હેમાભે દ્વિગુણાકારે બાલાબાહૂપધાનકે । મગ્નૈકશ્રવણાપાઙ્ગકપોલતલકુન્તલમ્
તે યુગલનું શરીર સોનાની જેમ તેજસ્વી હતું, બંને એકબીજામાં લિપટાયેલા હતા, યુવતીના હાથને તકીયા બનાવીને, તેના વાળ ગાલ પર વિખેરાયેલા હતા અને એક કાન તથા આંખ છુપાઈ ગઈ હતી.
મિથુનં તદ્ દદર્શાથ મિથઃ પ્રહસિતાનનમ્ । અન્યોઽન્યવદનાસક્તં છન્નં કલ્પલતાંશુકૈઃ
શિખિધ્વજે તે યુગલને એકબીજાને જોઈને હસતા, એકબીજાના હોઠોમાં મળેલા અને કલ્પલતાની ડાળીઓથી છુપાયેલા જોઈ લીધા.
આલોલમાલ્યશયનં મદનાતુરમ્ આકુલમ્ । અઙ્ગરાગચ્છલેનાત્મરાગમ્ અન્યોઽન્યમ્ અર્પયત્
તેમના ફૂલોના હાર અને પથારી બેધડક પડી ગયા હતા, બંને પ્રેમમાં ગરકાવ થઈ, એકબીજાને અંગરાગ લગાવવાના બહાને પોતાનું પ્રેમ એકબીજાને અર્પણ કરતા હતા.
રત્યુન્મુખં ઘનાનન્દમ્ ઉદ્દામમદમન્મથમ્ । પરસ્પરાહતં પુષ્પૈર્ વક્ષોભ્યાં પીડિતસ્તનમ્
અતિ આનંદ અને ઉન્માદથી ભરપૂર, બંને રતિની કિનારે પહોંચ્યા હતા; એકબીજાના વક્ષસ્થળ સાથે ભેળવીને, ફૂલો વડે શરીર પર સ્પર્શ કરતા હતા.
તદ્ આલોક્યાવિકારેણ ચેતસા સ તુતોષ ચ । અહો સુખં સ્થિતૌ શિડ્ગાવ્ ઇત્ય્ આહ સ શિખિધ્વજઃ
આ દ્રશ્યને સ્થિર મનથી જોઈને, તે ખુશ થયો અને બોલ્યો: 'વાહ, આ દંપતી કેટલું સુખી છે, એકબીજાની સાથે!'
તિષ્ઠથો ઽઙ્ગ યથાકામં સુખં શિડ્ગૌ યથાસ્થિતમ્ । વિઘ્નં મા કુરુથઃ પ્રીતાવ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્જગામ સઃ
'તમે બંને જેમ ઈચ્છો તેમ અહીં સુખથી રહો, તમારી ખુશી ભંગ ન કરો,' એવું કહીને તે ત્યાંથી નીકળી ગયો.
તતો મુહૂર્તમાત્રેણ પ્રપઞ્ચં સ્વમ્ ઉપેક્ષ્ય સા । નિર્યયૌ દર્શયન્તી સ્વં રતિયુદ્ધાકુલં વપુઃ
પછી થોડા જ ક્ષણમાં, તેણે પોતાનો જ જગત અવગણ્યું અને બહાર નીકળી ગઈ, પ્રેમના સંઘર્ષથી થાકેલું પોતાનું શરીર દેખાડતી.
ઉપવિષ્ટં દદર્શૈનં નૃપં હેમશિલાતલે । સમાધિસંસ્થમ્ એકાન્તે મનાગ્વિકસિતેક્ષણમ્
તેણે રાજાને સોનાની પથ્થરની પાટીએ એકલા ધ્યાનમાં તલ્લીન બેઠેલા જોયા, તેની આંખો થોડુંક ખુલેલી હતી.
તં પ્રદેશમ્ ઉપાગત્ય લજ્જાવનમિતાનના । તૂષ્ણીમ્ આસિત્ ક્ષણં ખિન્ના મ્લાના મદનિકાઙ્ગના
તે સ્થળે પહોંચી, નૃત્યંગનાની યુવતી લજ્જાથી મોઢું નીચે કરી, થાકેલી અને નિરાશ થઈ થોડીવાર માટે ચુપચાપ બેઠી રહી.
ક્ષણાચ્ છિખિધ્વજો ધ્યાનાદ્ વિરતસ્ તામ્ ઉવાચ હ । પ્રસન્નમધુરં વાક્યમ્ ઇદમ્ અક્ષુબ્ધયા ધિયા
થોડીવાર પછી શિખિધ્વજ ધ્યાનમાંથી બહાર આવ્યો અને તેને શાંત અને મીઠા શબ્દોમાં, સ્થિર મનથી, આ રીતે કહ્યું:
તન્વિ કિં શીઘ્રમ્ એવ ત્વં વિઘ્નિતાનન્દમ્ આગતા । આનન્દાયૈવ ભૂતાનિ યતન્તે યાનિ કાનિચિત્
નાજુકે, તું આટલી ઝડપથી કેમ આવી ગઈ, જ્યારે તારો આનંદ અધૂરો રહી ગયો છે? બધા જીવ માત્ર આનંદ માટે જ પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ જે પણ હોય.
ભૂયસ્ તોષય તં ગચ્છ કાન્તં પ્રણયવૃત્તિભિઃ । પરસ્પરેપ્સિતસ્નેહો દુર્લભો હિ જગત્ત્રયે
હવે તું તારા પ્રિયજનને વધુ પ્રેમભરી વ્યવહારમાં ખુશ કર અને તેની સેવા કર, કારણ કે પરસ્પર ઇચ્છિત પ્રેમ ત્રણેય લોકમાં બહુ દુર્લભ છે.
અહમ્ એતેન ચાર્થેન નોદ્વેગં યામિ માનિનિ । યદ્ યદ્ ઇષ્ટતમં લોકે તદ્ તદ્ દેયં વિજાનતા
હું આ વાતથી કદી દુઃખી થતો નથી, ગર્વિણી. જે વસ્તુ દુનિયામાં સૌથી વધુ પ્રિય હોય, તેને સમજદાર વ્યક્તિએ જરૂર આપવી જોઈએ.
અહં કુમ્ભશ્ ચ તન્વઙ્ગિ વીતરાગાવ્ ઇહ સ્થિતૌ । દુર્વાસશ્શાપજા બાલા ત્વં યદ્ ઇચ્છસિ તત્ કુરુ
હું અને કુંભ, સુકુમારી, અહીં આસક્તિથી મુક્ત રહીને બેઠા છીએ. દુર્વાસાના શાપથી જન્મેલી બાળા, તારે જે કરવું હોય તે કરી લે.
એવમ્ એષ મહાભાગ સ્ત્રીપુમ્ભાવો હિ ચઞ્ચલઃ । કામો હ્ય્ અષ્ટગુણસ્ સ્ત્રીણાં ન કોપં કર્તુમ્ અર્હસિ
હે મહાન આત્મા, સ્ત્રી અને પુરુષનું સ્વભાવ ખરેખર અસ્થિર છે. સ્ત્રીઓમાં ઇચ્છા બહુવિધ રૂપે હોય છે, એટલે તું ગુસ્સો ન કર.
અબલાહમ્ અનેનાસ્મિ ક્રાન્તા ગહનકાનને । ત્વયિ સન્ધ્યાજપપરે કિં કરોમિ વરાકિકા
હું નબળી છું અને આ વનમાં આ બધાથી ઘેરાઈ ગઈ છું. તું સંધ્યાવંદનામાં લીન છે, તો આ બેચારી સ્ત્રી શું કરી શકે?
અબલા વાક્યમાત્રેણ તાવન્ નરનિરોધનમ્ । કરોતિ યાવચ્ છિડ્ગેન નાઙ્ગે સ્વે વિનિવેશિતા
નબળી સ્ત્રી માત્ર શબ્દોથી જ પુરુષને થોડો સમય રોકી શકે છે, પણ જ્યારે તે થોડી હિંમતથી પોતે આગળ આવે છે, ત્યારે બધું બદલાઈ જાય છે.
સ્ત્રિયાસ્ સુન્દર યાતાયાઃ પરપુંસાઙ્ગસઙ્ગમમ્ । મન્યુર્ નિષેધ આક્રન્દસ્ સતીત્વં કિં કરિષ્યતિ
હે સુંદર, જ્યારે સ્ત્રી બીજાના પુરુષ સાથે જોડાઈ જાય, ત્યારે ગુસ્સો, મનાઈ કે રડવું—પવિત્રતા શું કરી શકે?
અબલા સ્ત્રી તથા બાલા મૂઢાહમ્ અપરાધિની । ક્ષન્તુમ્ અર્હસિ માં નાથ ક્ષમાવન્તો હિ સાધવઃ
હું નિર્વળ, નાદાન અને ભૂલ કરનારી સ્ત્રી છું; હે પ્રભુ, તમે મને માફ કરો, કેમ કે સારા લોકો હંમેશાં ક્ષમાશીલ હોય છે.
મન્યુર્ મમ ન બાલે ઽન્તર્ વિદ્યતે ખ ઇવ દ્રુમઃ । કેવલં સાધુનિન્દ્યત્વાન્ નેચ્છામિ ત્વામ્ અહમ્ વધૂમ્
મારે બાળક પ્રત્યે ગુસ્સો આવતો નથી, જેમ આકાશમાં વૃક્ષ ઉગતું નથી; માત્ર સારા લોકો દોષ ગણાવે છે એ માટે જ હું તને પત્ની તરીકે સ્વીકારવા ઇચ્છતી નથી.
સુહૃત્ત્વેન વનાન્તેષુ પૂર્વવત્ સમમ્ અઙ્ગને । વીતરાગતયા નિત્યં તપસૈવ રમાવહે
હું તારી સાથે, પહેલાં જેવું જ મિત્રભાવ રાખી, વનમાં સાથે રહી, કામના વિના, હંમેશાં તપમાં આનંદ માણીશ.
એવં સમતયા તત્ર સ્થિતે તસ્મિઞ્ શિખિધ્વજે । ચૂડાલા ચિન્તયામ્ આસ તત્સત્યેનોદિતાશયા
એ રીતે સમતા સાથે શિખિધ્વજ ત્યાં સ્થિર રહ્યો ત્યારે ચૂડાલાએ, સાચી ભાવના રાખીને, મનમાં વિચાર કર્યો.
અહો બત પરં સામ્યં ભગવાન્ અયમ્ આગતઃ । વીતરાગભયક્રોધો જીવન્મુક્તો ઽવતિષ્ઠતિ
અરે, કેવી અદ્દભુત સમતા આવી છે! આ મહાનુભાવ રાગ, ભય અને ક્રોધથી મુક્ત થઈને જીવતો જીવતો જ મુક્ત બનીને સ્થિર છે.
નૈનં હરન્તિ ભોગાશા ન મહત્યો ઽપિ સિદ્ધયઃ । ન સુખાનિ ન દુઃખાનિ નાપદો ન ચ સમ્પદઃ
આને ભોગોની ઇચ્છા પણ આકર્ષતી નથી, મોટી મોટી સિદ્ધિઓ પણ નહીં; સુખ કે દુઃખ, આપત્તિ કે સંપત્તિ — કશું જ તેને સ્પર્શતું નથી.
ચિન્તિતાસ્ સકલા એવ પ્રયાન્ત્ય્ એનમ્ અનિન્દિતાઃ । મન્યે મહર્દ્ધયઃ કાન્તા નારાયણમ્ ઇવાપરમ્
એના મનમાં જે વિચારો આવે છે, બધાં નિર્દોષપણે દૂર થઈ જાય છે; મને લાગે છે કે મહાન ઐશ્વર્ય પણ તેને માટે બીજી નારાયણ જેવી જ છે.
આત્મવૃત્તાન્તમ્ અખિલં તદ્ એનં સ્મારયામ્ય્ અહમ્ । કુમ્ભરૂપમ્ ઇદં ત્યક્ત્વા ચૂડાલૈવ ભવામ્ય્ અહમ્
હું એને એની આખી જિંદગીની વાતો યાદ અપાવીશ, કારણ કે હું ખરેખર ચૂડાળા છું, અને હવે કુંભારનું રૂપ છોડીને ફરીથી ચૂડાળાજ બની ગઈ છું.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા ચૂડાલાવપુર્ અક્ષતમ્ । દર્શયામ્ આસ તત્રાશુ ત્યક્ત્વા મદનિકાવપુઃ
એ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ તરત જ મદનિકાનું રૂપ છોડીને પોતાનું નિર્મળ અને અખૂટ સ્વરૂપ ત્યાં દેખાડ્યું.
તસ્માન્ મદનિકાદેહાચ્ ચૂડાલા નિર્ગતેવ સા । બભાવ્ ઇન્દ્વમલા મુક્તા નિર્ગતેવ સમુદ્ગકાત્
પછી, એવું લાગ્યું કે ચૂડાલા મદનિકાના શરીરમાંથી બહાર આવી છે, જેમ કે શંખમાંથી નીકળતી એક ચોખ્ખી અને નિર્મળ મોતી.
તાં દદર્શાનવદ્યાઙ્ગીં પુરઃ પ્રણયપેશલામ્ । કાન્તો મદનિકામ્ એવ ચૂડાલાં દયિતાં સ્થિતામ્
તેના સામે, તેના પ્રિય ચૂડાલા મદનિકા તરીકે, નિર્વિકાર અને પ્રેમથી ભરેલી, ઊભી હતી.
સમુદિતામ્ ઇવ માધવપદ્મિનીમ્ ઉપગતામ્ ઇવ ભૂમિતલાચ્ છ્રિયમ્ । પ્રકટિતામ્ ઇવ રત્નસમુદ્ગકાત્ પરિદદર્શ નિજાં દયિતાં નૃપઃ
રાજાએ પોતાની પ્રિયને એવી રીતે જોયા, જેમ કે વસંતની ખીલેલી કમળ, ભૂમિ પર ઉતરેલી લક્ષ્મી, અથવા રત્નના ડબ્બામાંથી બહાર આવતું મોતી.