શિખિધ્વજસ્ય દેહો ઽસૌ નિશ્ચિતં ચેતસોજ્ઝિતઃ । સત્ત્વાંશેન ચ સંયુક્તસ્ તેન ન મ્લાનિભાજનમ્
શિખિધ્વજનું શરીર ચોક્કસપણે ચેતનાથી વિમુક્ત હતું, છતાં તેમાં શુદ્ધ સત્તાનો અંશ જોડાયેલો હોવાથી એ કદી પણ નાશ પામતું નથી.
તં તથાભૂતમ્ આલોક્ય ભર્તુર્ દેહં વરાઙ્ગના । અનુજ્ઝિતવતી દેહં ચિન્તયામ્ આસ સત્વરમ્
પતિનું એવુ અવસ્થામાં પડેલું શરીર જોઈને, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ એ શરીરને છોડી દીધું નહીં અને તરત જ વિચારવા લાગી.
ચિત્તત્ત્વં સર્વગં શુદ્ધં પ્રવિશ્યાબોધયામ્ય્ અહમ્ । ભવિષ્યદ્બોધનં કાન્તમ્ એષ તત્ર હિ સંસ્થિતઃ
હું સર્વત્ર વ્યાપેલા શુદ્ધ મનના તત્ત્વમાં પ્રવેશી, એને જાગૃત કરીશ; કેમ કે મારો પ્રિય એમાં જ સ્થિત છે અને ભવિષ્યમાં જાગવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે.
ન બોધયામિ યદ્ય્ એનં ચિરાત્ તદ્ બુધ્યતે સ્વયમ્ । કિમ્ ઇહૈકાવતિષ્ઠે ઽહમ્ ઇત્ય્ એનં બોધયામ્ય્ અહમ્
જો હું એને જાગૃત ન કરું તો લાંબા સમય પછી એ પોતે જ જાગી જશે; તો હું અહીં એકલી કેમ ઊભી રહું? એટલે હું એને જાગૃત કરીશ.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા દેહં કારણપઞ્જરમ્ । સન્ત્યજ્ય પ્રાપ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતિમ્ આદ્યન્તવર્જિતે
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ પોતાના શરીર, જે કારણોનું પાંજર છે, તેને ત્યજી દીધું અને આરંભ કે અંત વગરની શુદ્ધ ચેતનાની અવસ્થામાં સ્થિર થઈ ગઈ.
તત્ર સા ચેતનસ્પન્દં કૃત્વા સત્ત્વવતઃ પ્રભોઃ । સ્વં વિવેશ પુનર્ દેહં ખાન્ નીડમ્ ઇવ પક્ષિણી
ત્યાં તેણે સત્વવંત પ્રભુની ચેતનામાં હલનચલન પેદા કર્યું અને પછી પોતાનાં શરીરમાં પાછી પ્રવેશી ગઈ, જેમ પક્ષી પોતાના ગૂંજે પાછું ફરે.
કુમ્ભાકૃતિર્ અથોત્થાય નિવિષ્ટા કુસુમસ્થલે । સામ ગાતું પ્રવૃત્તા સા ભ્રમરીવૃન્દસસ્વના
પછી, કુંભ જેવી આકૃતિ ધારણ કરીને, ફૂલોની પાંખ પર સ્થિર થઈ, ચૂડાલા સામગાન ગાવા લાગી, અને એની વાણી ભમરના ઝુંડની જેમ ગૂંજી ઉઠી.
તં સામસ્વનમ્ આકર્ણ્ય ચિત્ સત્ત્વગુણશાલિનઃ । બુબુધે ભૂપતેર્ દેહે વસન્ત ઇવ પદ્મિની
એ સામગાનનો સ્વર સાંભળી, શુદ્ધતાથી ભરેલા મનવાળા રાજાએ પોતાના શરીરમાં જાણે વસંતમાં કમળ ખીલે તેમ જાગૃતિ અનુભવી.
દૃશં વિકાસયામ્ આસ તાં તદાર્ક ઇવાબ્જિનીમ્ । ગૃહીતસત્ત્વસમ્પત્તિશ્ શિખિધ્વજમહીપતિઃ
શિખિધ્વજ રાજાએ, સાચા સ્વરૂપની સંપત્તિથી ભરપૂર, એ ક્ષણે આંખો ખોલી, જેમ સૂર્ય કમળને ખોલે છે.
અપશ્યત્ કુમ્ભમ્ અગ્રસ્થં સામગાયનતત્પરમ્ । પરેણ વપુષા યુક્તં સામવેદમ્ ઇવાપરમ્
તેણે સામે એક કુંભ મૂકાયેલું જોયું, જે સંપૂર્ણ રીતે સામગાનમાં તલ્લીન હતું અને અતિ સુંદર રૂપ ધરાવતું, જાણે સામવેદ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો હોય.
અહો બત વયં ધન્યાઃ પુનઃ પ્રાપ્તો મુનેસ્ સુતઃ । ઇત્ય્ એવોદાહરન્ રાજા કુમ્ભાય કુસુમં દદૌ
રાજાએ આનંદથી કહ્યું: 'અરે, અમે કેટલા ધન્ય છીએ! મુનિનો પુત્ર ફરી આવ્યો!' એમ કહી કુંભને ફૂલ અર્પણ કર્યું.
દિષ્ટ્યા સ્થિતાસ્ સ્મો ભગવંસ્ તવ ચેતસિ પાવને । કે નામ ન મહાસત્ત્વાઃ પ્રસાદેષ્વ્ અઙ્ગ હિ સ્થિરાઃ
હે ભગવન, શુભ સંજોગે અમે આપના પવિત્ર મનમાં સ્થિર રહીએ છીએ; કારણ કે, મહાન શક્તિ ધરાવનાર કોણ આપની કૃપામાં અડગ ન રહે?
અસ્મત્પવિત્રીકરણમ્ એકમ્ આગમકારણમ્ । તવ પાપાપહં બ્રૂહિ દ્વિતીયં કતરદ્ ભવેત્
હું અહીં માત્ર તમારાથી પવિત્ર થવા આવ્યો છું; પાપ દૂર કરનાર, બીજું કોઈ કારણ હોઈ શકે તો કહો.
યતઃ પ્રભૃતિ યાતો ઽસ્મિ ત્વત્સકાશાદ્ અરિન્દમ । તતઃ પ્રભૃતિ ચેતો મે ત્વયૈવેહ સમં સ્થિતમ્
હું જ્યારેથી તમારી પાસે આવ્યો છું, દુશ્મનોને જીતનાર, ત્યારેથી મારું મન અહીં તમારી સાથે જ એકરૂપ રહી ગયું છે.
ન રમે સ્વર્ગરઙ્ગેષુ દેવોદ્યાનેષુ ચાનઘ । મેરુમન્દરકૂટેષુ કૈલાસકુહરેષુ ચ
હું સ્વર્ગના આનંદમાં, દેવોના બગીચામાં, કે મેરુ અને મંદર પર્વતની ચોટીઓ પર, કે કૈલાસની ગુફાઓમાં પણ આનંદ અનુભવતો નથી, પાપરહિત.
ત્વત્સઙ્ગમ્ એવ વાઞ્છામિ સુભગાચારપેશલમ્ । અમૃતસ્યન્દસઙ્કાશં મધુમાસમ્ ઇવ દ્રુમઃ
મારે તો માત્ર તમારી સંગત જ જોઈએ છે, જે શુભ આચરણથી ભરપૂર છે; જેમ વૃક્ષને વસંતની, અમૃત જેવી મીઠી ઋતુની, તરસ હોય છે.
તસ્માદ્ એવેહ તિષ્ઠામિ સમીપે તવ સામ્પ્રતમ્ । અભીષ્ટં યદ્ યદ્ એવાઙ્ગ રમ્યાણાં ધુરિ તત્ સ્થિતમ્
એટલા માટે, હું આ ક્ષણે તારા નજીક જ રહું છું; તને જે કંઈ મનગમતું હોય, આ સુંદર વસ્તુઓમાંથી, તે બધું તારા માટે તૈયાર છે.
ત્વાદૃશો બન્ધુર્ આપ્તશ્ ચ સુહૃન્ મિત્રં સખા તથા । વિશ્વાસ્યશ્ ચૈવ શિષ્યશ્ ચ મન્યે જગતિ નાસ્તિ મે
આ જગતમાં, તારા જેવો સંબંધીઓ, વિશ્વાસુ મિત્ર, સારો સાથી, સાચો મિત્ર કે શિષ્ય મને બીજો કોઈ નથી લાગતો.
અહો નુ ફલિતં પુણ્યપાદપૈર્ નઃ કુલાચલે । યદ્ ભવાન્ અપ્ય્ અસઙ્ગો ઽપિ વાઞ્છત્ય્ અસ્મત્સમાગમમ્
ખરેખર, અમારા વંશપર્વત પરના પુણ્યના વૃક્ષોએ ફળ આપ્યાં છે, કારણ કે તું પણ, બાંધછોડ વગરનો હોવા છતાં, અમારી સંગત ઈચ્છે છે.
ઇદં વનમ્ ઇમે વૃક્ષા ભૃત્યો ઽયમ્ અહમ્ આદૃતઃ । રોચતે ચેન્ ન તે સ્વર્ગસ્ તદ્ ઇહ સ્થીયતાં પ્રભો
આ જંગલ, આ વૃક્ષો અને હું તારો ભક્ત ભૃત્ય અહીં હાજર છીએ; જો સ્વર્ગ તને ગમતો ન હોય, તો હે પ્રભુ, અહીં જ રહી જા.
ભવદ્વિતીર્ણયા યોગયુક્ત્યા વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ । યથા સાધો તથા મન્યે સ્વર્ગે વિશ્રમણં કુતઃ
તમારી બતાવેલી યોગની રીતથી હું સાચો આરામ પામ્યો છું; હે મહાન, હું માનું છું કે સ્વર્ગમાં ક્યાંય સાચો આરામ મળી શકે?
તામ્ એવ સ્વસ્થિતિં સ્વચ્છામ્ અવલમ્બ્ય પ્રકાશિનીમ્ । વિહરેહ યથાકામં સ્વર્ગે ભૂમિતલે ઽથ વા
એ જ શુદ્ધ અને પ્રકાશમય સ્વભાવમાં સ્થિર રહીને, તું અહીં કે સ્વર્ગમાં કે પૃથ્વી પર, જ્યાં મન થાય ત્યાં આનંદથી રહી શકે છે.
પરે પદે મહાનન્દે કચ્ચિદ્ વિશ્રાન્તવાન્ અસિ । ઇદં ભેદમયં દુઃખં કચ્ચિત્ સન્ત્યક્તવાન્ અસિ
શ્રેષ્ઠ આનંદથી ભરેલા પરમ અવસ્થામાં તું સાચો આરામ પામ્યો છે ને? આ ભેદભાવથી ભરેલા દુઃખને તું સાચે જ છોડ્યું છે ને?
કચ્ચિદ્ આપાતરમ્યેભ્યસ્ સઙ્કલ્પેભ્યો રતિર્ ભૃશમ્ । નિર્મૂલતાં ગતા રાજન્ન્ ઓઘતીરલતેવ તે
હે રાજા, જે વિચારો શરૂઆતમાં મોહક લાગે છે, એમાં તારી લાગણી ખરેખર મૂળથી દૂર થઈ ગઈ છે ને, જેમ નદીકાંઠાની વેલ મૂળથી ઉખડી જાય છે તેમ?
હેયાદેયદશાતીતં શાન્તં સમસમસ્થિતિ । યથાપ્રાપ્તેષ્વ્ અનુદ્વેગિ કચ્ચિત્ તવ મનસ્ સ્થિતમ્
શું તમારું મન સ્વીકાર અને ત્યાગથી પર, શાંત અને સમતામાં સ્થિર છે? જે કંઈ આવે છે તેમાં તમે અશાંત થાતા નથી, એવું છે ને?
ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્ દૃષ્ટા દૃશ્યાતિગા ગતિઃ । પ્રાપ્તસ્ સંસારસીમાન્તો લબ્ધો લબ્ધવ્યનિશ્ચયઃ
હે ભગવાન, તમારી કૃપાથી મેં દૃશ્યથી પરની માર્ગને જોઈ છે; સંસારની સીમા સુધી પહોંચી ગયો છું અને શું મેળવવું તે અંગે નિશ્ચય મેળવી લીધો છે.
ચિરાયાતિચિરેણૈવ વિશ્રાન્તાસ્ સ્મો નિરામયાઃ । લબ્ધં લબ્ધવ્યમ્ અખિલં તૃપ્તાસ્ સ્મશ્ ચિરમ્ અક્ષતાઃ
લાંબા સમય પછી હવે અમને સાચો આરામ મળ્યો છે અને અમે તમામ દુઃખોથી મુક્ત છીએ; જે મેળવવું હતું તે બધું મળી ગયું છે અને અમે લાંબા સમયથી સંતોષી અને અખંડિત છીએ.
નોપદેષ્ટવ્યમ્ અસ્માકં કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ ઉપયુજ્યતે । સર્વત્રૈવાતિતૃપ્તાસ્ સ્મસ્ સંસ્થિતાસ્ સ્મો ગતજ્વરમ્
હવે અમને કોઈ ઉપદેશ આપવાની જરૂર નથી, કંઈ પણ ઉપયોગી નથી; અમે બધે સંપૂર્ણ રીતે તૃપ્ત છીએ, સ્થિર છીએ અને તમામ ચિંતાઓથી મુક્ત છીએ.
જ્ઞાતમ્ અજ્ઞાતમ્ અપ્રાપ્તં સમ્પ્રાપ્તં ત્યક્તમ્ આશ્રિતમ્ । ત્વત્ત્વં પરત્વં મત્ત્વં મે ખસ્યેવાસ્તિ ન કિઞ્ચન
જાણેલું કે અજાણેલું, મળ્યું કે મળ્યું નથી, છોડેલું કે અપનાવેલું—તું, બીજું કે મારું—મારે માટે આકાશમાં જેમ કંઈ રહેતું નથી, એમ કંઈયું પણ નથી જ.
નિસ્સંસૃતિર્ વિગતમોહભયાભિરામો નિત્યોદિતસ્ સમસમાશયસર્વસોમ્યઃ । સર્વાત્મકસ્ સકલસઙ્કલનાવિમુક્ત આકાશકોશવિશદશ્ શમમ્ આસ્થિતો ઽસ્મિ
હું સંસારથી મુક્ત છું, મોહ, ભય અને ઇચ્છા વિના આનંદમાં છું, હંમેશા જાગૃત છું, સર્વે માટે સમભાવ ધરાવું છું; હું સર્વનો આધાર છું, બધાં બંધનોમાંથી છૂટેલો છું, આકાશ જેટલો નિર્મળ છું અને શાંતિમાં સ્થિર છું.