તન્વિ કિં શીઘ્રમ્ એવ ત્વં વિઘ્નિતાનન્દમ્ આગતા । આનન્દાયૈવ ભૂતાનિ યતન્તે યાનિ કાનિચિત્
નાજુકે, તું આટલી ઝડપથી કેમ આવી ગઈ, જ્યારે તારો આનંદ અધૂરો રહી ગયો છે? બધા જીવ માત્ર આનંદ માટે જ પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ જે પણ હોય.
ભૂયસ્ તોષય તં ગચ્છ કાન્તં પ્રણયવૃત્તિભિઃ । પરસ્પરેપ્સિતસ્નેહો દુર્લભો હિ જગત્ત્રયે
હવે તું તારા પ્રિયજનને વધુ પ્રેમભરી વ્યવહારમાં ખુશ કર અને તેની સેવા કર, કારણ કે પરસ્પર ઇચ્છિત પ્રેમ ત્રણેય લોકમાં બહુ દુર્લભ છે.
અહમ્ એતેન ચાર્થેન નોદ્વેગં યામિ માનિનિ । યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે તદ્ તદ્ દેયં વિજાનતા
હું આ વાતથી કદી દુઃખી થતો નથી, ગર્વિણી. જે વસ્તુ દુનિયામાં સૌથી વધુ પ્રિય હોય, તેને સમજદાર વ્યક્તિએ જરૂર આપવી જોઈએ.
અહં કુમ્ભશ્ ચ તન્વઙ્ગિ વીતરાગાવ્ ઇહ સ્થિતૌ । દુર્વાસશ્શાપજા બાલા ત્વં યદ્ ઇચ્છસિ તત્ કુરુ
હું અને કુંભ, સુકુમારી, અહીં આસક્તિથી મુક્ત રહીને બેઠા છીએ. દુર્વાસાના શાપથી જન્મેલી બાળા, તારે જે કરવું હોય તે કરી લે.
એવમ્ એષ મહાભાગ સ્ત્રીપુમ્ભાવો હિ ચઞ્ચલઃ । કામો હ્ય્ અષ્ટગુણસ્ સ્ત્રીણાં ન કોપં કર્તુમ્ અર્હસિ
હે મહાન આત્મા, સ્ત્રી અને પુરુષનું સ્વભાવ ખરેખર અસ્થિર છે. સ્ત્રીઓમાં ઇચ્છા બહુવિધ રૂપે હોય છે, એટલે તું ગુસ્સો ન કર.
અબલાહમ્ અનેનાસ્મિ ક્રાન્તા ગહનકાનને । ત્વયિ સન્ધ્યાજપપરે કિં કરોમિ વરાકિકા
હું નબળી છું અને આ વનમાં આ બધાથી ઘેરાઈ ગઈ છું. તું સંધ્યાવંદનામાં લીન છે, તો આ બેચારી સ્ત્રી શું કરી શકે?
અબલા વાક્યમાત્રેણ તાવન્ નરનિરોધનમ્ । કરોતિ યાવચ્ છિડ્ગેન નાઙ્ગે સ્વે વિનિવેશિતા
નબળી સ્ત્રી માત્ર શબ્દોથી જ પુરુષને થોડો સમય રોકી શકે છે, પણ જ્યારે તે થોડી હિંમતથી પોતે આગળ આવે છે, ત્યારે બધું બદલાઈ જાય છે.
સ્ત્રિયાસ્ સુન્દર યાતાયાઃ પરપુંસાઙ્ગસઙ્ગમમ્ । મન્યુર્ નિષેધ આક્રન્દસ્ સતીત્વં કિં કરિષ્યતિ
હે સુંદર, જ્યારે સ્ત્રી બીજાના પુરુષ સાથે જોડાઈ જાય, ત્યારે ગુસ્સો, મનાઈ કે રડવું—પવિત્રતા શું કરી શકે?
અબલા સ્ત્રી તથા બાલા મૂઢાહમ્ અપરાધિની । ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ માં નાથ ક્ષમાવન્તો હિ સાધવઃ
હું નિર્વળ, નાદાન અને ભૂલ કરનારી સ્ત્રી છું; હે પ્રભુ, તમે મને માફ કરો, કેમ કે સારા લોકો હંમેશાં ક્ષમાશીલ હોય છે.
મન્યુર્ મમ ન બાલે ઽન્તર્ વિદ્યતે ખ ઇવ દ્રુમઃ । કેવલં સાધુનિન્દ્યત્વાન્ નેચ્છામિ ત્વામ્ અહમ્ વધૂમ્
મારે બાળક પ્રત્યે ગુસ્સો આવતો નથી, જેમ આકાશમાં વૃક્ષ ઉગતું નથી; માત્ર સારા લોકો દોષ ગણાવે છે એ માટે જ હું તને પત્ની તરીકે સ્વીકારવા ઇચ્છતી નથી.
સુહૃત્ત્વેન વનાન્તેષુ પૂર્વવત્ સમમ્ અઙ્ગને । વીતરાગતયા નિત્યં તપસૈવ રમાવહે
હું તારી સાથે, પહેલાં જેવું જ મિત્રભાવ રાખી, વનમાં સાથે રહી, કામના વિના, હંમેશાં તપમાં આનંદ માણીશ.
એવં સમતયા તત્ર સ્થિતે તસ્મિઞ્ શિખિધ્વજે । ચૂડાલા ચિન્તયામ્ આસ તત્સત્યેનોદિતાશયા
એ રીતે સમતા સાથે શિખિધ્વજ ત્યાં સ્થિર રહ્યો ત્યારે ચૂડાલાએ, સાચી ભાવના રાખીને, મનમાં વિચાર કર્યો.
અહો બત પરં સામ્યં ભગવાન્ અયમ્ આગતઃ । વીતરાગભયક્રોધો જીવન્મુક્તો ઽવતિષ્ઠતિ
અરે, કેવી અદ્દભુત સમતા આવી છે! આ મહાનુભાવ રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને જીવતો જીવતો જ મુક્ત બનીને સ્થિર છે.
નૈનં હરન્તિ ભોગાશા ન મહત્યો ઽપિ સિદ્ધયઃ । ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
આને ભોગોની ઇચ્છા પણ આકર્ષતી નથી, મોટી મોટી સિદ્ધિઓ પણ નહીં; સુખ કે દુઃખ, આપત્તિ કે સંપત્તિ — કશું જ તેને સ્પર્શતું નથી.
ચિન્તિતાસ્ સકલા એવ પ્રયાન્ત્ય્ એનમ્ અનિન્દિતાઃ । મન્યે મહર્દ્ધયઃ કાન્તા નારાયણમ્ ઇવાપરમ્
એના મનમાં જે વિચારો આવે છે, બધાં નિર્દોષપણે દૂર થઈ જાય છે; મને લાગે છે કે મહાન ઐશ્વર્ય પણ તેને માટે બીજી નારાયણ જેવી જ છે.
આત્મવૃત્તાન્તમ્ અખિલં તદ્ એનં સ્મારયામ્ય્ અહમ્ । કુમ્ભરૂપમ્ ઇદં ત્યક્ત્વા ચૂડાલૈવ ભવામ્ય્ અહમ્
હું એને એની આખી જિંદગીની વાતો યાદ અપાવીશ, કારણ કે હું ખરેખર ચૂડાળા છું, અને હવે કુંભારનું રૂપ છોડીને ફરીથી ચૂડાળાજ બની ગઈ છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા ચૂડાલાવપુર્ અક્ષતમ્ । દર્શયામ્ આસ તત્રાશુ ત્યક્ત્વા મદનિકાવપુઃ
એ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ તરત જ મદનિકાનું રૂપ છોડીને પોતાનું નિર્મળ અને અખૂટ સ્વરૂપ ત્યાં દેખાડ્યું.
તસ્માન્ મદનિકાદેહાચ્ ચૂડાલા નિર્ગતેવ સા । બભાવ્ ઇન્દ્વમલા મુક્તા નિર્ગતેવ સમુદ્ગકાત્
પછી, એવું લાગ્યું કે ચૂડાલા મદનિકાના શરીરમાંથી બહાર આવી છે, જેમ કે શંખમાંથી નીકળતી એક ચોખ્ખી અને નિર્મળ મોતી.
તાં દદર્શાનવદ્યાઙ્ગીં પુરઃ પ્રણયપેશલામ્ । કાન્તો મદનિકામ્ એવ ચૂડાલાં દયિતાં સ્થિતામ્
તેના સામે, તેના પ્રિય ચૂડાલા મદનિકા તરીકે, નિર્વિકાર અને પ્રેમથી ભરેલી, ઊભી હતી.
સમુદિતામ્ ઇવ માધવપદ્મિનીમ્ ઉપગતામ્ ઇવ ભૂમિતલાચ્ છ્રિયમ્ । પ્રકટિતામ્ ઇવ રત્નસમુદ્ગકાત્ પરિદદર્શ નિજાં દયિતાં નૃપઃ
રાજાએ પોતાની પ્રિયને એવી રીતે જોયા, જેમ કે વસંતની ખીલેલી કમળ, ભૂમિ પર ઉતરેલી લક્ષ્મી, અથવા રત્નના ડબ્બામાંથી બહાર આવતું મોતી.
અથ તાં દયિતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ । શિખિધ્વજ ઉવાચેદમ્ આશ્ચર્યાકુલયા ગિરા
પછી જ્યારે શિખિધ્વજએ પોતાની પ્રિયાને જોયા, ત્યારે આશ્ચર્યથી તેની આંખો ફાટી ગઈ અને તે આશ્ચર્યથી ભરેલી વાણીમાં બોલ્યો:
કા ત્વમ્ ઉત્પલપત્ત્રાક્ષિ કુતઃ પ્રાપ્તાસિ સુન્દરિ । કિમીહાસિ કિયત્કાલં કિમર્થમ્ ઇહ તિષ્ઠસિ
હે કમળની પાંખડી જેવી આંખોવાળી, તું કોણ છે? સુંદરિ, તું ક્યાંથી આવી છે? તને શું જોઈએ છે, કેટલો સમયથી અહીં છે અને કયા હેતુથી અહીં ઊભી છે?
અઙ્ગેન વ્યવહારેણ સ્મિતેનાનુનયેન ચ । મમ જાયા વિલાસેન ચૂડાલેવોપલક્ષ્યસે
તારી કાયાથી, વ્યવહારથી, મીઠા સ્મિતથી અને રમૂજી વાણીથી, તું મને મારી પત્ની ચૂડાલા જ લાગે છે.
એવમ્ એવ પ્રભો વિદ્ધિ ચૂડાલાસ્મિ ન સંશયઃ । અકૃત્રિમેન દેહેન લબ્ધો ઽસ્ય્ અદ્ય મયા સ્વયમ્
હા, પ્રભુ, એ જ સાચું છે. હું ચૂડાલા જ છું, એમાં કોઈ શંકા નથી. આજે હું પોતે આ કુદરતી શરીરથી તારા પાસે આવી છું.
કુમ્ભાદિદેહનિર્માણસ્ ત્વાં બોધયિતુમ્ એષ મે । પ્રપઞ્ચશ્ શતશાખત્વમ્ ઇહ યાતો વનાન્તરે
કુંભ અને બીજા શરીરોનું સર્જન માત્ર તને જાગૃત કરવા માટે થયું છે; આ જ હેતુથી મેં આ વનમાં અનેક રૂપ ધારણ કર્યા છે.
યદા રાજ્યં પરિત્યજ્ય મોહેન તપસે વનમ્ । ત્વમ્ અગાસ્ તત્પ્રભૃત્ય્ એવ ત્વદ્બોધાયાહમ્ ઉદ્યતા
જ્યારે તું મોહવશ રાજ્ય છોડી તપ માટે વનમાં આવ્યો, એ સમયથી જ હું તારી જાગૃતિ માટે પ્રયત્નશીલ છું.
અનેન કુમ્ભદેહેન મયૈવં ત્વં વિબોધિતઃ । માયયા ન તુ કુમ્ભાદિ કિઞ્ચિત્ સત્યં મહીપતે
કુંભના આ શરીરમાં પણ તને જાગૃત કરનાર હું જ છું; મહારાજ, આ બધું મારી માયાથી જ થયું છે—કુંભ અને બીજામાં કંઈયું સાચું નથી.
બુદ્ધો વિદિતવેદ્યસ્ ત્વં ધ્યાનેનૈતદ્ અખણ્ડિતમ્ । સર્વં પશ્યસિ તત્ત્વજ્ઞ ધ્યાનેનાશ્વ્ અવલોકય
હવે તું જાગી ગયો છે, જાણવાનું બધું જાણે છે અને ધ્યાન દ્વારા આ અખંડ સત્યને અનુભવે છે; હે તત્વજ્ઞ, ધ્યાનથી બધું સ્પષ્ટ જોઈ લે, જેમ ઘોડાને જોઈ શકાય છે.
અથ ચૂડાલયેત્ય્ ઉક્તે બદ્ધ્વા પરિકરં નૃપઃ । આત્મોદન્તમ્ અશેષેણ ધ્યાનેનાલમ્ અવૈક્ષત
પછી જ્યારે ચૂડાલાએ કહ્યું, ત્યારે રાજાએ પોતાનું વસ્ત્ર બાંધી લીધું અને ધ્યાનમાં બેસી, પોતાના જીવનની આખી વાત સ્પષ્ટ રીતે જોઈ લીધી.
આ સ્વરાજ્યપરિત્યાગાચ્ ચૂડાલાદર્શનાવધિમ્ । સર્વં મુહૂર્તધ્યાનેન સ્વાત્મોદન્તં દદર્શ સઃ
રાજ્ય છોડ્યા પછીથી લઈને ચૂડાલાને મળ્યા સુધીની આખી ઘટના રાજાએ એક પળના ધ્યાનમાં જ જોઈ લીધી.