન કર્તા છે અને મહાન ભોગવી છે.
કિમ્ ઉચ્યતે મહાત્યાગી મહાભોક્તા કિમ્ ઉચ્યતે । કિમ્ ઉચ્યતે મહાકર્તા સમ્યક્ કથય મે પ્રભો
મહાન ત્યાગી એટલે શું? મહાન ભોગવી એટલે શું? મહાન કર્તા એટલે શું? હે પ્રભુ, મને સ્પષ્ટ રીતે કહો.
ધર્માધર્મોદયાપાયશઙ્કાવિરહિતાશયઃ । યઃ કરોતિ યથાપ્રાપ્તં મહાકર્તા સ ઉચ્યતે
જેનું મન ધર્મ કે અધર્મના ઉદય કે નાશ વિશે કોઈ શંકા રાખતું નથી અને જે મળેલી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે કાર્ય કરે છે, તે મહાન કર્તા કહેવાય છે.
રાગદ્વેષૌ સુખં દુઃખં ધર્માધર્મૌ ફલાફલે । યઃ કરોત્ય્ અનપેક્ષ્યૈવ મહાકર્તા સ ઉચ્યતે
જે રાગ-દ્વેષ, સુખ-દુઃખ, ધર્મ-અધર્મ કે ફળ-અફળની કોઈ અપેક્ષા રાખ્યા વિના કાર્ય કરે છે, તે મહાન કર્તા કહેવાય છે.
મૌનવાન્ નિરહમ્ભાવો નિર્માનો મુક્તમત્સરઃ । યઃ કરોતિ ગતોદ્વેગં મહાકર્તા સ ઉચતે
જે વ્યક્તિ મૌન રહે છે, પોતાને મોટું નથી માનતો, અહંકાર અને ઈર્ષ્યા છોડીને, મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ વિના કામ કરે છે—એને મહાન કર્તા કહેવામાં આવે છે.
શુભાશુભેષુ કાર્યેષુ ધર્માધર્મકુશઙ્કયા । મતિર્ ન લિપ્યતે યસ્ય મહાકર્તા સ ઉચ્યતે
જેના મનમાં શુભ કે અશુભ કાર્ય કરતી વખતે ધર્મ કે અધર્મ અંગે કોઈ શંકા નથી થતી—એ વ્યક્તિને મહાન કર્તા કહેવાય છે.