સુહૃત્ત્વેન વનાન્તેષુ પૂર્વવત્ સમમ્ અઙ્ગને । વીતરાગતયા નિત્યં તપસૈવ રમાવહે
હું તારી સાથે, પહેલાં જેવું જ મિત્રભાવ રાખી, વનમાં સાથે રહી, કામના વિના, હંમેશાં તપમાં આનંદ માણીશ.
એવં સમતયા તત્ર સ્થિતે તસ્મિઞ્ શિખિધ્વજે । ચૂડાલા ચિન્તયામ્ આસ તત્સત્યેનોદિતાશયા
એ રીતે સમતા સાથે શિખિધ્વજ ત્યાં સ્થિર રહ્યો ત્યારે ચૂડાલાએ, સાચી ભાવના રાખીને, મનમાં વિચાર કર્યો.
અહો બત પરં સામ્યં ભગવાન્ અયમ્ આગતઃ । વીતરાગભયક્રોધો જીવન્મુક્તો ઽવતિષ્ઠતિ
અરે, કેવી અદ્દભુત સમતા આવી છે! આ મહાનુભાવ રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને જીવતો જીવતો જ મુક્ત બનીને સ્થિર છે.
નૈનં હરન્તિ ભોગાશા ન મહત્યો ઽપિ સિદ્ધયઃ । ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
આને ભોગોની ઇચ્છા પણ આકર્ષતી નથી, મોટી મોટી સિદ્ધિઓ પણ નહીં; સુખ કે દુઃખ, આપત્તિ કે સંપત્તિ — કશું જ તેને સ્પર્શતું નથી.
ચિન્તિતાસ્ સકલા એવ પ્રયાન્ત્ય્ એનમ્ અનિન્દિતાઃ । મન્યે મહર્દ્ધયઃ કાન્તા નારાયણમ્ ઇવાપરમ્
એના મનમાં જે વિચારો આવે છે, બધાં નિર્દોષપણે દૂર થઈ જાય છે; મને લાગે છે કે મહાન ઐશ્વર્ય પણ તેને માટે બીજી નારાયણ જેવી જ છે.
આત્મવૃત્તાન્તમ્ અખિલં તદ્ એનં સ્મારયામ્ય્ અહમ્ । કુમ્ભરૂપમ્ ઇદં ત્યક્ત્વા ચૂડાલૈવ ભવામ્ય્ અહમ્
હું એને એની આખી જિંદગીની વાતો યાદ અપાવીશ, કારણ કે હું ખરેખર ચૂડાળા છું, અને હવે કુંભારનું રૂપ છોડીને ફરીથી ચૂડાળાજ બની ગઈ છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા ચૂડાલાવપુર્ અક્ષતમ્ । દર્શયામ્ આસ તત્રાશુ ત્યક્ત્વા મદનિકાવપુઃ
એ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ તરત જ મદનિકાનું રૂપ છોડીને પોતાનું નિર્મળ અને અખૂટ સ્વરૂપ ત્યાં દેખાડ્યું.
તસ્માન્ મદનિકાદેહાચ્ ચૂડાલા નિર્ગતેવ સા । બભાવ્ ઇન્દ્વમલા મુક્તા નિર્ગતેવ સમુદ્ગકાત્
પછી, એવું લાગ્યું કે ચૂડાલા મદનિકાના શરીરમાંથી બહાર આવી છે, જેમ કે શંખમાંથી નીકળતી એક ચોખ્ખી અને નિર્મળ મોતી.
તાં દદર્શાનવદ્યાઙ્ગીં પુરઃ પ્રણયપેશલામ્ । કાન્તો મદનિકામ્ એવ ચૂડાલાં દયિતાં સ્થિતામ્
તેના સામે, તેના પ્રિય ચૂડાલા મદનિકા તરીકે, નિર્વિકાર અને પ્રેમથી ભરેલી, ઊભી હતી.
સમુદિતામ્ ઇવ માધવપદ્મિનીમ્ ઉપગતામ્ ઇવ ભૂમિતલાચ્ છ્રિયમ્ । પ્રકટિતામ્ ઇવ રત્નસમુદ્ગકાત્ પરિદદર્શ નિજાં દયિતાં નૃપઃ
રાજાએ પોતાની પ્રિયને એવી રીતે જોયા, જેમ કે વસંતની ખીલેલી કમળ, ભૂમિ પર ઉતરેલી લક્ષ્મી, અથવા રત્નના ડબ્બામાંથી બહાર આવતું મોતી.
અથ તાં દયિતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ । શિખિધ્વજ ઉવાચેદમ્ આશ્ચર્યાકુલયા ગિરા
પછી જ્યારે શિખિધ્વજએ પોતાની પ્રિયાને જોયા, ત્યારે આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફાટી ગઈ અને તે આશ્ચર્યથી ભરેલી વાણીમાં બોલ્યો:
કા ત્વમ્ ઉત્પલપત્ત્રાક્ષિ કુતઃ પ્રાપ્તાસિ સુન્દરિ । કિમીહાસિ કિયત્કાલં કિમર્થમ્ ઇહ તિષ્ઠસિ
હે કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, તું કોણ છે? સુંદરિ, તું ક્યાંથી આવી છે? તને શું જોઈએ છે, કેટલો સમયથી અહીં છે અને કયા હેતુથી અહીં ઊભી છે?
અઙ્ગેન વ્યવહારેણ સ્મિતેનાનુનયેન ચ । મમ જાયા વિલાસેન ચૂડાલેવોપલક્ષ્યસે
તારી કાયાથી, વ્યવહારથી, મીઠા સ્મિતથી અને રમૂજી વાણીથી, તું મને મારી પત્ની ચૂડાલા જ લાગે છે.
એવમ્ એવ પ્રભો વિદ્ધિ ચૂડાલાસ્મિ ન સંશયઃ । અકૃત્રિમેન દેહેન લબ્ધો ઽસ્ય્ અદ્ય મયા સ્વયમ્
હા, પ્રભુ, એ જ સાચું છે. હું ચૂડાલા જ છું, એમાં કોઈ શંકા નથી. આજે હું પોતે આ કુદરતી શરીરથી તારા પાસે આવી છું.
કુમ્ભાદિદેહનિર્માણસ્ ત્વાં બોધયિતુમ્ એષ મે । પ્રપઞ્ચશ્ શતશાખત્વમ્ ઇહ યાતો વનાન્તરે
કુંભ અને બીજા શરીરોનું સર્જન માત્ર તને જાગૃત કરવા માટે થયું છે; આ જ હેતુથી મેં આ વનમાં અનેક રૂપ ધારણ કર્યા છે.
યદા રાજ્યં પરિત્યજ્ય મોહેન તપસે વનમ્ । ત્વમ્ અગાસ્ તત્પ્રભૃત્ય્ એવ ત્વદ્બોધાયાહમ્ ઉદ્યતા
જ્યારે તું મોહવશ રાજ્ય છોડી તપ માટે વનમાં આવ્યો, એ સમયથી જ હું તારી જાગૃતિ માટે પ્રયત્નશીલ છું.
અનેન કુમ્ભદેહેન મયૈવં ત્વં વિબોધિતઃ । માયયા ન તુ કુમ્ભાદિ કિઞ્ચિત્ સત્યં મહીપતે
કુંભના આ શરીરમાં પણ તને જાગૃત કરનાર હું જ છું; મહારાજ, આ બધું મારી માયાથી જ થયું છે—કુંભ અને બીજામાં કંઈયું સાચું નથી.
બુદ્ધો વિદિતવેદ્યસ્ ત્વં ધ્યાનેનૈતદ્ અખણ્ડિતમ્ । સર્વં પશ્યસિ તત્ત્વજ્ઞ ધ્યાનેનાશ્વ્ અવલોકય
હવે તું જાગી ગયો છે, જાણવાનું બધું જાણે છે અને ધ્યાન દ્વારા આ અખંડ સત્યને અનુભવે છે; હે તત્વજ્ઞ, ધ્યાનથી બધું સ્પષ્ટ જોઈ લે, જેમ ઘોડાને જોઈ શકાય છે.
અથ ચૂડાલયેત્ય્ ઉક્તે બદ્ધ્વા પરિકરં નૃપઃ । આત્મોદન્તમ્ અશેષેણ ધ્યાનેનાલમ્ અવૈક્ષત
પછી જ્યારે ચૂડાલાએ કહ્યું, ત્યારે રાજાએ પોતાનું વસ્ત્ર બાંધી લીધું અને ધ્યાનમાં બેસી, પોતાના જીવનની આખી વાત સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધી.
આ સ્વરાજ્યપરિત્યાગાચ્ ચૂડાલાદર્શનાવધિમ્ । સર્વં મુહૂર્તધ્યાનેન સ્વાત્મોદન્તં દદર્શ સઃ
રાજ્ય છોડ્યા પછીથી લઈને ચૂડાલાને મળ્યા સુધીની આખી ઘટના રાજાએ એક પળના ધ્યાનમાં જ જોઈ લીધી.
આ રાજ્યસમ્પરિત્યાગાદ્ વર્તમાનક્ષણક્રમમ્ । સર્વમ્ આલોક્ય ભૂપાલો વિરરામ સમાધિતઃ
રાજ્યનો ત્યાગ કર્યા પછીથી આજ સુધીના દરેક ક્ષણને રાજાએ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધું અને પછી સમાધિમાંથી બહાર આવી ગયો.
સમાધિવિરતો હર્ષવિકાસિનયનામ્બુજઃ । વિસાર્ય તરસા બાહૂ પુલકોજ્જ્વલતાં ગતઃ
સમાધિમાંથી બહાર આવતાં રાજાના આંખોના કમળ આનંદથી ખીલી ઉઠ્યા, તેણે ઉત્સાહથી હાથ ફેલાવ્યા અને તેના શરીરે રોમાંચ છવાઈ ગયો.
ગલદઙ્ગં લસત્સ્નેહમ્ ઉદ્યદ્બાષ્પં સ્ફુરત્સ્પૃહમ્ । આલિલિઙ્ગ ચિરં કાન્તાં નકુલો નકુલીમ્ ઇવ
કાંપતા અંગો, ચહેરા પર પ્રેમની ઝાંખી, આંખોમાં ઉગતા આંસુ અને મનમાં ઊંડો તરસ — એણે પોતાની પ્રિયાને લાંબા સમય સુધી એમ જ ભાંપીને રાખી, જેમ નકુલ પોતાની નકુલીને ચુંબી લે છે.
તયોર્ આલિઙ્ગને તસ્મિંસ્ તત્ર ભાવો બભૂવ યઃ । ન સ વાસુકિજિહ્વાભિર્ વક્તું વર્ષૈર્ હિ શક્યતે
એ બંનેના એ ચુંબનમાં જે ભાવ ઊભો થયો, એ તો વસુકી જેવા સહસ્રો જીભ ધરાવનાર પણ લાખો વર્ષમાં પણ શબ્દોમાં કહી શકે નહીં.
ચિત્રસ્થાવ્ ઇવ પઙ્કેન કૃતાવ્ ઇવ ગલત્તનૂ । શૈલાદ્ ઇવ સમુત્કીર્ણૌ શ્લિષ્ટાવ્ આસ્તાં ચિરં પ્રિયૌ
કાદવમાં દોરાયેલા ચિત્ર જેવું, ઓગળી રહેલા દેહ જેવું, કે પહાડમાંથી ફેંકાઈ ગયેલા જેવું, એ બંને પ્રેમીઓ લાંબા સમય સુધી એકબીજાને ચુંબીને જ બેઠા રહ્યા.
મુહૂર્તેન ગલદ્ઘર્મજાલૌ પુલકપીવરૌ । બાહૂ વિશ્લથતામ્ ઈષન્ નિન્યતુસ્ તૌ શનૈઃ પ્રિયૌ
થોડી જ વારમાં, પ્રેમથી ઉઠેલા રોમાંચ અને વહેતા પસીનાથી તેમના હાથ ભારે થઈ ગયા, અને પછી ધીમે ધીમે એ બંનેએ એકબીજાને ઢીલા કરીને છોડી દીધા.
અમૃતાપૂર્ણહૃદયં સંશૂન્યહૃદયોપમમ્ । ઉન્મુક્તભુજમ્ આસ્તાં તાવ્ અલક્ષ્યસ્થિતલોચનમ્
જેનું હૃદય અમૃતથી ભરેલું છે, પણ ખાલી થયેલા હૃદય જેવું લાગે છે, હાથ છૂટા મૂકીને, નજર અજાણ્યા સ્થાને સ્થિર રાખી, એ શાંતપણે બેઠો રહ્યો.
ઘનાનન્દઃ ક્ષણં સ્થિત્વા તૂષ્ણીં પ્રણયપેશલમ્ । કાન્તાચિબુકસંલગ્નકરઃ પ્રોવાચ ભૂપતિઃ
ઘનાનંદ થોડો સમય મૌન રહીને, હળવી મમતા સાથે, પોતાની પ્રિયાના ઠોડા પર હાથ રાખી, રાજાને બોલ્યો.
અહો નુ મધુરસ્ સ્નિગ્ધઃ કાન્તશ્ ચ કુલયોષિતામ્ । પુણ્યશ્ ચરિતનિષ્ષ્યન્દસ્ સ્વાદવાન્ અમૃતાદ્ અપિ
સાચે જ, સજ્જન સ્ત્રીઓનું વર્તન કેટલી મીઠું, કોમળ અને મનોહર હોય છે! એના સારા ગુણોનું પ્રવાહ અમૃત કરતાં પણ વધુ સ્વાદિષ્ટ લાગે છે.
કિયત્પ્રમાણં તન્વઙ્ગિ ત્વયા બાલેન્દુમુગ્ધયા । અનુભૂતશ્ ચિરં ક્લેશો ભર્તુર્ અર્થેન દારુણઃ
પાતળી કાયાવાળી, નવો ચાંદ જેવી નિર્દોષ, તું પતિના હિત માટે કેટલું મોટું અને લાંબું દુઃખ સહન કર્યું, એ તો ખરેખર બહુ જ કઠણ હતું.