પ્રબોધકારણં યસ્ય દુર્લક્ષ્યાણુવપુર્ હૃદિ । વિદ્યતે સત્ત્વશેષો ઽન્તર્ બીજે પુષ્પફલં યથા
જેના હૃદયમાં, ખૂબ સૂક્ષ્મ અને જાણી શકાય એવું નહીં, પણ જાગૃતિનું કારણ બનેલી જીવનશક્તિ રહેલી છે, એ બીજમાં ફૂલ અને ફળ છુપાયેલા હોય તેમ છે.
ચિત્તસ્પન્દવિમુક્તસ્ય તસ્યાસ્પન્દિતસચ્ચિતઃ । દ્વિત્વૈકત્વવિહીનસ્ય સમસ્યાચલસંસ્થિતેઃ
જેના મનમાં કોઈ હલનચલન નથી, જેની ચેતના સંપૂર્ણ શાંત અને અવિભાજ્ય છે, જેમાં દ્વૈત કે એકપણ નથી, અને જે પૂર્ણ સ્થિરતામાં સ્થિત છે.
કાયસ્ સમસમાભોગો ન ગ્લાયતિ ન હૃષ્યતિ । નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સમમ્ એવાવતિષ્ઠતે
શરીર જ્યારે સંપૂર્ણ સંતુલનમાં રહે છે ત્યારે એ ન તો થાકે છે, ન તો આનંદિત થાય છે; એ ન તો અસ્ત થાય છે, ન તો ઉગે છે, પણ સદા સમતામાં જ સ્થિર રહે છે.
દ્વિત્વૈકત્વાદિયુક્તસ્ય યસ્ય પ્રસ્પન્દતે મનઃ । તસ્ય દેહો ઽન્યતામ્ એતિ નાસ્પન્દસ્ય કદાચન
જેનું મન દ્વૈત કે એકતા જેવી કલ્પનાઓથી હલનચલન પામે છે, તેના શરીરમાં ફેરફાર થાય છે; પણ જેનું મન અડગ રહે છે, તેના શરીરમાં કદી બદલાવ આવતો નથી.
ચિત્તસ્પન્દો હિ સર્વેષાં કારણં જગતસ્ સ્થિતેઃ । રામ ભાવવિકારાણાં કુસુમાનાં યથા મધુઃ
હે રામ, મનની હલચલ જ સમગ્ર જગતની સ્થિતીનું કારણ છે, જેમ ફૂલોના પરિવર્તનથી મધ ઉત્પન્ન થાય છે.
યસ્મિન્ પ્રસ્પન્દતે દેહે ચિત્તં સ હિ મુહુર્ મુહુઃ । હર્ષગ્લપનસમ્મોહવશમ્ એતિ રઘૂદ્વહ
હે રઘુવંશી, જેમાં શરીરમાં મન ચંચળ બને છે, એ વારંવાર આનંદ, થાક અને મોહના વશમાં આવી જાય છે.
ચિત્તે પ્રશમમ્ આયાતે કાયો યસ્ સત્ત્વવાન્ સ્થિતઃ । બાધતે નામ્બરસ્યેવ તસ્ય ભાવવિકારભૂઃ
જ્યારે મનમાં શાંતિ આવે છે, ત્યારે એ સ્થિર માણસનું શરીર અડગ રહે છે, જેમ આકાશને વાદળો હલાવી શકતા નથી.
વીચ્યાદિ ન યથોદેતિ સમાયા જલસન્તતેઃ । તથા ન દૃશ્યતે દોષસ્ સમાયાસ્ સત્ત્વસંસ્થિતેઃ
જેમ શાંત પાણીમાં તરંગો કે બીજી કોઈ ખલેલ ઊભી થતી નથી, એમ જ જેનું મન સમતામાં સ્થિર છે તેમાં દોષો દેખાતા નથી.
સત્ત્વસ્યાનુપલમ્ભો ઽસ્તિ નાન્યસ્ સ્વોપશમાદ્ ઋતે । યાવદ્ ભાવિ સમં સત્ત્વં કાલાચ્ છામ્યતિ કેવલમ્
સત્તાનું અસ્તિત્વ માત્ર પોતાની શાંતિથી જ દેખાતું નથી; જેટલી વાર સુધી સમતા રહે છે, તેટલી વાર સુધી માત્ર સત્તા જ સમય સાથે ઓગળી જાય છે.
દેહે યસ્મિંસ્ તુ નો ચિત્તં નાપિ સત્ત્વં ચ વિદ્યતે । સ તાપહિમવદ્ રામ પઞ્ચત્વેન વિલીયતે
હે રામ, જ્યાં શરીરમાં ન મન છે, ન સત્તા, એ શરીર તાપમાં બરફ ઓગળી જાય એમ પાંચ તત્વોમાં વિલીન થઈ જાય છે.
શિખિધ્વજસ્ય દેહો ઽસૌ નિશ્ચિતં ચેતસોજ્ઝિતઃ । સત્ત્વાંશેન ચ સંયુક્તસ્ તેન ન મ્લાનિભાજનમ્
શિખિધ્વજનું શરીર ચોક્કસપણે ચેતનાથી વિમુક્ત હતું, છતાં તેમાં શુદ્ધ સત્તાનો અંશ જોડાયેલો હોવાથી એ કદી પણ નાશ પામતું નથી.
તં તથાભૂતમ્ આલોક્ય ભર્તુર્ દેહં વરાઙ્ગના । અનુજ્ઝિતવતી દેહં ચિન્તયામ્ આસ સત્વરમ્
પતિનું એવુ અવસ્થામાં પડેલું શરીર જોઈને, એ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીએ એ શરીરને છોડી દીધું નહીં અને તરત જ વિચારવા લાગી.
ચિત્તત્ત્વં સર્વગં શુદ્ધં પ્રવિશ્યાબોધયામ્ય્ અહમ્ । ભવિષ્યદ્બોધનં કાન્તમ્ એષ તત્ર હિ સંસ્થિતઃ
હું સર્વત્ર વ્યાપેલા શુદ્ધ મનના તત્ત્વમાં પ્રવેશી, એને જાગૃત કરીશ; કેમ કે મારો પ્રિય એમાં જ સ્થિત છે અને ભવિષ્યમાં જાગવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે.
ન બોધયામિ યદ્ય્ એનં ચિરાત્ તદ્ બુધ્યતે સ્વયમ્ । કિમ્ ઇહૈકાવતિષ્ઠે ઽહમ્ ઇત્ય્ એનં બોધયામ્ય્ અહમ્
જો હું એને જાગૃત ન કરું તો લાંબા સમય પછી એ પોતે જ જાગી જશે; તો હું અહીં એકલી કેમ ઊભી રહું? એટલે હું એને જાગૃત કરીશ.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા દેહં કારણપઞ્જરમ્ । સન્ત્યજ્ય પ્રાપ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતિમ્ આદ્યન્તવર્જિતે
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ પોતાના શરીર, જે કારણોનું પાંજર છે, તેને ત્યજી દીધું અને આરંભ કે અંત વગરની શુદ્ધ ચેતનાની અવસ્થામાં સ્થિર થઈ ગઈ.
તત્ર સા ચેતનસ્પન્દં કૃત્વા સત્ત્વવતઃ પ્રભોઃ । સ્વં વિવેશ પુનર્ દેહં ખાન્ નીડમ્ ઇવ પક્ષિણી
ત્યાં તેણે સત્વવંત પ્રભુની ચેતનામાં હલનચલન પેદા કર્યું અને પછી પોતાનાં શરીરમાં પાછી પ્રવેશી ગઈ, જેમ પક્ષી પોતાના ગૂંજે પાછું ફરે.
કુમ્ભાકૃતિર્ અથોત્થાય નિવિષ્ટા કુસુમસ્થલે । સામ ગાતું પ્રવૃત્તા સા ભ્રમરીવૃન્દસસ્વના
પછી, કુંભ જેવી આકૃતિ ધારણ કરીને, ફૂલોની પાંખ પર સ્થિર થઈ, ચૂડાલા સામગાન ગાવા લાગી, અને એની વાણી ભમરના ઝુંડની જેમ ગૂંજી ઉઠી.
તં સામસ્વનમ્ આકર્ણ્ય ચિત્ સત્ત્વગુણશાલિનઃ । બુબુધે ભૂપતેર્ દેહે વસન્ત ઇવ પદ્મિની
એ સામગાનનો સ્વર સાંભળી, શુદ્ધતાથી ભરેલા મનવાળા રાજાએ પોતાના શરીરમાં જાણે વસંતમાં કમળ ખીલે તેમ જાગૃતિ અનુભવી.
દૃશં વિકાસયામ્ આસ તાં તદાર્ક ઇવાબ્જિનીમ્ । ગૃહીતસત્ત્વસમ્પત્તિશ્ શિખિધ્વજમહીપતિઃ
શિખિધ્વજ રાજાએ, સાચા સ્વરૂપની સંપત્તિથી ભરપૂર, એ ક્ષણે આંખો ખોલી, જેમ સૂર્ય કમળને ખોલે છે.
અપશ્યત્ કુમ્ભમ્ અગ્રસ્થં સામગાયનતત્પરમ્ । પરેણ વપુષા યુક્તં સામવેદમ્ ઇવાપરમ્
તેણે સામે એક કુંભ મૂકાયેલું જોયું, જે સંપૂર્ણ રીતે સામગાનમાં તલ્લીન હતું અને અતિ સુંદર રૂપ ધરાવતું, જાણે સામવેદ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો હોય.
અહો બત વયં ધન્યાઃ પુનઃ પ્રાપ્તો મુનેસ્ સુતઃ । ઇત્ય્ એવોદાહરન્ રાજા કુમ્ભાય કુસુમં દદૌ
રાજાએ આનંદથી કહ્યું: 'અરે, અમે કેટલા ધન્ય છીએ! મુનિનો પુત્ર ફરી આવ્યો!' એમ કહી કુંભને ફૂલ અર્પણ કર્યું.
દિષ્ટ્યા સ્થિતાસ્ સ્મો ભગવંસ્ તવ ચેતસિ પાવને । કે નામ ન મહાસત્ત્વાઃ પ્રસાદેષ્વ્ અઙ્ગ હિ સ્થિરાઃ
હે ભગવન, શુભ સંજોગે અમે આપના પવિત્ર મનમાં સ્થિર રહીએ છીએ; કારણ કે, મહાન શક્તિ ધરાવનાર કોણ આપની કૃપામાં અડગ ન રહે?
અસ્મત્પવિત્રીકરણમ્ એકમ્ આગમકારણમ્ । તવ પાપાપહં બ્રૂહિ દ્વિતીયં કતરદ્ ભવેત્
હું અહીં માત્ર તમારાથી પવિત્ર થવા આવ્યો છું; પાપ દૂર કરનાર, બીજું કોઈ કારણ હોઈ શકે તો કહો.
યતઃ પ્રભૃતિ યાતો ઽસ્મિ ત્વત્સકાશાદ્ અરિન્દમ । તતઃ પ્રભૃતિ ચેતો મે ત્વયૈવેહ સમં સ્થિતમ્
હું જ્યારેથી તમારી પાસે આવ્યો છું, દુશ્મનોને જીતનાર, ત્યારેથી મારું મન અહીં તમારી સાથે જ એકરૂપ રહી ગયું છે.
ન રમે સ્વર્ગરઙ્ગેષુ દેવોદ્યાનેષુ ચાનઘ । મેરુમન્દરકૂટેષુ કૈલાસકુહરેષુ ચ
હું સ્વર્ગના આનંદમાં, દેવોના બગીચામાં, કે મેરુ અને મંદર પર્વતની ચોટીઓ પર, કે કૈલાસની ગુફાઓમાં પણ આનંદ અનુભવતો નથી, પાપરહિત.
ત્વત્સઙ્ગમ્ એવ વાઞ્છામિ સુભગાચારપેશલમ્ । અમૃતસ્યન્દસઙ્કાશં મધુમાસમ્ ઇવ દ્રુમઃ
મારે તો માત્ર તમારી સંગત જ જોઈએ છે, જે શુભ આચરણથી ભરપૂર છે; જેમ વૃક્ષને વસંતની, અમૃત જેવી મીઠી ઋતુની, તરસ હોય છે.
તસ્માદ્ એવેહ તિષ્ઠામિ સમીપે તવ સામ્પ્રતમ્ । અભીષ્ટં યદ્ યદ્ એવાઙ્ગ રમ્યાણાં ધુરિ તત્ સ્થિતમ્
એટલા માટે, હું આ ક્ષણે તારા નજીક જ રહું છું; તને જે કંઈ મનગમતું હોય, આ સુંદર વસ્તુઓમાંથી, તે બધું તારા માટે તૈયાર છે.
ત્વાદૃશો બન્ધુર્ આપ્તશ્ ચ સુહૃન્ મિત્રં સખા તથા । વિશ્વાસ્યશ્ ચૈવ શિષ્યશ્ ચ મન્યે જગતિ નાસ્તિ મે
આ જગતમાં, તારા જેવો સંબંધીઓ, વિશ્વાસુ મિત્ર, સારો સાથી, સાચો મિત્ર કે શિષ્ય મને બીજો કોઈ નથી લાગતો.
અહો નુ ફલિતં પુણ્યપાદપૈર્ નઃ કુલાચલે । યદ્ ભવાન્ અપ્ય્ અસઙ્ગો ઽપિ વાઞ્છત્ય્ અસ્મત્સમાગમમ્
ખરેખર, અમારા વંશપર્વત પરના પુણ્યના વૃક્ષોએ ફળ આપ્યાં છે, કારણ કે તું પણ, બાંધછોડ વગરનો હોવા છતાં, અમારી સંગત ઈચ્છે છે.
ઇદં વનમ્ ઇમે વૃક્ષા ભૃત્યો ઽયમ્ અહમ્ આદૃતઃ । રોચતે ચેન્ ન તે સ્વર્ગસ્ તદ્ ઇહ સ્થીયતાં પ્રભો
આ જંગલ, આ વૃક્ષો અને હું તારો ભક્ત ભૃત્ય અહીં હાજર છીએ; જો સ્વર્ગ તને ગમતો ન હોય, તો હે પ્રભુ, અહીં જ રહી જા.