અનાત્માત્મૈકરક્ષાર્થં દેહાન્ નાનાવિધાન્ અસૌ । ભૂયો ભૂયો ઽપિ નિર્નષ્ટાન્ દૃષ્ટ્વેદં કુરુતે જગત્
અસત્યને પોતાનું માનવાની રક્ષા કરવા માટે, એ વારંવાર અનેક પ્રકારના શરીરો બનાવે છે—even જો એ ફરી ફરી નાશ પામે, અને એ રીતે આ જગત રચાય છે.
સ એવ માયાપુરુષો મિથ્યાપુરુષ એવ સઃ । અસન્ન્ એવોદિતો વ્યર્થમ્ અહઙ્કારો ઽપિ માયયા
આ જ માયિક પુરુષ છે, ખોટો પુરુષ પણ એ જ છે; એ ખરેખર અસ્તિત્વમાં નથી, અને અહંકાર પણ ફક્ત માયાથી વ્યર્થ ઊભો થાય છે.
ગૃહકુણ્ડચતુશ્શાલકુમ્ભાદીન્ દેહકાન્ અસૌ । કૃત્વા રક્ષિત આત્મેતિ યાતિ તદ્વ્યોમ્નિ ભાવનામ્
માણસે ઘર, કુંડ, કૂવા અને માટલાં જેવા અનેક શરીરો બનાવીને, એને પોતાનું જ સ્વરૂપ માનીને રક્ષે છે અને પછી એ જગ્યા તરફ પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
અહઙ્કારસ્ય તસ્યાસ્ય નામાનીમાનિ રાઘવ । શૃણુ યૈર્ જગદારમ્ભવિભ્રમૈર્ મોહમ્ એત્ય્ અસૌ
હે રાઘવ, એ જ અહંકારના નામો સાંભળ, જેના દ્વારા જગતની ઉત્પત્તિ અને ભ્રમથી એ માણસ મોહમાં પડી જાય છે.
જીવો બુદ્ધિર્ મનશ્ ચિત્તં માયા પ્રકૃતિર્ ઇત્ય્ અપિ । સઙ્કલ્પઃ કલના કાલઃ કલા ચેત્ય્ અપિ વિશ્રુતૈઃ
પંડિતો એને જીવ, બુદ્ધિ, મન, ચિત્ત, માયા, પ્રકૃતિ, સંકલ્પ, ગણતરી, સમય અને કળા જેવા અનેક નામોથી ઓળખે છે.
એવમાદ્યૈસ્ તથાન્યૈશ્ ચ નામભિર્ બહુતાં ગતૈઃ । સહસ્રરૂપો ઽહઙ્કારઃ કલ્પિતાર્થૈર્ વિજૃમ્ભતે
આ રીતે, આવા અને અનેક બીજા નામોથી, અહંકાર હજારો રૂપ ધારણ કરીને કલ્પિત વસ્તુઓમાં ફેલાઈ જાય છે.
ભૂતાકાશે તતે શૂન્યે જગન્નિર્મિતિભિશ્ ચિરમ્ । સુખદુઃખાન્ય્ અનુભવન્ મિથ્યૈવ પુરુષસ્ સ્થિતઃ
ભૂતાકાશમાં, એ ખાલી જગ્યા પર, માણસ લાંબા સમય સુધી જગતની રચનાઓ દ્વારા સુખ-દુઃખનો અનુભવ કરે છે, ભલે એ બધું ખોટું જ હોય.
યથૈષ મિથ્યાપુરુષો રક્ષન્ વ્યોમાત્મશઙ્કયા । ઘટાકાશાદિષુ શ્લિષ્ટમ્ એવં મા ક્લેશવાન્ ભવ
જેમ આ ખોટો માણસ પોતે આકાશ છે એવી કલ્પનાથી ઘડાના આકાશમાં જોડાયેલા વસ્તુઓને બચાવે છે, તેમ તું પણ ચિંતા વિના રહે.
આકાશાદ્ અપિ વિસ્તીર્ણશ્ શુદ્ધસ્ સૂક્ષ્મશ્ શિવશ્ શુભઃ । ય આત્મા સ કથં કેન રક્ષ્યતે ગૃહ્યતે તથા
આ આત્મા તો આકાશથી પણ વિશાળ, શુદ્ધ, સૂક્ષ્મ, કલ્યાણકારી અને શુભ છે; એને કોઈ કેવી રીતે બચાવી શકે કે પકડી શકે?
હૃદયાકાશમાત્રસ્ય ઘટાકાશસમસ્થિતેઃ । વ્યર્થં ભૂતાનિ શોચન્તિ નષ્ટ આત્મેતિ સઙ્ક્ષયે
જેનું વાસ સ્થાન માત્ર હૃદયના આકાશમાં છે અને જે ઘડાના આકાશ જેવો સ્થિર છે, એ માટે જીવાતાઓએ 'આત્મા નાશ પામ્યો' એમ દુઃખ કરવું વ્યર્થ છે.
ઘટાદિષુ પ્રણષ્ટેષુ યથાકાશમ્ અખણ્ડિતમ્ । તથા દેહેષુ નષ્ટેષુ દેહી નિત્યમ્ અલોપકઃ
જેમ ઘડા વગેરે તૂટી જાય ત્યારે પણ આકાશ અખંડિત જ રહે છે, તેમ શરીરો નાશ પામે ત્યારે પણ આત્મા ક્યારેય નાશ પામતો નથી, અખંડિત અને અસ્પૃશ્ય જ રહે છે.
શુદ્ધચિન્માત્ર આત્માયમ્ આકાશાદ્ અપ્ય્ અણોર્ અણુઃ । સ્વાનુભૂત્યંશમાત્રં હિ ખવદ્ રામ ન નશ્યતિ
આ આત્મા તો શુદ્ધ ચેતનામાત્ર છે, આકાશથી પણ અતિસૂક્ષ્મ છે; પોતાના અનુભવનો માત્ર એક અંશ જ રહે છે, હે રામ, આકાશની જેમ એ ક્યારેય નાશ પામતો નથી.
ન જાયતે ન મ્રિયતે ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કદાચન । જગદ્વિવર્તરૂપેણ કેવલં બ્રહ્મ જૃમ્ભતે
આ આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી, ક્યારેય મરતો નથી, ક્યાંય અને ક્યારેય નહિ; માત્ર બ્રહ્મજ્ જ વિવિધ જગતરૂપે પ્રગટ થાય છે.
સર્વમ્ એકમ્ ઇદં શાન્તમ્ આદિમધ્યાન્તવર્જિતમ્ । ભાવાભાવવિનિર્મુક્તમ્ ઇતિ મત્વા સુખી ભવ
આ બધું એક જ છે, શાંત છે, તેને આરંભ, મધ્ય કે અંત નથી, તે સત્તા અને અસત્તાથી મુક્ત છે—આવું જાણીને સુખી રહો.
સર્વાપદાં નિલયમ્ અધ્રુવમ્ અસ્વતન્ત્રમ્ આસન્નપાતમ્ અવિવેકમ્ અસારમ્ અજ્ઞમ્ । બોધાદ્ અહઙ્કૃતિપદં સકલં વિમુચ્ય શેષે સુબદ્ધપદ ઉત્તમતાં પ્રયાસિ
દરેક દુઃખનું મૂળ, અસ્થિર, નિર્વળ, હંમેશા પડી જતું, સમજણ વગરનું, ખોટું અને અજ્ઞાનથી ભરેલું — આ બધું, એટલે કે અહંકારથી ઊભેલું બધું જ, પૂરેપૂરું છોડીને, તું સાચા અને શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં મજબૂતીથી સ્થિર રહી જા.
પરસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મનઃ પ્રથમમ્ ઉત્થિતમ્ । મનનાત્મકમ્ આભોગિ તત્સ્થમ્ એવ સ્થિતિં ગતમ્
પરમ બ્રહ્મથી પહેલાં મન ઊભું થયું, જે વિચારથી ભરેલું છે; તેણે અનુભવનો આનંદ માણ્યો અને પછી એ જ અવસ્થામાં પાછું વિલીન થઈ ગયું.
પુષ્પકોશ ઇવામોદો મહોર્મિર્ ઇવ સાગરે । રશ્મિજાલમ્ ઇવાદિત્યે મનો બ્રહ્મણિ રાઘવ
ફૂલની કળીમાં સુગંધ જેવું, દરિયામાં મોટી લહેર જેવું, કે સૂર્યમાં કિરણોનું જાળ જેવું, એ જ રીતે, રાઘવ, મન બ્રહ્મમાં રહેલું છે.
તસ્યાદૃશ્યાત્મતત્ત્વસ્ય વિસ્મૃત્યૈવ ગતં સ્થિતિમ્ । નાન્યયુક્ત્યા ગતં રામ જાતં રજ્જુભુજઙ્ગવત્
જેનું સાચું સ્વરૂપ દેખાતું નથી, એની અવસ્થા માત્ર ભૂલી જવાથી જ ગુમ થાય છે; બીજું કોઈ કારણ નથી, હે રામ, જેમ દોરીને સાપ સમજી લેવામાં આવે છે.
આદિત્યવ્યતિરેકેણ યો ભાવયતિ રાઘવ । રશ્મિજાલમ્ ઇદં હ્ય્ એતત્ તસ્યાન્યદ્ ઇવ ભાસ્વતઃ
હે રાઘવ, જે કોઈ આ કિરણોની જાળને સૂર્યથી અલગ વિચારે છે, તે તેને પ્રકાશના મૂળથી જુદું જ સમજે છે.
કનકવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવિતમ્ । કેયૂરમ્ એવ તત્ તસ્ય ન તસ્ય કનકં હિ તત્
જ્યારે કોઈ કડાને સોનાથી અલગ માને છે, ત્યારે એ વ્યક્તિ માટે એ માત્ર કડો જ છે, સોનું નથી.
સલિલવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવિતઃ । તરઙ્ગબુદ્ધિર્ એવૈકા સ્થિતા તસ્ય ન વારિધીઃ
જ્યારે કોઈ તરંગને પાણીથી અલગ વિચારે છે, ત્યારે એના માટે માત્ર તરંગની જ કલ્પના રહે છે, દરિયો નથી.
સલિલાવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવ્યતે । અમ્બુસામાન્યસમ્બુદ્ધિર્ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે
જ્યારે કોઈ તરંગને પાણીથી અલગ માને છે, ત્યારે એનું ધ્યાન માત્ર તરંગ સુધી જ સીમિત રહે છે; પણ જે પાણીના એકરૂપ સ્વરૂપને ઓળખે છે, તેને ભેદરહિત કહેવાય છે.
કનકાવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવ્યતે । કનકૈકમહાબુદ્ધિર્ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે
સોનાથી અલગ કયૂરની કલ્પના કરાય ત્યારે મન માત્ર કયૂર સુધી જ સીમિત રહે છે. પણ જેનું મન સોનાની એક જ સત્યતામાં લીન થઈ જાય છે, તે વ્યક્તિને ભેદભાવથી પર ગણાય છે.
પાવકવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવ્યતે । તસ્યાગ્નિબુદ્ધિર્ ગલતિ જ્વાલાધીર્ એવ તિષ્ઠતિ
જ્યારે અગ્નિથી અલગ જ્વાળાઓના જૂથની કલ્પના થાય છે, ત્યારે અગ્નિનું જ્ઞાન ઓગળી જાય છે અને માત્ર જ્વાળાઓનું જ ધ્યાન રહે છે.
જ્વાલાજાલેન લોલેન રઞ્જિતા સા તથા સ્થિતિઃ । તામ્ એવાસ્થાં સમાધત્તે તદ્ગતા વ્યાકુલા મતિઃ
જ્વાળાઓના ચંચળ જૂથથી રંગાયેલી એ અવસ્થા એવી જ ટકી રહે છે; તેમાં મન પૂરેપૂરું લીન થઈ જાય છે અને અસ્વસ્થ બની જાય છે.
પાવકાવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવ્યતે । તસ્યાગ્નિબુદ્ધિર્ એવાસ્તિ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે
જ્યારે અગ્નિથી અલગ જ્વાળાઓના જૂથની કલ્પના થાય છે, ત્યારે માત્ર અગ્નિનું જ જ્ઞાન રહે છે; એવાં વ્યક્તિને ભેદભાવથી પર કહેવાય છે.
યો નિર્વિકલ્પસ્ સ મહાન્ સ સઙ્ક્ષીણમના મુનિઃ । પ્રાપ્તવ્યં તેન સમ્પ્રાપ્તં નાસૌ મજ્જતિ વસ્તુષુ
જે મનમાં કોઈ કલ્પના નથી, એ મહાન છે; એનું મન શાંત થઈ ગયું છે, એ સાચો મુનિ છે. જેને મેળવવું હતું, એ બધું તેણે મેળવી લીધું છે; હવે એ કોઈ વસ્તુઓમાં ફસાતો નથી.
નાનાતામ્ અખિલાં ત્યક્ત્વા શુદ્ધચિન્માત્રકોટરે । સંવેદનવિનિર્મુક્તં સંવિત્ત્યંશો ભવાનઘ
જ્યારે તું સર્વ પ્રકારની ભિન્નતા છોડી દે છે, ત્યારે શુદ્ધ ચેતનાના ખૂણામાં તું માત્ર જાગૃતિનો અંશ બની રહે છે, અને કોઈપણ અનુભવથી અસ્પર્શિત રહે છે, હે નિર્દોષ.
સ્વયમ્ આત્માત્મનૈવાશુ શક્તિં સઙ્કલ્પનામિકામ્ । યદા કરોતિ સ્ફુરિતાં સ્પન્દશક્તિમ્ ઇવાનિલઃ
જ્યારે આત્મા પોતે જ ઝડપથી પોતાની કલ્પના નામની શક્તિને જગાડે છે, જેમ પવન પોતાની હલન-ચલન શક્તિને જગાડે છે,
તદા પૃથગ્ ઇવાભાસં સઙ્કલ્પકલનામયમ્ । મનો ભવતિ વિશ્વાત્મ ભાવયત્ય્ આકૃતિં સ્વયમ્
ત્યારે જે અલગ-અલગ દેખાય છે, એ કલ્પના અને વિચારથી બનેલું મન, આખા વિશ્વનું આત્મા બની જાય છે અને પોતે જ વિવિધ આકારો ઊભા કરે છે.