ઇત્ય્ અધ્યાત્મવિચિત્રાભિઃ કથાભિસ્ તૌ પરસ્પરમ્ । આસતાં વેદ્યવેત્તારૌ મુહૂર્તત્રિતયં વને
આ રીતે, આત્મવિચારની અદભુત વાતો કરતા, જાણનાર અને જાણીતું—એ બંને જંગલમાં ત્રણ ઘડી સુધી સાથે બેઠા રહ્યા.
તત ઉત્થાય કસ્મિંશ્ચિત્ સ્નાતૌ સરસસારસે । સરોવરે વને ચૈવ વિહૃતૌ નન્દનોપમે
પછી, તેઓ ઊભા થઈ, જંગલના કમળવાળા એક સરોવરમાં સ્નાન કર્યું અને નંદનવન જેવી સુંદર વનભૂમિમાં ફર્યા.
તેનાચારેણ તાભિશ્ ચ કથાભિસ્ તૌ વનેચરૌ । નીતવન્તૌ દિનાન્ય્ અષ્ટૌ તાસુ કાનનવીથિષુ
આવા વર્તન અને વાતચીતથી બંને વનમાં ફરતા ફરતા આઠ દિવસ કાનનના રસ્તાઓ પર વિતાવ્યા.
અથ કુમ્ભ ઉવાચાન્યદ્ વનં યાવો ગિરાવ્ ઇતિ । તદ્ ૐ ઇતિ નૃપો મત્વા તાવ્ ઉભૌ પ્રવિચેરતુઃ
પછી કુંભએ કહ્યું: 'ચાલો, બીજું વન અને પર્વત તરફ જઈએ.' રાજાએ 'ઓમ' કહી સંમતિ આપી, અને એમ વિચારતાં બંને ફરીવા નીકળી પડ્યા.
વનાન્ય્ અનેકરૂપાણિ જઙ્ગલાનિ તટાનિ ચ । સરાંસિ ગુલ્મજાલાનિ શૃઙ્ગાણિ ગહનાનિ ચ
તેઓએ અનેક પ્રકારના વનો, જંગલો, નદીના કાંઠા, સરોવર, ઝાડીઓના ઝૂંપડા અને ઘન પર્વતો પાર કર્યા.
નદીર્ દેશાંસ્ તથા ગ્રામાન્ નગરાણિ પુરાણિ ચ । મરૂન્ ઘોરાન્ ગિરીન્ કુઞ્જાંસ્ તીર્થાન્ય્ આયતનાનિ ચ
તેઓએ નદીઓ, પ્રદેશો, ગામો, જૂના શહેરો, ભયાનક રણ, પર્વતો, વનરાજી, તીર્થ અને મંદિરો પણ પસાર કર્યા.
સમમ્ એવ સમસ્નેહૌ સમવેષૌ સ્થિતાવ્ ઉભૌ । સમસત્તૌ સમોત્સાહૌ સસ્નતુસ્ તસ્થતુસ્ તથા
બન્ને સમાન પ્રેમથી અને સમાન દેખાવ સાથે એકસાથે ઊભા રહ્યા; બન્નેની પ્રકૃતિ અને ઉત્સાહ પણ સરખા હતા. તેઓએ સાથે મળીને સ્નાન કર્યું અને એ રીતે જ ઊભા રહ્યા.
આનર્ચતુઃ પિતૄન્ દેવાન્ બુભુજાતે ચ રાઘવ । સમં તલ્પે ચ શિશ્યાતે સમબુદ્ધી બભૂવતુઃ
તેઓએ પિતૃઓ અને દેવતાઓનું પૂજન કર્યું અને સાથે મળીને ભોજન લીધું, હે રાઘવ. પછી બન્ને એક જ પથારી પર સૂઈ ગયા અને એમનું મન પણ એકરૂપ થઈ ગયું.
તમાલવનષણ્ડેષુ મન્દારગહનેષુ ચ । દમ્પતી સ્નિગ્ધહૃદયૌ સુહૃદૌ તૌ વિરેજતુઃ
તમાલના વન અને મંદારના ઘન ઝાડોમાં એ dampatī, પ્રેમ અને મિત્રતા સાથે જોડાયેલા, સુંદર રીતે તેજસ્વી લાગતા હતા.
ઇદં ગ્રાહ્યમ્ ઇદં નેતિ વિકલ્પકલના મનઃ । ન જહાર તયો રામ વાત્યેવ વિબુધાચલમ્
‘આ લેવું જોઈએ, આ નહીં’ એવી મનની ભેદભાવવાળી વિચારધારા, હે રામ, એમને કદી હલાવી શકી નહીં; જેમ પવન પહાડને હલાવી શકતો નથી.
વિચેરતુસ્ તૌ સુહૃદૌ ક્વચિદ્ ધૂલિવિધૂસરૌ । ક્વચિચ્ ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગૌ ક્વચિદ્ ભસ્માનુરઞ્જિતૌ
એ બે મિત્રો ક્યારેક ધૂળથી ઢંકાયેલા, ક્યારેક ચંદન લગાવેલા શરીરે, તો ક્યારેક ભસ્મથી રંગાયેલા ફરતા હતા.
ક્વચિદ્ દિવ્યામ્બરધરૌ ચીરામ્બરધરૌ ક્વચિત્ । ક્વચિત્ પલ્લવસઞ્છન્નૌ ક્વચિત્ કુસુમમણ્ડિતૌ
ક્યારેક તેઓ દિવ્ય વસ્ત્રો પહેરતા, ક્યારેક વ્રુક્ષની છાલના કપડા, ક્યારેક પાંદડાંથી ઢંકાયેલા, તો ક્યારેક ફૂલો વડે શોભિત હતા.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ ગતચિત્તતયા તયા । સત્ત્વોદાત્તતયા ચૈવ રાજા કુમ્ભવદ્ આબભૌ
થોડા જ દિવસોમાં, મનથી નિર્લિપ્ત અને સ્વભાવથી શુદ્ધ બનતાં, રાજા કુંભની જેમ શાંત દેખાવા લાગ્યા.
અથ તં સુરગર્ભાભં ચૂડાલા સા શિખિધ્વજમ્ । દૃષ્ટ્વા શોભામ્ ઉપગતં ચિન્તયામ્ આસ માનિની
પછી ચૂડાલાએ, શીખિધ્વજને દેવપુત્ર જેવો તેજસ્વી અને સુંદર જોઈને, ગૌરવભર્યા મનથી વિચાર શરૂ કર્યો.
અયં પતિર્ અનિન્દ્યાત્મા તથેમા વનભૂમયઃ । ઇયં સ્થિતિર્ અનાયાસા યો ન કામી સ વઞ્ચિતઃ
મારો પતિ નિર્દોષ અને નિર્મળ છે, આ વનભૂમિ પણ એવી જ છે; આ સ્થિતિ સહેલાઈથી પ્રાપ્ત છે—જેને કોઈ ઈચ્છા નથી, એ ખરેખર છેતરાયો છે.
જીવન્મુક્તધિયાં ભોગે યથાપ્રાપ્તમ્ અતિષ્ઠતામ્ । એકગ્રહાત્મિકા તુચ્છા મૂઢતૈવોદિતા ભવેત્
જે લોકો જીવતાં જ મુક્ત ચિત્તે છે અને જે ભોગ મળે તે સ્વીકારી લે છે, તેમના માટે એકજ દિશામાં મન લગાડવું નકામું છે અને એ તો માત્ર ભ્રમથી જ ઊપજે છે.
નિજઃ પતિર્ અનિન્દ્યાત્મા નિરાધિત્વં નવં વયઃ । ગૃહાણિ પુષ્પજાલાનિ સા હતા યા ન કામિની
જેનાં પોતાના પતિ નિર્દોષ, નિર્લેપ અને યુવાન છે, અને જે ફૂલની માળા સ્વીકારતી નથી, એવી જે સ્ત્રી ઇચ્છાવિહોણી છે, એ ખરેખર દુર્ભાગ્યશાળી છે.
વનપુષ્પલતાગેહે સ્વાયત્તે ભર્તરિ પ્રિયે । રમતે યા ન નિર્દુઃખા સા હતૈવ દુરઙ્ગના
વનમાં ફૂલવાળી લતાના ઘરમાં, પોતાના પ્રિય પતિ પર સંપૂર્ણ અધિકાર હોવા છતાં, જે સ્ત્રી દુઃખવિહોણી રહીને આનંદ નથી માણતી, એ ખરેખર દુર્ગતિ પામેલી છે.
વશ્યં વિવાહિતં કાન્તં પતિમ્ આસાદ્ય નિર્જને । સ્ત્રી સતી યા ન રમતે તાં ધિગ્ અસ્તુ દુરઙ્ગનામ્
જે સ્ત્રીને એકાંતમાં પ્રેમાળ અને લગ્નિત પતિ મળે છે, છતાં એ પતિમાં આનંદ ન અનુભવે, એવી સ્ત્રીને ખરેખર દુષ્ટ કહેવાય, એને શરમ આવવી જોઈએ.
સમુજ્ઝતા યથાપ્રાપ્તમ્ અપિ વેદ્યવિદા સતા । અનિન્દ્યં સ્વમ્ ઉદારાર્થં કિં તજ્જ્ઞેન કૃતં ભવેત્
જાણકાર અને વિદ્વાન વ્યક્તિએ જો નિર્દોષ અને ઉત્તમ વસ્તુ મેળવી પણ તેને સારા કામમાં ન વાપરે, તો એમાં શું સારું કહેવાય?
તત્ કઞ્ચિદ્ રચયામ્ય્ આશુ પ્રપઞ્ચં પ્રજ્ઞયા નવમ્ । યેનાયં ભૂપતિર્ ભર્તા રમતે મયિ માનદઃ
એથી હવે હું મારી બુદ્ધિથી કોઈ નવી માયા તરત જ રચીશ, જેથી આ રાજા, મારા પતિ અને માન આપનાર, મારામાં આનંદ માણે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા કુમ્ભવેષધરા પતિમ્ । પ્રાહ કાનનગુલ્મસ્થા કોકિલં કોકિલા યથા
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ યતિનું રૂપ ધારણ કરીને, જંગલના ઝાડીઓમાં છુપાઈને, પોતાના પતિને એવી રીતે બોલાવી, જેમ કે કોકિલા કોકિલને બોલાવે છે.
ચૈત્રમાસસ્ય શુક્લે ઽયં પ્રતિપદ્દિવસસ્ સુહૃત્ । અદ્યાસ્થાનં મહારમ્ભં સ્વર્ગે ભવતિ વૈ હરેઃ
આજે ચૈત્ર મહિનાના શુક્લ પક્ષની પ્રથમ તિથિ છે, જે મિત્રોને ખૂબ પ્રિય છે; આ દિવસે સ્વર્ગમાં હરિનું વિશાળ ઉત્સવ ઉજવાય છે.
સન્નિધાનં મયા તત્ર કર્તવ્યં પિતુર્ અગ્રતઃ । યથાસ્થિતા હિ નિયતિર્ ન સન્ત્યાજ્યા કદાચન
મારે ત્યાં પિતાજી સામે હાજર રહેવું જ પડશે, કારણ કે જે રીતે ભાગ્ય નક્કી થયું છે, તે ક્યારેય ત્યજી શકાયું નથી.
પ્રતિપાલયિતવ્યં મે ત્વયેહાદ્ય વનાવનૌ । ક્રીડતા ધ્યાનપુષ્પાભ્યાં સમુદ્વેગમ્ અગચ્છતા
આજે તું અહીં જ આ વનમાં મારી રાહ જોજે, ધ્યાનના ફૂલો સાથે રમતા રમતા, મનમાં કોઈ ઉથલપાથલ વિના શાંત રહે.
આગચ્છામિ દિનાન્તે ઽદ્ય નિર્વિકલ્પં નભસ્તલાત્ । સ્વર્ગાદ્ અતિતરામ્ એવ ત્વત્સઙ્ગો મમ તુષ્ટયે
હું આજના દિવસના અંતે નિર્વિકલ્પ મનથી આકાશમાંથી પાછો આવીશ; છતાં, તારી સાથે રહેવું તો મને સ્વર્ગ કરતાં પણ વધારે આનંદ આપે છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મઞ્જરીં કુમ્ભો દદૌ મિત્રાય કૌસુમીમ્ । પ્રીતયે સ્વામ્ ઇવ પ્રીતિં કાન્તાં નન્દનવૃક્ષજામ્
આ રીતે કહીને કુંભએ પોતાના મિત્રને ફૂલની મંજરી આપી, જેમ કોઈ પોતાની પ્રિય વનિતા, કલ્પવૃક્ષની ફળ જેવી, પોતાની ખુશી માટે આપે છે.
આગન્તવ્યં ત્વયા શીઘ્રમ્ એવં વદતિ ભૂપતૌ । પુપ્લુવે ચ વનાદ્ વ્યોમ શરન્મુગ્ધપયોદવત્
રાજાએ કહ્યું, 'તારે જલ્દી આવવું પડશે,' અને પછી તે જંગલમાંથી આકાશમાં ઉડી ગયો, જાણે શરદઋતુના પવનથી મોહિત થયેલો વાદળ.
પુષ્પજાલં જહૌ વ્યોમ વ્રજન્ કુસુમદામજમ્ । વિસારિ વનવાતેન હિમં હૈમ ઇવામ્બુદઃ
જ્યારે તે જઈ રહ્યો હતો ત્યારે ફૂલની માળા આકાશમાં પડી ગઈ, જંગલની હવામાં વિખેરાઈ ગઈ, જેમ સોનાની વાદળીમાંથી હિમ પડતું હોય.
શિખિધ્વજો વ્રજન્તં તં દદર્શાદર્શનં ગતમ્ । ઉન્નિદ્રો ઽબ્દં યથા બર્હી સત્પ્રીતિર્ હિ સુદુસ્ત્યજા
શિખિધ્વજે તેને જતા જોયો, અને પછી તે નજરે ન દેખાયો, જેમ મોર વાદળને દૂર જતા જુએ; કારણ કે સાચી લાગણી છોડી શકવી બહુ મુશ્કેલ છે.