ઇત્થં સુખેષુ નનુ દુઃખદશાસુ ચેત્થં સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અધિગતં યદ્ ઇહાઙ્ગ જીવૈઃ । તજ્જ્ઞાજ્ઞભૂતનિચયસ્ સ્ફુરિતસ્ તદ્ એવ દુર્લઙ્ઘ્ય એષ નિયતો નિયતેર્ વિલાસઃ
પ્રિયજન, અહીં જીવોએ જે સમજ મેળવી છે કે સુખમાં કે દુઃખમાં, જેમ છે તેમ જ રહેવું પડે છે—આ જ જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું એકસાથે દેખાવ છે. એ જ પાર ન કરી શકાય એવી, અવશ્ય બનતી વિધિની રમણ છે.
એવં સ્થિતે મહાભાગ કથમ્ ઉદ્વેગમ્ ઈદૃશમ્ । લબ્ધવાન્ અસિ દેવો ઽપિ સ્વર્ગાદ્ અપિ સુખાસ્પદાત્
હે મહાનભાગ્યશાળી, આવી સ્થિતિમાં, તું તો સ્વર્ગથી પણ વધારે સુખ ધરાવતો દેવ હોવા છતાં, તને આવો ઉદ્વેગ કેમ થયો?
શૃણુ કાર્યમ્ ઇદં ચિત્રં મદીયં વસુધાધિપ । કથયામિ તવાશેષં સ્વર્ગે યદ્ વૃત્તમ્ અદ્ય મે
હે ધરતીના રાજા, મારા જીવનમાં આજે સ્વર્ગમાં જે અદભુત ઘટના બની, એ બધું હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
સુહૃદ્ય્ આવેદિતં દુઃખં પરમ્ આયાતિ તાનવમ્ । ઘનં જડં કૃષ્ણમ્ અપિ મુક્તવૃષ્ટિર્ ઇવામ્બુદઃ
મિત્ર પોતાનું દુઃખ વ્યક્ત કરે ત્યારે એનું ભારણ ધીમે ધીમે ઓછું થાય છે, જેમ ઘનઘોર, કાળાં, ભારે વાદળ વરસાદ વરસાવીને હળવું થઈ જાય છે.
સુહૃદા પૃચ્છતા સાધુ ચેતો યાતિ પ્રસન્નતામ્ । સ્નિહ્યતોપગતેનાશુ કતકેન જલં યથા
મિત્ર જ્યારે પ્રેમથી પૂછે છે, ત્યારે મન તરત જ શાંત અને પ્રસન્ન થઈ જાય છે, જેમ કે કટકાના ફળથી પાણી તરત જ શુદ્ધ થઈ જાય છે.
અહં તાવદ્ ઇતો યાતો ભવતે પુષ્પમઞ્જરીમ્ । દત્ત્વા ગગનમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય સમ્પ્રાપ્તશ્ ચ ત્રિવિષ્ટપમ્
હું તો તમને ફૂલોની એક સુંદર મંજરી આપી અહીંથી નીકળી પડ્યો, આકાશ પાર કરીને સ્વર્ગ સુધી પહોંચી ગયો.
તત્ર પિત્રા સહેન્દ્રસ્ય સભાસ્થાને યથાક્રમમ્ । સ્થિત્વોત્થાય તથોત્થાનકાલે પિત્રા વિસર્જિતઃ
ત્યાં હું મારા પિતાજી સાથે ઇન્દ્રની સભામાં નિયમ મુજબ ઊભો રહ્યો; પછી ઉઠવાનો સમય થયો ત્યારે પિતાજીએ મને વિદાય આપી.
ઇહાગન્તુમ્ અહં સ્વર્ગં ત્યક્ત્વા સમ્પ્રાપ્તવાન્ નભઃ । દિવાકરહયૈસ્ સાર્ધં વહામ્ય્ અનિલવર્ત્મનિ
હું સ્વર્ગ છોડીને અહીં આવવા માટે, વાયુના માર્ગે અને સૂર્યકિરણો સાથે આકાશમાં પ્રવાસ કરીને આવી ગયો છું.
અથૈકત્ર ગતો ભાનુર્ એકેનાન્યેન વર્ત્મના । આગચ્છામ્ય્ અહમ્ આકાશસાગરાત્ પતિતાકૃતિઃ
પછી, એક જગ્યાએ પહોંચ્યા પછી, સૂર્ય એક રસ્તે ગયો અને હું બીજા રસ્તે ગયો. હું જાણે આકાશના મહાસાગરમાંથી પડી ગયો હોઉં એમ અહીં આવ્યો.
અથાગ્રે વારિપૂર્ણાનાં મેઘાનાં મધ્યવર્ત્મના । અપશ્યં મુનિમ્ આયાન્તમ્ અહં દુર્વાસસં જવાત્
પછી, પાણીથી ભરેલા મેઘોના વચ્ચેથી આગળ વધતો, મેં જોયું કે દુર્વાસા મુનિ ઝડપથી મારી તરફ આવી રહ્યા છે.
પયોધરપટચ્છન્નં વિદ્યુદ્વલયભૂષિતમ્ । અભિસારિકયા તુલ્યં ધારાધૌતાઙ્ગસઞ્ચયમ્
વરસાદના મેઘોથી ઢંકાયેલાં, વીજળીના વર્તુળથી શોભિત, અને વરસાદની ધારોમાં શરીર ધોઈને, તે જાણે પ્રિયતમને મળવા જતી સ્ત્રી જેવો લાગતો હતો.
સ્થિતં સુમેઘચ્છાયાયાં શ્યામાયાં વસુધાતલે । વેગેનાભિસરન્તં તં તપોલક્ષ્મીમ્ ઇવ પ્રિયામ્
સુંદર, ઘેરા મેઘની છાંયામાં, કાળી ધરતી પર ઊભેલા, તે ઝડપથી આગળ વધતા, જાણે તપસ્યાની મહિમા પોતાના પ્રિયને મળવા દોડી રહી હોય એમ લાગતા.
તસ્ય કૃત્વા નમસ્કારમ્ ઉક્તં ચ વહતા મયા । મુને નીલાબ્દવસ્ત્રસ્ ત્વમ્ અભિસારિકયા સમઃ
હું જ્યારે તેની પાસે નમસ્કાર કરીને કહ્યું: 'હે મુનિ, તમે તો એવાં દેખાવ છો, જાણે નીલા દરિયાની વસ્ત્રો પહેરીને, પ્રેમીથી મળવા જતી સ્ત્રી જેવાં.'
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ચુકોપાસૌ મયિ માનદ માનહા । વિસ્ફાર્ય રક્તે નયને પ્રાહ ગમ્ભીરનિસ્સ્વનમ્
આ સાંભળતાં જ તે મારા પર ગુસ્સે થયો, હે માન આપનાર અને અહંકારનો નાશ કરનાર! તેની આંખો લાલ થઈને પહોળી થઈ ગઈ, અને તેણે ભારે અવાજે કહ્યું.
પૌત્રો ઽસ્મિ પદ્મજસ્યેતિ ગર્વિતસ્ ત્વં કિમ્ ઈદૃશઃ । ભવ્યા હિ નતિમ્ આયાન્તિ ગુણૈર્ વૃક્ષાઃ ફલૈર્ ઇવ
'તને લાગે છે કે તું કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનો પૌત્ર છે, એ માટે તને ગર્વ છે; પણ તું આવો કેમ છે? સાચા મહાન લોકો તો ગુણો ધરાવે છે, જેમ વૃક્ષો ફળોથી ઝૂકી જાય છે.'
વેશ્યાભિસારિકારૂપો ભવાન્ ઇત્ય્ અશુભં વચઃ । મયિ વક્ષિ દુરાચાર મૂઢ દેવકુમારક
'તમે તો વેશ્યા પ્રેમીથી મળવા જાય તેવી રીતે દેખાવ છો—આવી અશુભ વાતો મારી સામે બોલે છે, હે દુશ્ચરિત્ર અને મૂર્ખ દેવપુત્ર!'
સ્તનકેશવતી કાન્તા હાવભાવવિકારિણી । ગચ્છાનેન દુરુક્તેન રાત્રૌ વેશ્યા ભવિષ્યસિ
એ સુંદર સ્ત્રી, તારા ઉન્નત સ્તન અને વાળ સાથે, હાવભાવ દર્શાવતી, જો તું આ કડક બોલી સાથે જશે તો, રાત્રે વેશ્યા બની જશે.
ઇતિ શ્રુત્વાશુભં વાક્યમ્ ઉજ્ઝિતં જર્જરદ્વિજાત્ । વિમૃષ્યામિ મનાગ્ યાવત્ તાવદ્ અન્તર્હિતો મુનિઃ
આ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે કહેલા અપશકુન વચનો સાંભળી, હું થોડીવાર વિચારતી રહી, ત્યાં જ મুনি અચાનક અદૃશ્ય થઇ ગયા.
ઇત્ય્ ઉદ્વિગ્નમનાસ્ સાધો સમ્પ્રાપ્તો ઽસ્મિ નભસ્તલાત્ । એતત્ તે કથિતં સર્વં સમ્પન્નો ઽસ્મિ નિશાઙ્ગના
હું ચિંતિત મનથી, હે સજ્જન, આકાશમાંથી અહીં આવી પહોંચી છું; આ બધું મેં તને કહી દીધું છે, અને હવે હું રાત્રિની સ્ત્રી બની ગઈ છું.
અતિવાહ્યં દિનાન્તેષુ સ્ત્રીત્વમ્ એતન્ મયા કથમ્ । યોનિસ્તનવતા રાત્રૌ વક્તવ્યં કિં મયા પિતુઃ
આ સ્ત્રીત્વ ઘણા દિવસોથી સહન કરીને, હવે રાત્રે સ્ત્રી સ્વરૂપ ધરાવતી, હું પિતાને શું કહી શકીશ?
સંસૃતૌ ભવિતવ્યાનામ્ અહો નુ વિષમા ગતિઃ । અહમ્ અપ્ય્ અન્યવદ્ દૈવાદ્ યૂનામ્ આમિષતાં ગતઃ
હાય! જે લોકો જન્મમરણના ચક્રમાં ફસાયેલા છે, તેમની સ્થિતિ કેટલી મુશ્કેલ છે! ભાગ્યે કરીને, હું પણ બીજા લોકોને જેમ, યુવાનો માટે ઇચ્છાનો વિષય બની ગયો છું.
કષ્ટં મદપહારેણ કલહો જાયતે ઽધુના । દિવિ દેવકુમારાણાં કામાકુલધિયામ્ ઇહ
હવે, મારી સમજ ગુમાવવાથી, સ્વર્ગમાં રહેલા દેવયુવાનોમાં, જેમના મનમાં કામના ઉથલપાથલ છે, તેમના વચ્ચે ઝઘડો ઊભો થયો છે.
ગુરુદેવદ્વિજાતીનાં લજ્જાપરવશાત્મના । કથમ્ અગ્રે મયા સમ્યક્ સ્થાતવ્યં યામિનીસ્ત્રિયા
મારા ગુરુઓ અને વરિષ્ઠ બ્રાહ્મણો સામે, શરમથી ભરાઈને, હું એક રાત્રિની સ્ત્રી તરીકે કેવી રીતે તેમનો સામનો કરી શકીશ?
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા ક્ષણમ્ એકં સ તૂષ્ણીં સ્થિત્વા મુનેસ્ સુતઃ । ધૈર્યમ્ આલમ્બ્ય કુમ્ભો ઽત્ર પુનર્ આહ રઘૂદ્વહ
આ રીતે કહીને, ઋષિપુત્ર થોડો સમય શાંત રહ્યો; પછી હિંમત ભેગી કરીને, કુંભએ રઘુકુલના વંશજને ફરીથી કહ્યું.
કિમ્ અજ્ઞ ઇવ શોચામિ કિં મમ ક્ષતમ્ આત્મનઃ । યથાગતમ્ અયં દેહો મત્તો ઽન્યો ઽનુભવિષ્યતિ
હું અજ્ઞાનીની જેમ શા માટે દુઃખી છું? મારા આત્માને શું નુકસાન થયું છે? આ શરીર જેમ આવ્યું છે, તેમ બીજા કોઈને અનુભવાશે, મને નહીં.
પરિદેવનયા કો ઽર્થો દેવપુત્ર તવૈતયા । યદ્ આયાતિ તદ્ આયાતુ દેહસ્યાત્મા ન લિપ્યતે
હે દેવપુત્ર, આ રડવાથી શું ફાયદો? શરીર પર જે આવે તે આવવા દો; આત્મા પર કશું લાગતું નથી.
કાનિચિદ્ યાનિ દુઃખાનિ સુખાનિ વિહિતાનિ વા । તાનિ સર્વાણિ દેહસ્ય દેહિનો ન તુ કાનિચિત્
શરીર માટે જે દુઃખ કે સુખ નક્કી થયાં છે, એ બધું શરીરને છે, આત્માને તો કંઈ પણ નથી.
યદિ ત્વમ્ અપિ કાર્યાણામ્ અખેદાર્હો ઽપિ ખિદ્યસિ । તદ્ અન્યેષામ્ ઉપાયસ્ સ્યાત્ ક ઇવાગમભૂષણ
જો તું પણ, જેને કાર્યમાં થાક આવતો નથી, દુઃખી થતો હોય, તો પછી બીજાઓ માટે તો શું ઉપાય રહેશે, હે જ્ઞાનીમાં શ્રેષ્ઠ?
ખેદે ઽખેદોચિતં વાચ્યમ્ ઇતિ કિં ચ ત્વમ્ ઉક્તવાન્ । ઇદાનીં સમતામ્ એત્ય તિષ્ઠાખિન્નો યથાસ્થિતઃ
તમે દુઃખમાં કે દુઃખ વગર જે કહેવું હોય તે કહ્યું છે; હવે સમતામાં સ્થિર રહીને, જેમ છો તેમ શાંતિથી રહો.
તાવ્ એવમાદિભિર્ વાક્યૈર્ અન્યોઽન્યાશ્વાસનં સ્વયમ્ । કૃત્વા સ્થિતૌ વને સ્નિગ્ધૌ સુહૃદૌ ખેદિનૌ મિથઃ
આ રીતે, આવા શબ્દોથી એકબીજાને સાંત્વના આપી, બંને સ્નેહી મિત્રો થાકેલા હોવા છતાં જંગલમાં સાથે રહ્યા.