તત્ કઞ્ચિદ્ રચયામ્ય્ આશુ પ્રપઞ્ચં પ્રજ્ઞયા નવમ્ । યેનાયં ભૂપતિર્ ભર્તા રમતે મયિ માનદઃ
એથી હવે હું મારી બુદ્ધિથી કોઈ નવી માયા તરત જ રચીશ, જેથી આ રાજા, મારા પતિ અને માન આપનાર, મારામાં આનંદ માણે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા કુમ્ભવેષધરા પતિમ્ । પ્રાહ કાનનગુલ્મસ્થા કોકિલં કોકિલા યથા
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ યતિનું રૂપ ધારણ કરીને, જંગલના ઝાડીઓમાં છુપાઈને, પોતાના પતિને એવી રીતે બોલાવી, જેમ કે કોકિલા કોકિલને બોલાવે છે.
ચૈત્રમાસસ્ય શુક્લે ઽયં પ્રતિપદ્દિવસસ્ સુહૃત્ । અદ્યાસ્થાનં મહારમ્ભં સ્વર્ગે ભવતિ વૈ હરેઃ
આજે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથિ છે, જે મિત્રોને ખૂબ પ્રિય છે; આ દિવસે સ્વર્ગમાં હરિનું વિશાળ ઉત્સવ ઉજવાય છે.
સન્નિધાનં મયા તત્ર કર્તવ્યં પિતુર્ અગ્રતઃ । યથાસ્થિતા હિ નિયતિર્ ન સન્ત્યાજ્યા કદાચન
મારે ત્યાં પિતાજી સામે હાજર રહેવું જ પડશે, કારણ કે જે રીતે ભાગ્ય નક્કી થયું છે, તે ક્યારેય ત્યજી શકાયું નથી.
પ્રતિપાલયિતવ્યં મે ત્વયેહાદ્ય વનાવનૌ । ક્રીડતા ધ્યાનપુષ્પાભ્યાં સમુદ્વેગમ્ અગચ્છતા
આજે તું અહીં જ આ વનમાં મારી રાહ જોજે, ધ્યાનના ફૂલો સાથે રમતા રમતા, મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ વિના શાંત રહે.
આગચ્છામિ દિનાન્તે ઽદ્ય નિર્વિકલ્પં નભસ્તલાત્ । સ્વર્ગાદ્ અતિતરામ્ એવ ત્વત્સઙ્ગો મમ તુષ્ટયે
હું આજના દિવસના અંતે નિર્વિકલ્પ મનથી આકાશમાંથી પાછો આવીશ; છતાં, તારી સાથે રહેવું તો મને સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે આનંદ આપે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મઞ્જરીં કુમ્ભો દદૌ મિત્રાય કૌસુમીમ્ । પ્રીતયે સ્વામ્ ઇવ પ્રીતિં કાન્તાં નન્દનવૃક્ષજામ્
આ રીતે કહીને કુંભએ પોતાના મિત્રને ફૂલની મંજરી આપી, જેમ કોઈ પોતાની પ્રિય વનિતા, કલ્પવૃક્ષની ફળ જેવી, પોતાની ખુશી માટે આપે છે.
આગન્તવ્યં ત્વયા શીઘ્રમ્ એવં વદતિ ભૂપતૌ । પુપ્લુવે ચ વનાદ્ વ્યોમ શરન્મુગ્ધપયોદવત્
રાજાએ કહ્યું, 'તારે જલ્દી આવવું પડશે,' અને પછી તે જંગલમાંથી આકાશમાં ઉડી ગયો, જાણે શરદઋતુના પવનથી મોહિત થયેલો વાદળ.
પુષ્પજાલં જહૌ વ્યોમ વ્રજન્ કુસુમદામજમ્ । વિસારિ વનવાતેન હિમં હૈમ ઇવામ્બુદઃ
જ્યારે તે જઈ રહ્યો હતો ત્યારે ફૂલની માળા આકાશમાં પડી ગઈ, જંગલની હવામાં વિખેરાઈ ગઈ, જેમ સોનાની વાદળીમાંથી હિમ પડતું હોય.
શિખિધ્વજો વ્રજન્તં તં દદર્શાદર્શનં ગતમ્ । ઉન્નિદ્રો ઽબ્દં યથા બર્હી સત્પ્રીતિર્ હિ સુદુસ્ત્યજા
શિખિધ્વજે તેને જતા જોયો, અને પછી તે નજરે ન દેખાયો, જેમ મોર વાદળને દૂર જતા જુએ; કારણ કે સાચી લાગણી છોડી શકવી બહુ મુશ્કેલ છે.
શિખિધ્વજદૃશામ્ અન્તે વ્યોમ્નિ કુમ્ભવપુર્ જહૌ । સાનાવર્તેવ વારિશ્રીર્ મુગ્ધા સ્વં રૂપમ્ આયયૌ
શિખિધ્વજના નજરના અંતે, કુંભનું રૂપ આકાશમાં અદૃશ્ય થઈ ગયું, જેમ પર્વતની ઢાળ પરથી પાણીની સુંદરતા સરકી જાય છે તેમ, અને પછી તેનું પોતાનું સાચું સ્વરૂપ દેખાયું.
પ્રાપ મઞ્જરિતાકારકલ્પવૃક્ષોપમં પુરમ્ । સ્ફુરત્પતાકમ્ આત્મીયં સ્વર્ગરમ્યં દિવઃ પથા
પછી તે પોતાના શહેરમાં પહોંચ્યો, જે ફૂલોથી ભરેલા કલ્પવૃક્ષ જેવું અને ધ્વજાઓથી શોભિત હતું, સ્વર્ગ જેવી આનંદદાયક હતી, અને તે આકાશના માર્ગે ત્યાં ગયો.
અન્તઃપુરમ્ અદૃશ્યૈવ વિવેશ લલનાકુલમ્ । મધુમાસમહાલક્ષ્મીર્ લસલ્લતમ્ ઇવ દ્રુમમ્
પછી તે અજાણ્યા રીતે અંતઃપુરમાં પ્રવેશ્યો, જ્યાં અનેક સ્ત્રીઓ ભેગી હતી, જેમ વસંતઋતુની મહાલક્ષ્મી ફૂલોથી લદેલા વૃક્ષમાં પ્રવેશે તેમ.
રાજકાર્યાણ્ય્ અશેષાણિ તત્ર સમ્પાદ્ય સત્વરમ્ । શિખિધ્વજવનં ગન્તું પુનર્ આપુપ્લુવે નભઃ
ત્યાં તેણે બધા રાજકાજ ઝડપથી પૂરા કર્યા, અને પછી ફરીથી શિખિધ્વજના વનમાં જવા માટે આકાશમાં ઉડી ગયો.
ઉલ્લઙ્ઘ્ય ગગનાધ્વાનં સમં દિનકરાંશુભિઃ । શિખિધ્વજવનં શૈલે દદર્શ ગગને સ્થિતા
આકાશના માર્ગને પાર કરીને, સૂર્યની કિરણો સાથે સાથે, તેણે પર્વત પર આવેલા મોરધ્વજ વાળા આશ્રમને આકાશમાં ઊભો જોઈ લીધો.
તં દૃષ્ટ્વા કુમ્ભરૂપં તત્ પુનર્ જગ્રાહ સત્વરમ્ । શિખિધ્વજસ્ય પુરતઃ પપાત ચ ખપુષ્પવત્
એ કુંભનું રૂપ જોઈને, તેણે તરત જ એ સ્વરૂપ ફરી ધારણ કર્યું અને, આકાશમાંથી ફૂલ પડે એમ, મોરધ્વજના સામે નીચે આવી.
તત્ર મ્લાનદ્યુતિ મુખં ચકારાખિન્નમાનસમ્ । ઇન્દું સનીહારમ્ ઇવ યામા ખિન્નમ્ ઇવામ્બુજમ્
ત્યાં તેનું ચહેરું ફિક્કું પડી ગયું અને તેજ ઓસર્યું, મન થાકેલું હતું—જેમ ચાંદ્રમાની આસપાસની કિરણો ધૂંધળી પડી જાય, અથવા રાતે કમળ થાકી જાય તેમ.
તં દૃષ્ટ્વા તાદૃગાકારં સમુત્તસ્થૌ શિખિધ્વજઃ । બભૂવ ખિન્નચેતાશ્ ચ સમુવાચેદમ્ આદૃતઃ
એમને આવું અવસ્થામાં જોઈને, મોરધ્વજ ઊભા થયા, તેમનું મન ચિંતિત થયું અને તેમણે આદરપૂર્વક કહ્યું:
દેવપુત્ર નમસ્ તે ઽસ્તુ વિમના ઇવ લક્ષ્યસે । કુમ્ભસ્ ત્વં ત્યજ સંરમ્ભમ્ ઇદમ્ આસનમ્ આસ્યતામ્
દેવપુત્ર, તને વંદન છે; તું તો કંઈક ઉદાસ દેખાય છે. કુંભ, તું આ ઉથલપાથલ છોડી દે અને આ બેઠકે બેસી જા.
સન્તો વિદિતવેદ્યા યે તે હિ હર્ષવિષાદજામ્ । નાશ્રયન્તિ સ્થિતિં સ્વસ્થાઃ પદ્મા ઇવ જલાર્દ્રતામ્
જે સંતો સાચું જ્ઞાન ધરાવે છે, તેઓ આનંદ કે દુઃખથી અસર પામતા નથી; તેઓ કમળની જેમ રહે છે, જેમને પાણી ભીંજવી શકતું નથી.
તેન સ્મોપવિશેત્ય્ ઉક્તે કુમ્ભ આહાસને વિશન્ । ગિરા વિષણ્ણયા શીર્ણવંશસ્વનસમાનયા
જ્યારે તેણે કહ્યું, 'મહેરબાની કરીને બેસો,' ત્યારે કુંભ ઉદાસ અવાજે, તૂટેલી વાંસળી જેવી ધ્વનિ સાથે, બેઠકે બેસી ગયો.
યાવદ્દેહમ્ અવસ્થાસુ સમચિત્તતયૈવ યે । કર્મેન્દ્રિયૈર્ ન તિષ્ઠન્તિ ન તે તત્ત્વધિયશ્ શઠાઃ
જે લોકો દરેક પરિસ્થિતિમાં સમચિત્ત રહે છે અને કર્મેન્દ્રિયો દ્વારા કોઈ ક્રિયા કરતા નથી, એવા તત્ત્વજ્ઞાની લોકો ક્યારેય દંભી નથી.
યે હ્ય્ અતત્ત્વવિદો મૂઢા રાજન્ બાલતયૈવ તે । અવસ્થાભ્યઃ પલાયન્તે ગૃહીતાભ્યસ્ સ્વભાવતઃ
હે રાજા, જે લોકો સાચી વાતથી અજાણ છે, અને બાળકોની જેમ મૂર્ખાઈથી ભરેલા છે, તેઓ પોતાના સ્વભાવથી જોડાયેલી પરિસ્થિતિઓથી પણ દૂર ભાગે છે.
યાવત્તિલં યથા તૈલં યાવદ્દેહં દશા તથા । યો ન દેહદશામ્ એતિ સ ચ્છિનત્ત્ય્ અસિનામ્બરમ્
જેમ તલમાં તેલ રહેલું હોય છે, તેમ શરીર રહે છે ત્યાં સુધી એ અવસ્થા ટકી રહે છે; જે માણસ શરીરની અવસ્થાથી આગળ નથી પહોંચતો, એ તો કપડાંને તલવારથી કાપે તેમ માત્ર બહારની આવરણને દૂર કરે છે.
એષ દેહદશાદુઃખપરિહારો હ્ય્ અનુત્તમઃ । યત્ સામ્યં ચેતસો યોગાન્ ન તુ કર્મેન્દ્રિયસ્થિતેઃ
શરીરની અવસ્થાથી થતી પીડામાંથી સાચો ઉકેલ તો મનની સમતાથી, એટલે કે યોગ દ્વારા મળે છે; માત્ર કર્મેન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવાથી નહિ.
યાવદ્દેહં યથાચારં દશાસ્વ્ અઙ્ગ વિજાનતા । કર્મેન્દ્રિયૈર્ હિ સ્થાતવ્યં ન તુ બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ ક્વચિત્
હે પ્રિય, શરીર જેટલું ચાલે અને જેવી સ્થિતિ હોય, એ પ્રમાણે કર્મેન્દ્રિયો વડે જ કાર્ય કરવું, પણ બુદ્ધિન્દ્રિયો વડે ક્યારેય નહિ.
પરમેષ્ઠિપ્રભૃતયસ્ સર્વ એવોદિતાશયાઃ । દેહાવસ્થાસુ તિષ્ઠન્તિ નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
બ્રહ્મા સહિત બધા જ પ્રાણીઓ, જેમની જે ઈચ્છા હોય છે, તે પ્રમાણે પોતાના શરીરમાં રહે છે; આ બધું ભાગ્યના નિયમ મુજબ નિશ્ચિત જ છે.
અજ્ઞતત્ત્વજ્ઞભૂતાદિ દૃશ્યજાતમ્ ઇદં હિ યત્ । તત્ સર્વમ્ એવ નિયતિં ધાવત્ય્ અમ્બુ યથામ્બુધિમ્
અજ્ઞાની, જ્ઞાની, જીવંત કે નિર્જીવ — દુનિયામાં જે-કંઈ દેખાય છે, એ બધું જ ભાગ્ય પ્રમાણે ચાલે છે, જેમ પાણી દરિયા તરફ વહે છે.
તજ્જ્ઞા બુદ્ધ્યાદિસામ્યેન પાણ્યાદિચલનેન ચ । નિયતિં યાપયન્તીમાં યાવદ્દેહમ્ અખણ્ડિતાઃ
જે લોકો એ જાણે છે, તેઓ બુદ્ધિમાં સમતા રાખીને અને હાથ-પગની ક્રિયાઓથી, શરીર રહે ત્યાં સુધી ભાગ્યને અખંડિત રીતે જાળવે છે.
અજ્ઞાસ્ તુ સર્વક્ષોભેણ સુખદુઃખદશાહતાઃ । નિયતિં યાપયન્ત્ય્ અઙ્ગ દેહલક્ષૈર્ વિખણ્ડિતાઃ
પણ અજ્ઞાની લોકો, સુખ-દુઃખ અને અનેક ઉથલપાથલથી પીડાય છે; એ લોકો, પ્રિય, અનેક દુઃખોથી શરીર તૂટી જાય તેમ, પોતાનું ભાગ્ય ભોગવે છે.