સંસૃતૌ ભવિતવ્યાનામ્ અહો નુ વિષમા ગતિઃ । અહમ્ અપ્ય્ અન્યવદ્ દૈવાદ્ યૂનામ્ આમિષતાં ગતઃ
હાય! જે લોકો જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાયેલા છે, તેમની સ્થિતિ કેટલી મુશ્કેલ છે! ભાગ્યે કરીને, હું પણ બીજા લોકોને જેમ, યુવાનો માટે ઇચ્છાનો વિષય બની ગયો છું.
કષ્ટં મદપહારેણ કલહો જાયતે ઽધુના । દિવિ દેવકુમારાણાં કામાકુલધિયામ્ ઇહ
હવે, મારી સમજ ગુમાવવાથી, સ્વર્ગમાં રહેલા દેવયુવાનોમાં, જેમના મનમાં કામના ઉથલપાથલ છે, તેમના વચ્ચે ઝઘડો ઊભો થયો છે.
ગુરુદેવદ્વિજાતીનાં લજ્જાપરવશાત્મના । કથમ્ અગ્રે મયા સમ્યક્ સ્થાતવ્યં યામિનીસ્ત્રિયા
મારા ગુરુઓ અને વરિષ્ઠ બ્રાહ્મણો સામે, શરમથી ભરાઈને, હું એક રાત્રિની સ્ત્રી તરીકે કેવી રીતે તેમનો સામનો કરી શકીશ?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ક્ષણમ્ એકં સ તૂષ્ણીં સ્થિત્વા મુનેસ્ સુતઃ । ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય કુમ્ભો ઽત્ર પુનર્ આહ રઘૂદ્વહ
આ રીતે કહીને, ઋષિપુત્ર થોડો સમય શાંત રહ્યો; પછી હિંમત ભેગી કરીને, કુંભએ રઘુકુલના વંશજને ફરીથી કહ્યું.
કિમ્ અજ્ઞ ઇવ શોચામિ કિં મમ ક્ષતમ્ આત્મનઃ । યથાગતમ્ અયં દેહો મત્તો ઽન્યો ઽનુભવિષ્યતિ
હું અજ્ઞાનીની જેમ શા માટે દુઃખી છું? મારા આત્માને શું નુકસાન થયું છે? આ શરીર જેમ આવ્યું છે, તેમ બીજા કોઈને અનુભવાશે, મને નહીં.
પરિદેવનયા કો ઽર્થો દેવપુત્ર તવૈતયા । યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ દેહસ્યાત્મા ન લિપ્યતે
હે દેવપુત્ર, આ રડવાથી શું ફાયદો? શરીર પર જે આવે તે આવવા દો; આત્મા પર કશું લાગતું નથી.
કાનિચિદ્ યાનિ દુઃખાનિ સુખાનિ વિહિતાનિ વા । તાનિ સર્વાણિ દેહસ્ય દેહિનો ન તુ કાનિચિત્
શરીર માટે જે દુઃખ કે સુખ નક્કી થયાં છે, એ બધું શરીરને છે, આત્માને તો કંઈ પણ નથી.
યદિ ત્વમ્ અપિ કાર્યાણામ્ અખેદાર્હો ઽપિ ખિદ્યસિ । તદ્ અન્યેષામ્ ઉપાયસ્ સ્યાત્ ક ઇવાગમભૂષણ
જો તું પણ, જેને કાર્યમાં થાક આવતો નથી, દુઃખી થતો હોય, તો પછી બીજાઓ માટે તો શું ઉપાય રહેશે, હે જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ?
ખેદે ઽખેદોચિતં વાચ્યમ્ ઇતિ કિં ચ ત્વમ્ ઉક્તવાન્ । ઇદાનીં સમતામ્ એત્ય તિષ્ઠાખિન્નો યથાસ્થિતઃ
તમે દુઃખમાં કે દુઃખ વગર જે કહેવું હોય તે કહ્યું છે; હવે સમતામાં સ્થિર રહીને, જેમ છો તેમ શાંતિથી રહો.
તાવ્ એવમાદિભિર્ વાક્યૈર્ અન્યોઽન્યાશ્વાસનં સ્વયમ્ । કૃત્વા સ્થિતૌ વને સ્નિગ્ધૌ સુહૃદૌ ખેદિનૌ મિથઃ
આ રીતે, આવા શબ્દોથી એકબીજાને સાંત્વના આપી, બંને સ્નેહી મિત્રો થાકેલા હોવા છતાં જંગલમાં સાથે રહ્યા.
અથાર્કસ્ તસ્ય કુમ્ભસ્ય સ્ત્રીત્વમ્ ઉત્પાદયન્ન્ ઇવ । જગામાસ્તં જગદ્દીપો દીપસ્ સ્નેહક્ષયાદ્ ઇવ
પછી, જાણે એ ઘડામાં સ્ત્રીત્વ ઉત્પન્ન કરતો હોય તેમ, સૂર્ય અસ્ત ગયો; જગતનો દીવો જાણે તેલ ખૂટી ગયું હોય તેમ બુઝાઈ ગયો.
વ્યવહારભરૈસ્ સાર્ધં પદ્માસ્ સઙ્કોચમ્ આયયુઃ । માર્ગાશ્ ચ પથિકૈસ્ સાર્ધં પાન્થસ્ત્રીહૃદયાનિ ચ
દૈનિક કાર્યોના ભાર સાથે કમળો બંધ થઈ ગયા; રસ્તાઓ યાત્રીઓ સાથે અને પંથની સ્ત્રીઓના હૃદય પણ સંકોચાઈ ગયા.
દાશવદ્ વિહગાન્ સર્વાન્ કુર્વદ્ એકત્ર પુઞ્જિતાન્ । તારકારત્નજાલાઢ્યં ભુવનં શ્યામતાં યયૌ
જેમ કોઈ જાળમાં બધા પક્ષીઓને એકઠા પકડવામાં આવે છે, તેમ તારાઓના ઝગમગતા હારથી શોભાયમાન થયેલું જગત અંધકારમય બની ગયું.
ખં હસન્ન્ ઇવ તારાઢ્યં વિકાસં કુમુદાકરઃ । યયાવ્ ઉન્નાદચક્રાહ્વં ભ્રમદ્ભ્રમરપેટકઃ
આકાશ તારાઓથી ભરેલું હતું અને જાણે હસતું હોય તેમ વિસ્તરતું ગયું; ચંદ્રમા, જે રાત્રિના સ્વામી કહેવાય છે, ખિલેલા કમળસર પર ભમતા મધમાખીના ઝુંડ જેવો ફરતો રહ્યો.
સુહૃદૌ તાવ્ અથોત્થાય સન્ધ્યામ્ ઉદ્યન્નિશાકરામ્ । વન્દયિત્વા તથા કૃત્વા જપ્યં ગુલ્માન્તરે સ્થિતૌ
પછી એ બે મિત્રોએ ઉઠીને, ચંદ્રમા ઉગતો હતો ત્યારે સંધ્યાની પૂજા કરી, તેમનું જપ કર્યું અને ઝાડીઓની વચ્ચે ઊભા રહ્યા.
તતઃ કુમ્ભશ્ શનૈસ્ તત્ર સ્ત્રૈણમ્ અભ્યાહરન્ વપુઃ । શિખિધ્વજં પુરસ્સંસ્થં પ્રોવાચ ગલદક્ષરમ્
પછી કુંભએ ધીરે ધીરે ત્યાં સ્ત્રીરૂપ ધારણ કર્યું અને સામે ઊભેલા શિખિધ્વજને, શબ્દો થોડી અટકી અટકીને, કહ્યું.
પતામીવ સ્ફુરામીવ દ્રવામીવાઙ્ગયષ્ટિભિઃ । લજ્જયેવ ચ હે રાજન્ મન્યે સ્ત્રીત્વં વ્રજામ્ય્ અહમ્
હે રાજા, મને એવું લાગે છે કે હું પડી રહી છું, કાંપી રહી છું, મારા અંગો ઓગળી રહ્યા છે અને મને શરમ પણ લાગે છે; એવું લાગે છે કે હું સ્ત્રી બની રહી છું.
પશ્યેમે પરિવર્ધન્તે રાજન્ મમ શિરોરુહાઃ । પ્રસ્ફુરત્તારકામાલા દિનાન્તે તિમિરા ઇવ
હે રાજા, જુઓ, મારા વાળ વધી રહ્યા છે, જેમ સાંજના અંતે તારાઓની માળા ચમકે છે અને અંધારું ફેલાય છે, એમ મારા વાળ પણ ફેલાઈ રહ્યા છે.
પશ્યેમૌ મમ જાયેતે પ્રોન્મુખાવ્ ઉરસિ સ્તનૌ । કોરકાવ્ ઇવ પદ્મિન્યા વસન્તે ગગનોન્મુખૌ
જુઓ, મારા છાતી પર બે સ્તન ઊભા થઈ રહ્યા છે, જેમ વસંતમાં કમળના કળી આકાશ તરફ મોઢું કરે છે, એમ એ પણ ઉપર તરફ છે.
આગુલ્ફમ્ એવ લમ્બાનિ સમ્પદ્યન્તે ઽમ્બરાણિ મે । દેહાદ્ એવ સખે પશ્ય સ્ત્રિયા ઇવ શનૈશ્ શનૈઃ
મારા કપડાં હવે ફક્ત પગના ગુલ્ફ સુધી લટકી રહ્યા છે; મિત્ર, મારા શરીરથી જ હું ધીરે ધીરે સ્ત્રી જેવી બની રહી છું, એ જોઈ શકીશ.
ભૂષણાન્ય્ ઉરુરત્નાનિ માલ્યાનિ વિવિધાનિ ચ । પશ્યેમાન્ય્ અઙ્ગ જાયન્તે સ્વાઙ્ગેભ્યો વૃક્ષપુષ્પવત્
જુઓ, મારા શરીર પરથી જ ગહણાં, કિંમતી રત્નો અને અનેક પ્રકારની વણાવેલી માળાઓ ઉગે છે, જેમ વૃક્ષ પર ફૂલો ફૂટે છે.
પશ્યાયં સ્વયમ્ એવોદ્યચ્ચન્દ્રાંશુભરસુન્દરઃ । મૂર્ધ્નિ પટ્ટાંશુકો જાતો નીહારો ઽદ્રાવ્ ઇવાઙ્ગ મે
જુઓ, ચાંદની જેવી તેજસ્વી અને સુંદર ચાદર મારા માથા પર આપોઆપ દેખાઈ છે, જેમ પર્વત પર ધૂંધ છવાય છે.
સર્વાણિ કાન્તાલિઙ્ગાનિ જાતાનિ મમ માનદ । હા ધિક્ કષ્ટં વિષાદો મે કિં કરોમ્ય્ અઙ્ગનાસ્મ્ય્ અહમ્
હે માન્ય વ્યક્તિ, મારા અંદર સૌંદર્યના બધા લક્ષણો દેખાઈ આવ્યા છે; હાય, શું દુઃખ! હવે હું સ્ત્રી બની ગઈ છું, તો શું કરું?
હા ધિક્ કષ્ટમ્ અહો સાધો સ્થિત એવાહમ્ અઙ્ગના । સંવિદાનુભવામ્ય્ અન્તર્ નિતમ્બં જઘનાન્વિતમ્
હાય, શું મુશ્કેલી! હે સારા માણસ, હવે હું સાચે સ્ત્રી બની ગઈ છું; અંદરથી હું કમર અને નિતંબનું ભાન અનુભવું છું.
વિપિને કુમ્ભ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તૂષ્ણીં ખિન્નો બભૂવ હ । રાજાપિ ચ તમ્ આલોક્ય તથૈવાસીદ્ વિષણ્ણધીઃ
વનમાં 'કુંભ' કહીને એ ચુપચાપ અને દુઃખી થઈ ગયો; અને રાજાએ પણ તેને આવું જોઈને મનમાં ચિંતિત થયો.
મુહૂર્તમાત્રેણોવાચ શિખિધ્વજ ઇદં વચઃ । કષ્ટં સો ઽયં મહાસત્ત્વસ્ સમ્પન્નો વરવર્ણિની
થોડા સમય પછી શિખિધ્વજે કહ્યું: 'આ કેટલું મોટું દુઃખ છે! આ મહાન આત્માએ સુંદર સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું છે.'
સાધો વિદિતવેદ્યસ્ ત્વં જાનાસિ નિયતેર્ ગતિમ્ । અવશ્યભાવિન્ય્ અર્થે ઽસ્મિન્ મા ખિન્નહૃદયો ભવ
હે સજ્જન, તું જ્ઞાનવાન છે અને બધું જાણે છે; તને ભાગ્યની ચાલ ખબર છે. જે અનિવાર્ય છે એ માટે દિલમાં દુઃખ રાખતો નહિ.
આપતન્તિ દશાસ્ તાત સુધિયાં દેહમાત્રકે । ન ચેતસ્ય્ અધિયાં ત્વ્ એતાશ્ ચિત્તં યાન્તિ સદેહકમ્
હે પ્રિય, આવી સ્થિતિઓ માત્ર એ જ લોકોને આવે છે, જેમનું મન શરીરમાં જ અટવાયેલું હોય; પરંતુ જેમનું મન ઉન્નત છે, તેમને આ સ્થિતિઓ શરીર સાથે મનને સ્પર્શતી નથી.
એવમ્ અસ્ત્વ્ અનુતિષ્ઠામિ યામિનીસ્ત્રીત્વમ્ આત્મનઃ । ન ખેદમ્ અનુગચ્છામિ નિયતિઃ કેન લઙ્ઘ્યતે
હું એમ જ કરીશ; આખી રાત સ્ત્રીરૂપે રહીશ. મને કોઈ દુઃખ કે થાક લાગતો નથી; ભાગ્યને કોણ બદલી શકે?
ઇતિ નિર્ણીય તૌ ખેદં તં નીત્વા તનુતાં મિથઃ । એકતલ્પે નિશાં તૂષ્ણીં નીતવન્તૌ ચિરેણ તામ્
આ રીતે બંનેએ નક્કી કર્યું અને પોતાનો થાક ધીરે ધીરે ઓછો કર્યો; બંનેએ એક જ પથારી પર લાંબી રાત શાંતિથી વિતાવી.