અહો નુ સમ્યક્ કથિતં દેવપુત્રેણ યુક્તિમત્ । અહો નુ સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ મોહનિદ્રાકુલશ્ ચિરાત્
અરે, દેવપુત્રે સાચું અને સમજદારીપૂર્વક કહ્યું છે. અરે, હવે તો હું લાંબા સમયથી રહેલી મોહની ઊંઘમાંથી જાગી ગયો છું.
ક્વાહમ્ આસં વિનિર્મગ્નઃ ક્રિયાજાલકુકર્દમે । ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ મિથ્યાવિભ્રમમ્ આચરન્
હું ક્યાં હતો, કર્મોના જાળમાં ફસાઈને કાદવમાં ડૂબેલો? આ કરવું જોઈએ, આ નહીં કરવું જોઈએ એમ ખોટા ભ્રમમાં ફસાઈને જીવન જીવતો હતો.
અહો નુ શીતલા શુદ્ધા શાન્તેયં પદવી નિજા । રસાયનદ્રવાકારા સત્ત્વં શીતયતીવ મે
અરે, મારી આ માર્ગ તો કેટલી ઠંડી, શુદ્ધ અને શાંત છે! જાણે અમૃતના રસ જેવી, મારી અંદર શાંતિની ઠંડક વહાવી રહી છે.
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખમ્ આસે ચ કેવલમ્ । ચિન્માત્રમ્ અપિ નેચ્છામિ સંસ્થિતો ઽસ્મિ યથાસ્થિતમ્
હવે હું શાંત થઈ ગયો છું, સર્વે રીતે લય પામી ગયો છું અને માત્ર આનંદમાં આરામથી બેઠો છું. હવે તો મને શુદ્ધ ચૈતન્યની પણ ઇચ્છા નથી, હું જેમ છું તેમ જ સ્થિર છું.
એવં સઞ્ચિન્તયન્ રાજા એવંનિર્વાસનાશયઃ । શૈલાદ્ ઇવ સમુત્કીર્ણો મૌનમ્ એવાથ તસ્થિવાન્
આ રીતે વિચારીને, રાજાનું મન બધાં સંસ્કારોમાંથી મુક્ત થઈ ગયું હતું. એ પર્વતમાંથી બહાર નીકળ્યા જેવો, શાંતિથી મૌન ઊભો રહ્યો.
તસ્મિન્ન્ એવ તતો મૌની નિસ્સઙ્કલ્પે નિરામયે । પ્રતિષ્ઠાં નિશ્ચલાં પ્રાપ્ય સ તસ્થૌ ગિરિશૃઙ્ગવત્
ત્યાં એ મૌન અને નિર્વિકાર રહી, કોઈ ચિંતાના વગર, અડગ સ્થિરતા પ્રાપ્ત કરી, પર્વતની ચોટી જેવો ઊભો રહ્યો.
સ તત્ર સંશાન્તભયો મહાત્મા ચિરેણ વિશ્રાન્તિમ્ ઇતસ્ સમાત્મા । ચિરેણ સમ્પ્રાપ્તનિજામલાત્મા યોગેન સુષ્વાપ તદા ચિદાત્મા
ત્યાં એ મહાન આત્માએ, બધાં ભયો શાંત કરી, લાંબા સમય સુધી આરામ કર્યો. પોતાને સાથે એકરૂપ થઈ, પોતાનો શુદ્ધ સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કરી, યોગ દ્વારા એના ચેતનામાં શાંતિથી ઊંઘ આવી.
નિર્વિકલ્પસમાધાનાત્ કાષ્ઠકુડ્યોપમસ્ સ્થિતઃ । એવં શિખિધ્વજો રામ ચૂડાલામ્ અધુના શૃણુ
નિર્વિકલ્પ સમાધિથી, એ લાકડાની ગાંઠ કે દીવાલ જેવો ઊભો રહ્યો. હે રામ, હવે તું શીખિધ્વજ અને ચૂડાલાની વાર્તા સાંભળ.
શિખિધ્વજં તં ભર્તારં કુમ્ભવેષેન તેન સા । પ્રબોધ્યાન્તર્ધિમ્ આગત્ય તતાર તરસા નભઃ
સાંભાળથી, તે સ્ત્રીએ પોતાના પતિ શિખિધ્વજને, જે કુંભના રૂપમાં હતા, જાગૃત કર્યા અને પછી ઊંડા ધ્યાનમાં જઈને ઝડપથી આકાશમાં વિહરવા લાગી.
દેવપુત્રાકૃતિં વ્યોમ્નિ જહૌ માયાવિનિર્મિતામ્ । વિદગ્ધમુગ્ધમ્ આકારં સ્ત્રૈણં જગ્રાહ સુન્દરમ્
આકાશમાં, તેણે દેવકુમારનું માયિક રૂપ છોડી દીધું અને એક સુંદર, બુદ્ધિશાળી અને નિર્દોષ સ્ત્રીનું રૂપ ધારણ કર્યું.
નભસા સ્વપુરં પ્રાપ્ય વિવેશાન્તઃપુરં ક્ષણાત્ । દૃશ્યા બભૂવ લોકસ્ય નૃપકર્મ ચકાર સા
આકાશમાર્ગે પોતાના શહેરમાં પહોંચી, તે ક્ષણમાં મહેલના અંદર ગઈ, સૌને દેખાઈ અને રાજકાજના કામો સંભાળ્યા.
વાસરત્રિતયેનાપિ પુનર્ અમ્બરમ્ એત્ય સા । બભૂવ કુમ્ભો યોગેન શિખિધ્વજવનં યયૌ
ત્રણ દિવસ પછી, તે ફરી આકાશમાં ગઈ, યોગબળે કુંભ બની અને શિખિધ્વજના વનમાં પહોંચી.
તથા તત્રૈવ તં ભૂપમ્ અપશ્યદ્ વનભૂમિગા । નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થં સમુત્કીર્ણમ્ ઇવ દ્રુમાત્
ત્યાં તેણે તે રાજાને જંગલની જમીન પર બેઠેલા જોયા, જે નિર્વિકલ્પ સમાધિમાં લીન હતો, જાણે વૃક્ષ પરથી પડી ગયો હોય.
અહો નુ ખલુ ભો દિષ્ટ્યા વિશ્રાન્તો ઽયમ્ ઇહાત્મનિ । સ્થિતસ્ સ્વસ્થસ્ સમશ્ શાન્ત ઇત્ય્ ઉવાચ પુરઃ પ્રભોઃ
અરે, ખરેખર સારા ભાગ્યે, આ અહીં પોતામાં આરામ પામ્યો છે, સ્થિર છે, સ્વસ્થ છે, સમ છે અને શાંત છે, એમ તેણે ભગવાનની સામે કહ્યું.
તદ્ એનં તાવદ્ એતસ્માદ્ બોધયામિ પરાત્ પદાત્ । ઇદાનીમ્ એવ કિં દેહત્યાગમ્ એષ કરોતિ વૈ
હવે હું તેને આ ઉત્તમ અવસ્થામાંથી જગાડું, શું તે આ જ ઘડીમાં શરીર છોડવાનો ઈરાદો કરે છે?
કઞ્ચિત્ કાલં સ્ફુરિત્વેહ રાજ્યેન વિપિનેન વા । સમમ્ એવ ગમિષ્યાવસ્ ત્યક્તદેહાવ્ ઇમૌ શમમ્
અહીં થોડો સમય રાજયમાં કે જંગલમાં રહીને, પછી અમે બંને સાથે શરીર છોડીને શાંતિમાં જઈશું.
તદ્ યાવદ્ એષો વિચલં પરિણામં ન ગચ્છતિ । અનેનાભ્યાસયોગેન તાવદ્ આબોધયામ્ય્ અહમ્
જ્યાં સુધી આ મનુષ્ય ડગતું નથી કે તેમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી, ત્યાં સુધી હું આ અભ્યાસની રીતથી તેને જાગૃત કરતી રહીશ.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા સિંહનાદં ચકાર સા । ભૂયો ભૂયઃ પ્રભોર્ અગ્રે વનેચરભયપ્રદમ્
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ પ્રભુની સામે વારંવાર સિંહની જેમ ગર્જના કરી, જેના કારણે જંગલમાં રહેતા જીવોમાં ભય ફેલાયો.
ન ચચાલ શિલેવાદ્રૌ યદા નાદેન તેન સઃ । ભૂયો ભૂયઃ કૃતેનાપિ તદા સા તં વ્યચાલયત્
એ અવાજથી તે પર્વત પરની શિલા જેવો અડગ રહ્યો; ચૂડાલાએ વારંવાર ગર્જના કરી છતાં પણ તે હલ્યો નહીં.
ચાલિતઃ પાતિતો ઽપ્ય્ એષ યદા ન બુબુધે નૃપઃ । તદા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચૂડાલા કુમ્ભરૂપિણી
જ્યારે તેને હલાવાયો અને નીચે પાડી દેવાયો છતાં પણ એ રાજાએ કંઈ સમજ્યું નહીં, ત્યારે ચૂડાલા કુંભારણ રૂપે વિચારવા લાગી.
અહો પરિણતસ્ સાધુસ્ સ્વપદે ભગવાન્ અયમ્ । તદ્ એનં હિ કયા યુક્ત્યા સામ્પ્રતં બોધયામ્ય્ અહમ્
આહા, કેટલો સ્થિર અને ઉત્તમ છે આ ધન્ય પુરુષ પોતાના સ્વરૂપમાં! હવે હું કઈ રીતે એને જાગૃત કરું?
અથ વૈનં મહાત્માનં કિમર્થં બોધયામ્ય્ અહમ્ । વિદેહં બોધમ્ આસાદ્ય તિષ્ઠત્વ્ એષ યથાસુખમ્
કે પછી, આ મહાન આત્માને હું શા માટે જાગૃત કરું? એણે શરીરરહિત જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું છે, હવે એ પોતાની મરજી પ્રમાણે રહેવા દઈએ.
અહમ્ અપ્ય્ અઙ્ગનાદેહમ્ ઇમં ત્યક્ત્વા પરં પદમ્ । અપુનર્જનનાયૈવ ગચ્છામીહ હિ કિં મમ
હું પણ આ સ્ત્રીનું શરીર છોડીને, ફરી જન્મ ન લેવો પડે એવાં પરમ અવસ્થામાં જઈશ—આ જગતમાં હવે મારું શું બાકી રહ્યું?
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય દેહં સ્વં ત્યક્તુમ્ અભ્યુદ્યતા સતી । પુનસ્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચૂડાલા સા મહાસતી
આ રીતે વિચાર કરીને પોતાનું શરીર છોડવાનો નિશ્ચય કરીને, મહાસતી ચૂડાલાએ ફરી વિચાર શરૂ કર્યો.
આલોકયામિ વૈ તાવદ્ એનં દેહં મહીપતેઃ । યદ્ય્ અસ્ય સત્ત્વશેષો ઽસ્તિ બોધબીજં હૃદન્તરે
હું રાજાના આ શરીરને ધ્યાનપૂર્વક જોવીશ, કે તેમાં જીવતાની કોઈ લાક્ષણિકતા બાકી છે કે કેમ, અને હૃદયમાં જ્ઞાનનું બીજ હજુ છે કે નહીં.
તત્ કાલેનૈષ ભગવાન્ સમ્પ્રબોધમ્ ઉપૈષ્યતિ । મૂલકોશરસાલીનં પુષ્પજાલં મધાવ્ ઇવ
જો એવું હોય તો, સમય જતાં આ પવિત્ર આત્મા ફરી જાગી ઉઠશે, જેમ કે વસંત ઋતુમાં મૂળમાંથી રસ પીને ફૂલોની ગૂંચ ફરી ખીલે છે.
તદેહ વિહરઞ્ જીવન્મુક્ત એકો ભવત્ય્ અયમ્ । મૈકો ભવત્વ્ એષ ઇતિ મન્યે ગચ્છામિ નો શમમ્
આ રીતે, આ શરીરમાં રહેતાં તે એકલા જ જીવંત મુક્ત બની જાય છે; હું વિચારું છું કે એ એમ જ એકલા રહે, કેમ કે મને ક્યાંય શાંતિ મળતી નથી.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા સ્પર્શેન નયનેન ચ । પતિમ્ આલોક્ય સાશઙ્કમ્ ઉવાચ વરવર્ણિની
આવી રીતે વિચારીને, ચૂડાલાએ સ્પર્શ અને નજરથી પતિને જોયા, થોડું શંકિત થઈને, તેજસ્વી રૂપે બોલી.
અસ્ત્ય્ એવ સત્ત્વશેષો ઽસ્ય હૃદિ સમ્બોધકારણમ્ । કાયો ઽયમ્ અગલદ્રૂપો નેમં દેહં ત્યજામ્ય્ અહમ્
આના હૃદયમાં જીવનશક્તિનો થોડો અંશ હજુ છે, જે જાગૃતિનું કારણ છે; આ શરીર અચળ છે, છતાં હું આ દેહ છોડતો નથી.
ભૃશં સંશાન્તચિત્તસ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતેઃ । સત્ત્વશેષઃ કથં બ્રહ્મઞ્ જ્ઞાયતે ધ્યાનશાલિનઃ
હે બ્રાહ્મણ, જેનું મન સંપૂર્ણ શાંત છે, જે લાકડાં કે માટી જેવી સ્થિર સ્થિતિમાં ધ્યાનમાં લીન છે, એમાં રહેલી જીવનશક્તિ કેવી રીતે ઓળખી શકાય?