તેન સ્મોપવિશેત્ય્ ઉક્તે કુમ્ભ આહાસને વિશન્ । ગિરા વિષણ્ણયા શીર્ણવંશસ્વનસમાનયા
જ્યારે તેણે કહ્યું, 'મહેરબાની કરીને બેસો,' ત્યારે કુંભ ઉદાસ અવાજે, તૂટેલી વાંસળી જેવી ધ્વનિ સાથે, બેઠકે બેસી ગયો.
યાવદ્દેહમ્ અવસ્થાસુ સમચિત્તતયૈવ યે । કર્મેન્દ્રિયૈર્ ન તિષ્ઠન્તિ ન તે તત્ત્વધિયશ્ શઠાઃ
જે લોકો દરેક પરિસ્થિતિમાં સમચિત્ત રહે છે અને કર્મેન્દ્રિયો દ્વારા કોઈ ક્રિયા કરતા નથી, એવા તત્ત્વજ્ઞાની લોકો ક્યારેય દંભી નથી.
યે હ્ય્ અતત્ત્વવિદો મૂઢા રાજન્ બાલતયૈવ તે । અવસ્થાભ્યઃ પલાયન્તે ગૃહીતાભ્યસ્ સ્વભાવતઃ
હે રાજા, જે લોકો સાચી વાતથી અજાણ છે, અને બાળકોની જેમ મૂર્ખાઈથી ભરેલા છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવથી જોડાયેલી પરિસ્થિતિઓથી પણ દૂર ભાગે છે.
યાવત્તિલં યથા તૈલં યાવદ્દેહં દશા તથા । યો ન દેહદશામ્ એતિ સ ચ્છિનત્ત્ય્ અસિનામ્બરમ્
જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે, તેમ શરીર રહે છે ત્યાં સુધી એ અવસ્થા ટકી રહે છે; જે માણસ શરીરની અવસ્થાથી આગળ નથી પહોંચતો, એ તો કપડાંને તલવારથી કાપે તેમ માત્ર બહારની આવરણને દૂર કરે છે.
એષ દેહદશાદુઃખપરિહારો હ્ય્ અનુત્તમઃ । યત્ સામ્યં ચેતસો યોગાન્ ન તુ કર્મેન્દ્રિયસ્થિતેઃ
શરીરની અવસ્થાથી થતી પીડામાંથી સાચો ઉકેલ તો મનની સમતાથી, એટલે કે યોગ દ્વારા મળે છે; માત્ર કર્મેન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવાથી નહિ.
યાવદ્દેહં યથાચારં દશાસ્વ્ અઙ્ગ વિજાનતા । કર્મેન્દ્રિયૈર્ હિ સ્થાતવ્યં ન તુ બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ ક્વચિત્
હે પ્રિય, શરીર જેટલું ચાલે અને જેવી સ્થિતિ હોય, એ પ્રમાણે કર્મેન્દ્રિયો વડે જ કાર્ય કરવું, પણ બુદ્ધિન્દ્રિયો વડે ક્યારેય નહિ.
પરમેષ્ઠિપ્રભૃતયસ્ સર્વ એવોદિતાશયાઃ । દેહાવસ્થાસુ તિષ્ઠન્તિ નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
બ્રહ્મા સહિત બધા જ પ્રાણીઓ, જેમની જે ઈચ્છા હોય છે, તે પ્રમાણે પોતાના શરીરમાં રહે છે; આ બધું ભાગ્યના નિયમ મુજબ નિશ્ચિત જ છે.
અજ્ઞતત્ત્વજ્ઞભૂતાદિ દૃશ્યજાતમ્ ઇદં હિ યત્ । તત્ સર્વમ્ એવ નિયતિં ધાવત્ય્ અમ્બુ યથામ્બુધિમ્
અજ્ઞાની, જ્ઞાની, જીવંત કે નિર્જીવ — દુનિયામાં જે-કંઈ દેખાય છે, એ બધું જ ભાગ્ય પ્રમાણે ચાલે છે, જેમ પાણી દરિયા તરફ વહે છે.
તજ્જ્ઞા બુદ્ધ્યાદિસામ્યેન પાણ્યાદિચલનેન ચ । નિયતિં યાપયન્તીમાં યાવદ્દેહમ્ અખણ્ડિતાઃ
જે લોકો એ જાણે છે, તેઓ બુદ્ધિમાં સમતા રાખીને અને હાથ-પગની ક્રિયાઓથી, શરીર રહે ત્યાં સુધી ભાગ્યને અખંડિત રીતે જાળવે છે.
અજ્ઞાસ્ તુ સર્વક્ષોભેણ સુખદુઃખદશાહતાઃ । નિયતિં યાપયન્ત્ય્ અઙ્ગ દેહલક્ષૈર્ વિખણ્ડિતાઃ
પણ અજ્ઞાની લોકો, સુખ-દુઃખ અને અનેક ઉથલપાથલથી પીડાય છે; એ લોકો, પ્રિય, અનેક દુઃખોથી શરીર તૂટી જાય તેમ, પોતાનું ભાગ્ય ભોગવે છે.
ઇત્થં સુખેષુ નનુ દુઃખદશાસુ ચેત્થં સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અધિગતં યદ્ ઇહાઙ્ગ જીવૈઃ । તજ્જ્ઞાજ્ઞભૂતનિચયસ્ સ્ફુરિતસ્ તદ્ એવ દુર્લઙ્ઘ્ય એષ નિયતો નિયતેર્ વિલાસઃ
પ્રિયજન, અહીં જીવોએ જે સમજ મેળવી છે કે સુખમાં કે દુઃખમાં, જેમ છે તેમ જ રહેવું પડે છે—આ જ જ્ઞાન અને અજ્ઞાનનું એકસાથે દેખાવ છે. એ જ પાર ન કરી શકાય એવી, અવશ્ય બનતી વિધિની રમણ છે.
એવં સ્થિતે મહાભાગ કથમ્ ઉદ્વેગમ્ ઈદૃશમ્ । લબ્ધવાન્ અસિ દેવો ઽપિ સ્વર્ગાદ્ અપિ સુખાસ્પદાત્
હે મહાનભાગ્યશાળી, આવી સ્થિતિમાં, તું તો સ્વર્ગથી પણ વધારે સુખ ધરાવતો દેવ હોવા છતાં, તને આવો ઉદ્વેગ કેમ થયો?
શૃણુ કાર્યમ્ ઇદં ચિત્રં મદીયં વસુધાધિપ । કથયામિ તવાશેષં સ્વર્ગે યદ્ વૃત્તમ્ અદ્ય મે
હે ધરતીના રાજા, મારા જીવનમાં આજે સ્વર્ગમાં જે અદભુત ઘટના બની, એ બધું હું તને સંપૂર્ણ રીતે કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ.
સુહૃદ્ય્ આવેદિતં દુઃખં પરમ્ આયાતિ તાનવમ્ । ઘનં જડં કૃષ્ણમ્ અપિ મુક્તવૃષ્ટિર્ ઇવામ્બુદઃ
મિત્ર પોતાનું દુઃખ વ્યક્ત કરે ત્યારે એનું ભારણ ધીમે ધીમે ઓછું થાય છે, જેમ ઘનઘોર, કાળાં, ભારે વાદળ વરસાદ વરસાવીને હળવું થઈ જાય છે.
સુહૃદા પૃચ્છતા સાધુ ચેતો યાતિ પ્રસન્નતામ્ । સ્નિહ્યતોપગતેનાશુ કતકેન જલં યથા
મિત્ર જ્યારે પ્રેમથી પૂછે છે, ત્યારે મન તરત જ શાંત અને પ્રસન્ન થઈ જાય છે, જેમ કે કટકાના ફળથી પાણી તરત જ શુદ્ધ થઈ જાય છે.
અહં તાવદ્ ઇતો યાતો ભવતે પુષ્પમઞ્જરીમ્ । દત્ત્વા ગગનમ્ ઉલ્લઙ્ઘ્ય સમ્પ્રાપ્તશ્ ચ ત્રિવિષ્ટપમ્
હું તો તમને ફૂલોની એક સુંદર મંજરી આપી અહીંથી નીકળી પડ્યો, આકાશ પાર કરીને સ્વર્ગ સુધી પહોંચી ગયો.
તત્ર પિત્રા સહેન્દ્રસ્ય સભાસ્થાને યથાક્રમમ્ । સ્થિત્વોત્થાય તથોત્થાનકાલે પિત્રા વિસર્જિતઃ
ત્યાં હું મારા પિતાજી સાથે ઇન્દ્રની સભામાં નિયમ મુજબ ઊભો રહ્યો; પછી ઉઠવાનો સમય થયો ત્યારે પિતાજીએ મને વિદાય આપી.
ઇહાગન્તુમ્ અહં સ્વર્ગં ત્યક્ત્વા સમ્પ્રાપ્તવાન્ નભઃ । દિવાકરહયૈસ્ સાર્ધં વહામ્ય્ અનિલવર્ત્મનિ
હું સ્વર્ગ છોડીને અહીં આવવા માટે, વાયુના માર્ગે અને સૂર્યકિરણો સાથે આકાશમાં પ્રવાસ કરીને આવી ગયો છું.
અથૈકત્ર ગતો ભાનુર્ એકેનાન્યેન વર્ત્મના । આગચ્છામ્ય્ અહમ્ આકાશસાગરાત્ પતિતાકૃતિઃ
પછી, એક જગ્યાએ પહોંચ્યા પછી, સૂર્ય એક રસ્તે ગયો અને હું બીજા રસ્તે ગયો. હું જાણે આકાશના મહાસાગરમાંથી પડી ગયો હોઉં એમ અહીં આવ્યો.
અથાગ્રે વારિપૂર્ણાનાં મેઘાનાં મધ્યવર્ત્મના । અપશ્યં મુનિમ્ આયાન્તમ્ અહં દુર્વાસસં જવાત્
પછી, પાણીથી ભરેલા મેઘોના વચ્ચેથી આગળ વધતો, મેં જોયું કે દુર્વાસા મુનિ ઝડપથી મારી તરફ આવી રહ્યા છે.
પયોધરપટચ્છન્નં વિદ્યુદ્વલયભૂષિતમ્ । અભિસારિકયા તુલ્યં ધારાધૌતાઙ્ગસઞ્ચયમ્
વરસાદના મેઘોથી ઢંકાયેલાં, વીજળીના વર્તુળથી શોભિત, અને વરસાદની ધારોમાં શરીર ધોઈને, તે જાણે પ્રિયતમને મળવા જતી સ્ત્રી જેવો લાગતો હતો.
સ્થિતં સુમેઘચ્છાયાયાં શ્યામાયાં વસુધાતલે । વેગેનાભિસરન્તં તં તપોલક્ષ્મીમ્ ઇવ પ્રિયામ્
સુંદર, ઘેરા મેઘની છાંયામાં, કાળી ધરતી પર ઊભેલા, તે ઝડપથી આગળ વધતા, જાણે તપસ્યાની મહિમા પોતાના પ્રિયને મળવા દોડી રહી હોય એમ લાગતા.
તસ્ય કૃત્વા નમસ્કારમ્ ઉક્તં ચ વહતા મયા । મુને નીલાબ્દવસ્ત્રસ્ ત્વમ્ અભિસારિકયા સમઃ
હું જ્યારે તેની પાસે નમસ્કાર કરીને કહ્યું: 'હે મુનિ, તમે તો એવાં દેખાવ છો, જાણે નીલા દરિયાની વસ્ત્રો પહેરીને, પ્રેમીથી મળવા જતી સ્ત્રી જેવાં.'
ઇત્ય્ આકર્ણ્ય ચુકોપાસૌ મયિ માનદ માનહા । વિસ્ફાર્ય રક્તે નયને પ્રાહ ગમ્ભીરનિસ્સ્વનમ્
આ સાંભળતાં જ તે મારા પર ગુસ્સે થયો, હે માન આપનાર અને અહંકારનો નાશ કરનાર! તેની આંખો લાલ થઈને પહોળી થઈ ગઈ, અને તેણે ભારે અવાજે કહ્યું.
પૌત્રો ઽસ્મિ પદ્મજસ્યેતિ ગર્વિતસ્ ત્વં કિમ્ ઈદૃશઃ । ભવ્યા હિ નતિમ્ આયાન્તિ ગુણૈર્ વૃક્ષાઃ ફલૈર્ ઇવ
'તને લાગે છે કે તું કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનો પૌત્ર છે, એ માટે તને ગર્વ છે; પણ તું આવો કેમ છે? સાચા મહાન લોકો તો ગુણો ધરાવે છે, જેમ વૃક્ષો ફળોથી ઝૂકી જાય છે.'
વેશ્યાભિસારિકારૂપો ભવાન્ ઇત્ય્ અશુભં વચઃ । મયિ વક્ષિ દુરાચાર મૂઢ દેવકુમારક
'તમે તો વેશ્યા પ્રેમીથી મળવા જાય તેવી રીતે દેખાવ છો—આવી અશુભ વાતો મારી સામે બોલે છે, હે દુશ્ચરિત્ર અને મૂર્ખ દેવપુત્ર!'
સ્તનકેશવતી કાન્તા હાવભાવવિકારિણી । ગચ્છાનેન દુરુક્તેન રાત્રૌ વેશ્યા ભવિષ્યસિ
એ સુંદર સ્ત્રી, તારા ઉન્નત સ્તન અને વાળ સાથે, હાવભાવ દર્શાવતી, જો તું આ કડક બોલી સાથે જશે તો, રાત્રે વેશ્યા બની જશે.
ઇતિ શ્રુત્વાશુભં વાક્યમ્ ઉજ્ઝિતં જર્જરદ્વિજાત્ । વિમૃષ્યામિ મનાગ્ યાવત્ તાવદ્ અન્તર્હિતો મુનિઃ
આ વૃદ્ધ બ્રાહ્મણે કહેલા અપશકુન વચનો સાંભળી, હું થોડીવાર વિચારતી રહી, ત્યાં જ મুনি અચાનક અદૃશ્ય થઇ ગયા.
ઇત્ય્ ઉદ્વિગ્નમનાસ્ સાધો સમ્પ્રાપ્તો ઽસ્મિ નભસ્તલાત્ । એતત્ તે કથિતં સર્વં સમ્પન્નો ઽસ્મિ નિશાઙ્ગના
હું ચિંતિત મનથી, હે સજ્જન, આકાશમાંથી અહીં આવી પહોંચી છું; આ બધું મેં તને કહી દીધું છે, અને હવે હું રાત્રિની સ્ત્રી બની ગઈ છું.
અતિવાહ્યં દિનાન્તેષુ સ્ત્રીત્વમ્ એતન્ મયા કથમ્ । યોનિસ્તનવતા રાત્રૌ વક્તવ્યં કિં મયા પિતુઃ
આ સ્ત્રીત્વ ઘણા દિવસોથી સહન કરીને, હવે રાત્રે સ્ત્રી સ્વરૂપ ધરાવતી, હું પિતાને શું કહી શકીશ?