આ રાજ્યસમ્પરિત્યાગાદ્ વર્તમાનક્ષણક્રમમ્ । સર્વમ્ આલોક્ય ભૂપાલો વિરરામ સમાધિતઃ
રાજ્યનો ત્યાગ કર્યા પછીથી આજ સુધીના દરેક ક્ષણને રાજાએ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધું અને પછી સમાધિમાંથી બહાર આવી ગયો.
સમાધિવિરતો હર્ષવિકાસિનયનામ્બુજઃ । વિસાર્ય તરસા બાહૂ પુલકોજ્જ્વલતાં ગતઃ
સમાધિમાંથી બહાર આવતાં રાજાના આંખોના કમળ આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા, તેણે ઉત્સાહથી હાથ ફેલાવ્યા અને તેના શરીરે રોમાંચ છવાઈ ગયો.
ગલદઙ્ગં લસત્સ્નેહમ્ ઉદ્યદ્બાષ્પં સ્ફુરત્સ્પૃહમ્ । આલિલિઙ્ગ ચિરં કાન્તાં નકુલો નકુલીમ્ ઇવ
કાંપતા અંગો, ચહેરા પર પ્રેમની ઝાંખી, આંખોમાં ઉગતા આંસુ અને મનમાં ઊંડો તરસ — એણે પોતાની પ્રિયાને લાંબા સમય સુધી એમ જ ભાંપીને રાખી, જેમ નકુલ પોતાની નકુલીને ચુંબી લે છે.
તયોર્ આલિઙ્ગને તસ્મિંસ્ તત્ર ભાવો બભૂવ યઃ । ન સ વાસુકિજિહ્વાભિર્ વક્તું વર્ષૈર્ હિ શક્યતે
એ બંનેના એ ચુંબનમાં જે ભાવ ઊભો થયો, એ તો વસુકી જેવા સહસ્રો જીભ ધરાવનાર પણ લાખો વર્ષમાં પણ શબ્દોમાં કહી શકે નહીં.
ચિત્રસ્થાવ્ ઇવ પઙ્કેન કૃતાવ્ ઇવ ગલત્તનૂ । શૈલાદ્ ઇવ સમુત્કીર્ણૌ શ્લિષ્ટાવ્ આસ્તાં ચિરં પ્રિયૌ
કાદવમાં દોરાયેલા ચિત્ર જેવું, ઓગળી રહેલા દેહ જેવું, કે પહાડમાંથી ફેંકાઈ ગયેલા જેવું, એ બંને પ્રેમીઓ લાંબા સમય સુધી એકબીજાને ચુંબીને જ બેઠા રહ્યા.
મુહૂર્તેન ગલદ્ઘર્મજાલૌ પુલકપીવરૌ । બાહૂ વિશ્લથતામ્ ઈષન્ નિન્યતુસ્ તૌ શનૈઃ પ્રિયૌ
થોડી જ વારમાં, પ્રેમથી ઉઠેલા રોમાંચ અને વહેતા પસીનાથી તેમના હાથ ભારે થઈ ગયા, અને પછી ધીમે ધીમે એ બંનેએ એકબીજાને ઢીલા કરીને છોડી દીધા.
અમૃતાપૂર્ણહૃદયં સંશૂન્યહૃદયોપમમ્ । ઉન્મુક્તભુજમ્ આસ્તાં તાવ્ અલક્ષ્યસ્થિતલોચનમ્
જેનું હૃદય અમૃતથી ભરેલું છે, પણ ખાલી થયેલા હૃદય જેવું લાગે છે, હાથ છૂટા મૂકીને, નજર અજાણ્યા સ્થાને સ્થિર રાખી, એ શાંતપણે બેઠો રહ્યો.
ઘનાનન્દઃ ક્ષણં સ્થિત્વા તૂષ્ણીં પ્રણયપેશલમ્ । કાન્તાચિબુકસંલગ્નકરઃ પ્રોવાચ ભૂપતિઃ
ઘનાનંદ થોડો સમય મૌન રહીને, હળવી મમતા સાથે, પોતાની પ્રિયાના ઠોડા પર હાથ રાખી, રાજાને બોલ્યો.
અહો નુ મધુરસ્ સ્નિગ્ધઃ કાન્તશ્ ચ કુલયોષિતામ્ । પુણ્યશ્ ચરિતનિષ્ષ્યન્દસ્ સ્વાદવાન્ અમૃતાદ્ અપિ
સાચે જ, સજ્જન સ્ત્રીઓનું વર્તન કેટલી મીઠું, કોમળ અને મનોહર હોય છે! એના સારા ગુણોનું પ્રવાહ અમૃત કરતાં પણ વધુ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે.
કિયત્પ્રમાણં તન્વઙ્ગિ ત્વયા બાલેન્દુમુગ્ધયા । અનુભૂતશ્ ચિરં ક્લેશો ભર્તુર્ અર્થેન દારુણઃ
પાતળી કાયાવાળી, નવો ચાંદ જેવી નિર્દોષ, તું પતિના હિત માટે કેટલું મોટું અને લાંબું દુઃખ સહન કર્યું, એ તો ખરેખર બહુ જ કઠણ હતું.
એવં દુરુત્તરાદ્ અસ્માત્ સંસારકુહરાદ્ અહમ્ । ઉત્તારિતો યયા બુદ્ધ્યા સા હિ કેનોપમીયતે
આવી જ્ઞાનથી હું આ અઘરી અને ઊંડી સંસારની ખાઈમાંથી બહાર આવી ગયો છું—આ જ્ઞાનની સરખામણી તો કશી સાથે કરી શકાય તેમ નથી.
અરુન્ધતી શચી ગૌરી ગાયત્રી શ્રીસ્ સરસ્વતી । સમસ્તાઃ પેલવાયન્તે તન્વ્યાસ્ સત્ત્વગુણશ્રિયા
અરુંધતી, શચી, ગૌરી, ગાયત્રી, શ્રી અને સરસ્વતી—આ બધાની મહિમા પણ આ સુકુમારીના સદ્ગુણ અને સૌમ્યતાની સામે નાની લાગે છે.
ધીશ્રીકાન્તિક્ષમામૈત્રીકરુણાદ્યાસુ સુન્દરિ । કાન્તાસ્વ્ આકારકાન્તાસુ પ્રથમૈવાસિ લક્ષ્યસે
સુંદરિ, જ્ઞાન, તેજ, ક્ષમા, મિત્રતા અને કરુણા જેવી વિશેષતાઓથી યુક્ત સ્ત્રીઓમાં પણ રૂપ અને સૌંદર્યમાં તું સર્વોપરી દેખાય છે.
પરેણાધ્યવસાયેન ત્વયાહમ્ અવબોધિતઃ । કેન પ્રત્યુપકારેણ તુલામ્ એષ્યન્તિ મે ગુણાઃ
તેરી ઉત્તમ દૃઢ નિશ્ચયથી મને સાચું જ્ઞાન મળ્યું છે; મારા ગુણો કઈ રીતે તારા ગુણોની બરાબરી કરી શકે?
મોહાદ્ અનાદિગહનાદ્ અનન્તવિષમાદ્ અપિ । પતિમ્ અધ્યવસાયિન્યસ્ તારયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ
મોહના અનાદિ અને ગાઢ અંધકારથી, અનંત ઝેર જેવી મુશ્કેલીમાંથી પણ, કુટુંબની સતી સ્ત્રીઓ પોતાના દૃઢ નિશ્ચયથી પતિઓને ઉગારતી હોય છે.
શાસ્ત્રાર્થગુરુમન્ત્રાદિ ન તથોત્તારણક્ષમમ્ । યથૈતાસ્ સ્નેહશાલિન્યો ભર્તૄણાં કુલયોષિતઃ
શાસ્ત્રના અર્થ, ગુરુ, મંત્ર વગેરે પણ જેટલું ઉદ્ધાર કરી શકે એટલું પતિઓ માટે પ્રેમથી ભરેલી કુટુંબની સ્ત્રીઓ કરી શકે છે.
સખા ભ્રાતા સુહૃદ્ ભૃત્યો ગુરુર્ મન્ત્રો ધનં સુખમ્ । શાસ્ત્રમ્ આયતનં દાસ્યસ્ સર્વં ભર્તુઃ કુલસ્ત્રિયઃ
પતિ માટે કુટુંબની સતી સ્ત્રી મિત્ર, ભાઈ, સાથી, સેવિકા, ગુરુ, મંત્ર, ધન, સુખ, શાસ્ત્ર, આશ્રય અને બધું જ બની જાય છે.
સર્વદા સર્વયત્નેન પૂજનીયાઃ કુલાઙ્ગનાઃ । લોકદ્વયસુખં સમ્યક્ સર્વં તાસુ પ્રતિષ્ઠિતમ્
કુટુંબની સતી સ્ત્રીઓને હંમેશા અને સર્વાંગી પ્રયત્નથી સન્માન આપવું જોઈએ, કારણ કે બંને લોકનું સાચું સુખ બધું એમા જ સ્થિર છે.
નિરિચ્છાયાઃ પ્રયાતાયાઃ પારં સંસારવારિધેઃ । કથમ્ અસ્યોપકારસ્ય કરિષ્યે તે પ્રતિક્રિયામ્
જે વ્યક્તિ કોઈ ઈચ્છા વિના સંસારના મહાસાગર પાર કરી ગઈ છે, તેના ઉપકારનું હું કેમ પ્રતિફળ આપી શકું?
મન્યે કુલાઙ્ગનાલોકો લોકે સર્વસ્ ત્વયાધુના । નારીસૌજન્યચર્ચાસુ વ્યપદેશ્યો ભવિષ્યતિ
હું માનું છું કે હવે તમારી કારણે સમગ્ર દુનિયામાં સારા સ્વભાવવાળી સ્ત્રીઓની પ્રસિદ્ધિ સ્ત્રીઓના સદ્ગુણોની ચર્ચામાં ઉલ્લેખાય તેવી બનશે.
ત્વાં નિર્મિતવતો ધાતુર્ ગુણજાલાતિશાયિનીમ્ । મન્યે પ્રકુપિતા નૂનમ્ અરુન્ધત્યાદિકાસ્ સ્ત્રિયઃ
મને લાગે છે કે સર્જનહાર જે રીતે તમને સર્વગુણોમાં અતિશય બનાવી રચ્યા છે, એ જોઈને અરુંધતી જેવી મહાન સ્ત્રીઓ પણ કદાચ તમારી ઉપર ઈર્ષ્યા કરે છે.
સતીત્વરૂપસૌજન્યગુણરત્નસમુદ્ગિકે । એહિ મે ત્વદ્ગુણોત્કસ્ય પુનર્ આલિઙ્ગનં કુરુ
પવિત્રતા, સૌંદર્ય, સૌજન્ય અને સદ્ગુણોના ખજાનાં જેવી પ્રિયે, આવો, તમારા ગુણોની તરસે હું ફરીથી તમારું આલિંગન કરવા માંગું છું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચૂડાલાં સ શિખિધ્વજઃ । આલિલિઙ્ગ પુનર્ ગાઢં નકુલો નકુલીમ્ ઇવ
આવું કહીને, હરણની જેમ નયનવાળી ચૂડાલાને શિખિધ્વજએ ફરીથી ખૂબ પ્રેમથી ભાંયકી, જેમ નકુલ પોતાનાં સાથીને ભાંયકે છે.
દેવ શુષ્કક્રિયાજાલપરે ત્વય્ય્ આકુલાત્મનિ । તથાભૂવં ભૃશમ્ અહં ત્વદર્થં દુઃખિતા કિલ
હે સ્વામી, જ્યારે તમે સૂકા વિધિવિધાનમાં મગ્ન હતા અને તમારું મન વ્યાકુળ હતું, ત્યારે હું ખરેખર તમારી خاطر ખૂબ દુઃખી થઈ હતી.
તેન ત્વદવબોધાત્મા સ્વાર્થ એવોપપાદિતઃ । મયા તદ્ અત્ર કિં દેવઃ કરોતિ મયિ શંસનમ્
આથી, તમારું જ્ઞાનપ્રાપ્તિથી તમારો હિત તો પૂર્ણ થયો છે; તો હવે સ્વામી એમાં મને શા માટે વખાણે છે?
ત્વયા યથા વરારોહે સ્વાર્થસ્ સમ્પાદિતશ્ શુભઃ । તથેદાનીં સતાં સર્વાસ્ સાધયન્તુ કુલસ્ત્રિયઃ
જેમ તમે, સુંદરે, તમારો શુભ હેતુ પ્રાપ્ત કર્યો છે, તેમ હવે સર્વ સજ્જન કુળસ્ત્રીઓ પણ પોતાનો હેતુ સિદ્ધ કરે.
બુદ્ધ્યંશૈકાન્તવિશ્રાન્તજગજ્જાલક દેવ હે । અદ્ય તં પ્રાક્તનં કચ્ચિન્ મોહં સમનુપશ્યસિ
હે દેવ, જે જગતના જાળને માત્ર બુદ્ધિના અંશમાં આરામ આપીને ધારણ કરે છે, શું આજે તું એ જૂના મોહને ઓળખી શકે છે?
ઇદં કરોમિ નેદં તુ પ્રાપ્નોમીદમ્ ઇતસ્ ત્વ્ ઇતિ । અન્તર્ હસસિ તાં કચ્ચિદ્ આશાપેલવતાં ધિયઃ
મનના આશાવાદ કે 'હું આ કરીશ, આ નહીં કરું; આ મેળવવું છે, એ નહીં'—આવી આશાઓને આજે તું અંદરથી હસતો નથી, જાણે ખોટી આશાઓ જેવી?
તાસ્ તુચ્છતૃષ્ણાકલનાસ્ તાસ્ સઙ્કલ્પકુકલ્પનાઃ । ત્વયિ નાદ્યાવલોક્યન્તે દેવ વ્યોમ્નીવ પર્વતાઃ
એ તુચ્છ તૃષ્ણાઓ અને ખોટી કલ્પનાઓ, મનની વાંકી રચનાઓ, હવે તારા અંદર દેખાતી નથી, હે દેવ, જેમ આકાશમાં પર્વતો દેખાતા નથી.
કસ્ ત્વમ્ અદ્યાઙ્ગસમ્પન્નઃ કિંનિષ્ઠો ઽસિ કિમ્ ઈહસે । કથં પશ્યસિ પાશ્ચાત્યં દેહાવસ્થાક્રમં પ્રભો
હવે તું કોણ છે, તારી બધી ઇન્દ્રિયો સાથે? તું કઈ આધાર પર ઊભો છે? તું શું ઇચ્છે છે? હે પ્રભુ, શરીરની આગળની અવસ્થાઓને તું કેવી રીતે જુએ છે?