ન તૃપ્તિમ્ અધિગચ્છામિ વચસાં વદતસ્ તવ । ઐન્દવીનાં મરીચીનાં ચકોરસ્ તૃષિતો યથા
તમારા વચનોથી મને સંતોષ મળતો નથી, એ જ રીતે જેમ ચકોર પક્ષી તરસ્યો હોય અને ચાંદનીની કિરણોથી તેની તરસ બુઝતી નથી.
તૃપ્તો ઽપિ ભૂયઃ પૃચ્છામિ ત્વાં પ્રશ્નમ્ ઇમમ્ ઈશ્વર । કો નામ તૃપ્તો ઽપ્ય્ અગ્રસ્થં ન પિબત્ય્ અમૃતાસવમ્
હું સંતોષ પામ્યો હોવા છતાં, હે ઈશ્વર, ફરીથી તમને આ પ્રશ્ન પૂછું છું; કેમ કે કોણ એવો છે કે સંતોષ થયો હોવા છતાં સામે મૂકેલું અમૃત પીતા નથી?
કિમ્ ઉચ્યતે મુનિશ્રેષ્ઠ મિથ્યાપુરુષનામકમ્ । વસ્ત્વ્ અવસ્તૂકૃતજગદ્વસ્તુજાતં વદાશુ મે
હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, જેને ખોટો પુરુષ કહે છે તેના વિષે શું કહેવાય છે? આ જગતમાં સાચા અને ખોટા વસ્તુઓથી બનેલું જે છે, તેની વાત મને તરત કહો.
મિથ્યાપુરુષબોધાય શૃણુ રાઘવ શોભનામ્ । ઇમામ્ આખ્યાયિકાં હાસજનનીં મદુદીરિતામ્
મિથ્યા પુરુષને સમજાવવા માટે, હે રાઘવ, હવે હું એક હાસ્યજનક અને આનંદદાયી વાર્તા કહું છું, તે ધ્યાનથી સાંભળ.
અસ્તિ કશ્ચિન્ મહાબાહો માયાયન્ત્રમયઃ પુમાન્ । બાલપેલવધીર્ મૂઢો ગૂઢો મૌર્ખ્યેણ કેવલમ્
હે મહાબાહુ, ત્યાં કોઈ છે, જે માયાની યાંત્રિકતાથી બનેલો છે, બાળક જેવો, નબળો, મૂર્ખ અને અજ્ઞાનથી છુપાયેલો છે.
સ એકાન્તે ક્વચિજ્ જાતશ્ શૂન્યે તત્રૈવ તિષ્ઠતિ । કેશોણ્ડુકમ્ ઇવ વ્યોમ્નિ મૃગતૃષ્ણેવ વા મરૌ
એ એકાંતમાં, શૂન્યમાં ક્યાંક જન્મે છે અને ત્યાં જ રહે છે, જાણે આકાશમાં વાળનો ગોળો કે રણમાં મૃગમરીચિકા હોય એમ.
તસ્માદ્ અન્યન્ ન તત્રાસ્તિ યદ્ અસ્તિ ચ સ એવ તત્ । યચ્ ચાન્યત્ તત્ સદાભાસં ન સ પશ્યતિ દુર્મતિઃ
ત્યાં બીજું કંઈ નથી; જે છે એ માત્ર એ જ છે. બીજું જે કંઈ દેખાય છે, એ હંમેશાં છાયાજવું છે, પણ એ મૂર્ખ એ જોઈ શકતો નથી.
સઙ્કલ્પસ્ તસ્ય સઞ્જાતસ્ તત્ર વૃદ્ધિમ્ ઉપેયુષઃ । ખસ્યાહં ખમ્ અહં ખં મે ખં રક્ષામીતિ નિશ્ચલઃ
એના મનમાં એક વિચાર ઊભો થયો અને વધતો ગયો: 'હું આકાશ છું, આકાશ હું છું, આકાશ મારું છે, મને આકાશની રક્ષા કરવી જોઈએ' – અને એ વિચારમાં અડગ રહ્યો.
ખં સ્થાપયિત્વા રક્ષામિ વસ્ત્વ્ ઇષ્ટં રક્ષ્યમ્ આદરાત્ । ઇતિ સઞ્ચિન્તયન્ વ્યોમરક્ષાર્થમ્ સો ઽકરોદ્ ગૃહમ્
'હું આકાશને સાચવીશ અને મનગમતી વસ્તુને કાળજીપૂર્વક રક્ષીશ,' એમ વિચારીને તેણે આકાશની રક્ષા માટે એક ઘર બનાવ્યું.
તસ્ય કોશે બબન્ધાસ્થાં રક્ષિતં ખં મયેત્ય્ અસૌ । ગૃહાકાશેન સન્તુષ્ટસ્ સ્થિતસ્ સ રઘુનન્દન
પછી તેણે 'હું આકાશને સાચવ્યું' એમ કહીને એ રક્ષિત આકાશને એક પેટીમાં મૂકી દીધું અને ઘરનાં આકાશથી સંતોષી ત્યાં જ રહ્યો, હે રઘુનંદન.
અથ કાલેન તત્ તસ્ય ગૃહં નાશમ્ ઉપાયયૌ । ઋત્વન્તરેણર્તુર્ ઇવ વાતેનેવ તરઙ્ગકઃ
થોડા સમય પછી એનું ઘર નાશ પામ્યું, જેમ ઋતુ બદલાય ત્યારે ઋતુ પૂરી થાય છે, અથવા પવનથી તરંગ તૂટી જાય છે.
હા ગૃહાકાશ નષ્ટં ત્વં હા ક્વ યાતમ્ અસિ ક્ષણાત્ । હા હા ભગ્નમ્ અસિ સ્વચ્છમ્ ઇત્ય્ અથૈતચ્ છુશોચ સઃ
'હાય, ઘરનું આકાશ, તું ખોવાઈ ગયું! હાય, પળમાં ક્યાં ચાલ્યું ગયું? હાય, તું સ્વચ્છ હતું, તૂટીને બરબાદ થઈ ગયું!' એમ કહીને તેણે શોક કર્યો.
ઇતિ શોકં ચિરં કૃત્વા પુનસ્ તત્રૈવ દુર્મતિઃ । કૂપં ચક્રે ખરક્ષાર્થં કૂપાકાશપરો ઽભવત્
આ રીતે લાંબા સમય સુધી દુઃખી રહીને, એ મૂર્ખ માણસે ફરી ત્યાં જ એક કૂવો ખોદ્યો, જેનાથી જગ્યા સુરક્ષિત રહે એવી આશા રાખી, અને એ કૂવાના ખાલીપામાં જ મન લગાવી દીધું.
તતો નાશં સ કાલેન નીતઃ કૂપો ઽપિ તસ્ય વૈ । કૂપાકાશમહાશોકવિધુરો ઽસૌ તતો ઽભવત્
પછી, સમય જતાં એનો કૂવો પણ નાશ પામ્યો; અને એ માણસ કૂવાના ખાલીપા માટે ભારે દુઃખમાં ડૂબી ગયો.
કૂપાકાશપ્રલાપાન્તે કુમ્ભં તત્રૈવ સો ઽકરોત્ । કુમ્ભાકાશપરો ભૂત્વા સ્વયં નિર્વૃતિમ્ આયયૌ
કૂવાના ખાલીપા માટેના રડકા પછી, એણે ત્યાં જ એક ઘડો બનાવ્યો; અને ઘડાના ખાલીપામાં મન લગાવી, પોતે સંતોષ પામ્યો.
કુમ્ભો ઽપિ તસ્ય કાલેન નાશં નીતો રઘૂદ્વહ । યામ્ એવ દિશમ્ આદત્તે દુર્ભગસ્ સાપિ નશ્યતિ
હે રઘુવંશી, એનો ઘડો પણ સમય જતાં તૂટી ગયો; અને જે દિશામાં એ દુર્ભાગી માણસ જાય છે, એ પણ અંતે નાશ પામે છે.
કુમ્ભાકાશપ્રલાપાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર સઃ । કુણ્ડં તત્રૈવ તેનાસૌ કુણ્ડાકાશપરો ઽભવત્
માટલીના ખોખામાં જે જગ્યા વિશે તેણે વાત કરી હતી, એના અંતે તેણે મીઠું રાખવા માટે એક ખાડો બનાવ્યો; અને ત્યાં, એ ખાડાની અંદરની જગ્યા વિશે જ વિચારીને તલીન થયો.
કુણ્ડમ્ અપ્ય્ અસ્ય કાલેન કાનને નાશમ્ આયયૌ । તેજસેવ તમસ્ તેન કુણ્ડાકશાં શુશોચ સઃ
સમય જતાં એ ખાડો પણ જંગલમાં નાશ પામ્યો; જેમ પ્રકાશને અંધકાર ગળી જાય છે એમ, એ ખાડાની અંદરની જગ્યા માટે એ દુઃખી થયો.
કુણ્ડકાકાશશોકાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર સઃ । ચતુશ્શાલં મહાશાલં તદાકાશપરો ઽભવત્
ખાડાની જગ્યા માટેનું દુઃખ પૂરુ થયા પછી, તેણે મીઠું રાખવા માટે ચાર થાંભલાવાળું મોટું મંડપ બનાવ્યો; અને પછી એ મંડપની અંદરની જગ્યા વિશે જ તલીન રહ્યો.
તદ્ અપ્ય્ અસ્ય જહારાશુ કાલઃ કવલિતપ્રજઃ । જીર્ણં પર્ણં યથા વાતસ્ સ તચ્છોકપરો ઽભવત્
એ મંડપ પણ સમયએ તરત જ લઈ લીધો, કારણ કે સમય બધાને ગળી જાય છે; પવનથી સુકાઈ ગયેલા પાન જેવું, એ પણ એના માટે દુઃખમાં ગરકાવ થયો.
ચતુશ્શાલખશોકાન્તે ખરક્ષાર્થં ચકાર હ । કુસૂલમ્ અમ્બુદાકારં તદાકાશપરસ્ સ્થિતઃ
ચાર ખંભાવાળાં મંડપ માટેના દુઃખ પછી, તેણે મીઠું રાખવા માટે વાદળ જેવું ભંડાર બનાવ્યું; પછી તે ભંડારના ખાલીપામાં જ મગ્ન રહી ગયો.
તદ્ અપ્ય્ અસ્ય જહારાશુ કાલો વાત ઇવામ્બુદમ્ । કુસૂલાકાશશોકેન તેનાસૌ પર્યતપ્યત
પણ એ પણ કાળે પવન જેવું વાદળ ઉડાડી નાખે તેમ, તરત જ છીનવી લીધું; હવે તે ભંડારના ખાલીપાના દુઃખમાં બળી ઊઠ્યો.
એવં ગૃહચતુશ્શાલકુમ્ભકુણ્ડકુસૂલકૈઃ । તસ્યાપર્યવસાનાત્મા કાલો ઽયમ્ અતિવર્તતે
આ રીતે ઘર, ચાર ખંભાવાળી મંડપ, માટલા, તળાવ અને ભંડાર વગેરેમાં તેની અંતહીન આત્મા કાળની સાથે વહેતી જાય છે.
એવં સ્થિતસ્ સ શઠધીર્ ગગનં ગુહાયાં ગૃહ્ણન્ ગૃહે ન ગગનેન કિલાત્મબુદ્ધ્યા । દુઃખાન્તરં ઘનતરં ઘનદુઃખજાલાદ્ આયાતિ યાતિ ચ ગતેર્ ગતિમ્ અઙ્ગ મૂઢઃ
એ રીતે, કપટી મનવાળો એ માણસ ગુફામાં આકાશ પકડવાનો પ્રયત્ન કરે છે, પણ ઘરમાં રહેલા આકાશને આત્મા માની શકતો નથી; ઘનઘોર દુઃખના જાળામાંથી, એ એક અવસ્થાથી બીજી અવસ્થામાં ભટકતો રહે છે, હે મિત્ર, અને પોતાની યાત્રામાં ગૂંચવાઈ જાય છે.
મિથ્યાનરપ્રસઙ્ગેન કિં માયાપુરુષઃ પ્રભો । કથિતો ઽયં ત્વયા વ્યોમરક્ષણં ચ કિમ્ ઉચ્યતે
પ્રભુ, આ મિથ્યા મનુષ્ય વિશે વાત કરવાનો શું અર્થ છે? અને તમે જે 'આકાશના રક્ષક' વિશે કહ્યું છે, તેનું શું અર્થ છે?
શૃણુ રામ યથાભૂતમ્ એતત્ પ્રકટયામિ તે । મિથ્યાપુરુષવૃત્તાન્તકથનં કથયાધુના
રામ, હવે હું તને સાચું કહીશ; આ મિથ્યા મનુષ્યની વાત હું તને હવે સંભળાવીશ.
માયાયન્ત્રમયઃ પ્રોક્તો યઃ પુમાન્ રઘુનન્દન । એનં તં ત્વમ્ અહઙ્કારં વિદ્ધિ શૂન્યામ્બરોત્થિતમ્
રઘુનંદન, જે મનુષ્યને માયાના યંત્રથી બનેલો કહેવાયો છે, તેને તું 'અહંકાર' જાણજે, જે શૂન્ય આકાશમાંથી ઊભો થયો છે.
યસ્મિન્ન્ આકાશકોણે ઽસ્મિન્ સાધો જગદ્ ઇદં સ્થિતમ્ । તદ્ અનન્તમ્ અસચ્ છૂન્યં સર્ગાદૌ ભવતિ સ્વયમ્
સાદુ, આ આકાશના ખૂણે જ્યાં આખું જગત છે, એ જગ્યા અનંત છે, અસત્ય છે અને ખાલી છે; સર્જનના આરંભે એ આપોઆપ ઉભી થાય છે.
અન્તસ્સ્થિતસુદુર્લક્ષ્યબ્રહ્મવ્યોમ્નો ઽથ શબ્દખાત્ । તસ્માદ્ ઉદેત્ય્ અહઙ્કારઃ પૂર્વં સ્પન્દ ઇવાનિલાત્
બ્રહ્મના ખૂબ સૂક્ષ્મ અને સમજાઈ ન શકાય એવા આકાશમાંથી અને ધ્વનિના ખોખામાંથી, પહેલા પવનમાંથી થતી લહેર જેવી, અહંકાર ઊભો થાય છે.
વૃદ્ધિં યાતસ્ સ ગગને કલ્પયત્ય્ આત્મતાં શઠઃ । અનાત્માત્માભિમાનેન તેનાસૌ યતતે તતઃ
જ્યારે આ અહંકાર વધે છે, ત્યારે આકાશમાં પોતાને સાચો માને છે; આ દગાબાજ, અસત્યને પોતાનું માનીને, પછી વધુ પ્રયત્ન કરે છે.