અકારણં કારણિભિર્ બોધાર્થમ્ ઉપમીયતે । ઉપમાનૈસ્ તૂપમેયસદૃશૈર્ એકદેશતઃ
જેને કોઈ કારણ નથી, તેને સમજવા ઇચ્છનાર લોકો એવાં વસ્તુઓ સાથે સરખાવે છે જેને કારણ હોય છે; પણ ઉપમાઓથી માત્ર થોડુંક જ સાદૃશ્ય દેખાય છે.
સ્થાતવ્યં નેહ ભોગેષુ વિવેકવિકલાત્મના । ઉપલોદરસઞ્જાતપરિપીનાન્ધભેકવત્
અહીંના ભોગોમાં વિવેક વગર મનથી લિપ્ત રહેવું જોઈએ નહીં, જેમ કૂવામાંથી મળેલી પોષણથી ફૂલેલું અને અંધ બગડું કૂવામાં જ રહે છે.
દૃષ્ટાન્તૈર્ યુક્તિભિર્ યત્નાદ્ વાઞ્છિતં ત્યજતેતરત્ । વિચારણવતા ભાવ્યં શાન્તિશાસ્ત્રાર્થશાલિના
દૃષ્ટાંતો અને યુક્તિથી પ્રયત્નપૂર્વક અવિચ્છનીય વસ્તુઓ છોડવી જોઈએ; જે વિચારશીલ છે, એએ શાંતિના શાસ્ત્રોના અર્થને જીવનમાં ઉતારવો જોઈએ.
શાસ્ત્રોપશમસૌજન્યપ્રજ્ઞાતજ્જ્ઞસમાગમૈઃ । અન્તરાન્તરસમ્પન્નધર્મ્યાર્થોપાર્જનક્રિયઃ
શાસ્ત્રપઠન, શાંતિ, સૌજન્ય, પ્રજ્ઞા અને પરમાત્માને જાણનારા મહાત્માઓની સંગતથી, મનુષ્યને આંતરિક અને બાહ્ય ધર્મમય ગુણો મેળવવાની રીત મળે છે.
તાવદ્ વિચારયેત્ પ્રાજ્ઞો યાવદ્ વિશ્રાન્તિમ્ આત્મનિ । સમ્પ્રયાત્ય્ અપુનર્નાશાં શાન્તિં તુર્યપદાભિધામ્
જ્ઞાનવાન માણસે પોતાના આત્મામાં આરામ મળે ત્યાં સુધી વિચાર કરવો જોઈએ. જ્યારે એ અવિનાશી શાંતિ, જેને ચોથું અવસ્થાન કહે છે, એ પ્રાપ્ત થાય છે ત્યારે સાચો આરામ મળે છે.
તુર્યવિશ્રાન્તિયુક્તસ્ય પ્રતીર્ણસ્ય ભવાર્ણવાત્ । જીવતો ઽજીવતશ્ ચૈવ ગૃહસ્થસ્યાથ વા યતેઃ
જેને ચોથા અવસ્થામાં આરામ મળી ગયો છે અને સંસારના સાગરથી પાર થઈ ગયો છે, એ જીવતો હોય કે મરેલો, ગૃહસ્થ હોય કે સંન્યાસી—
ન કૃતેનાકૃતેનાર્થો ન શ્રુતિસ્મૃતિવિભ્રમૈઃ । નિર્મન્દર ઇવામ્ભોધિસ્ સ તિષ્ઠતિ યથાસ્થિતમ્
એવા માણસને કર્મ કે અકર્મ, શાસ્ત્ર કે સ્મૃતિની ગૂંચવણ, કશું પણ કામનું રહેતું નથી. મન્દર પર્વતથી અડબંગ ન થતો સમુદ્ર જેમ સ્થિર રહે છે, એમ એ પણ જેમ છે તેમ જ રહે છે.
એકાંશેનોપમાનાનામ્ ઉપમેયસધર્મતા । બોદ્ધવ્યા બોધ્યબોધાય ન સ્થેયં ચોદ્યચઞ્ચુના
દરેક ઉપમા માંથી માત્ર એક જ રીતે સમાનતા સમજવી જોઈએ, સમજવા માટે. બાકી બધી બારીકીઓમાં પ્રશ્નો ઉઠાવતાં અટકવું નહીં.
યયા કયાચિદ્ યુક્ત્યાશુ બોદ્ધવ્યં બોધ્યમ્ એવ તે । મુક્તયે તન્ ન પશ્યન્તિ વ્યાકુલાશ્ ચોદ્યચઞ્ચવઃ
જે જાણવું જરૂરી છે, એ તું જે રીતે પણ હોય, ઝડપથી સમજજે; કારણ કે જે લોકો સતત પ્રશ્નો કરતા રહે છે અને મનમાં ગભરાયેલા રહે છે, તેઓ આને જોઈ શકતા નથી અને ગૂંચવાયેલા જ રહે છે.
હૃદયે સંવિદાકાશે વિશ્રાન્તે ઽનુભવાત્મનિ । વસ્તુન્ય્ અનર્થં યઃ પ્રષ્ટા ચોદ્યચઞ્ચુસ્ સ ઉચ્યતે
જે મનુષ્ય, પોતાના હૃદયમાં રહેલી ચેતનાની જગ્યા અને અનુભવના સ્વરૂપમાં સ્થિર રહીને પણ, હકીકત અને અહકીકત વિશે સતત પ્રશ્નો પૂછે છે, તેને પ્રશ્નો કરતો કહેવાય છે.
અભિમાનવિકલ્પાંશૈર્ અજ્ઞો જ્ઞપ્તિં વિકલ્પયન્ । બોધં મલિનયત્ય્ અન્તર્ મુખં સર્પ ઇવામલમ્
મૂર્ખ માણસ, પોતાનામાં અહંકાર અને ભેદભાવના વિચારો ઉભા કરીને, અંદરના જ્ઞાનને એ રીતે મલિન કરી નાખે છે, જેમ સાપ શુદ્ધ જગ્યાને ગંદી કરી નાખે છે.
સર્વપ્રમાણસત્તાનાં પદમ્ અબ્ધિર્ અપામ્ ઇવ । પ્રમાણમ્ એકમ્ એવેહ પ્રત્યક્ષં રામ તચ્ છૃણુ
રામા, જેમ બધાં જળોનું સ્થાન સમુદ્ર છે, એ જ રીતે અહીં સાચું જ્ઞાન મેળવવાનો એકમાત્ર આધાર, એટલે કે સીધો અનુભવ છે—આ વાત ધ્યાનથી સાંભળ.
સર્વાર્થસારમ્ અધ્યક્ષં વેદનં વિદુર્ ઉત્તમાઃ । નૂનં તત્ પ્રતિ યત્ સિદ્ધં પ્રત્યક્ષં તદ્ ઉદાહૃતમ્
બુદ્ધિશાળી લોકો જાણે છે કે દરેક વસ્તુનું સાર અને દેખરેખ perception છે; જે કંઈ એના આધાર પર સાચું સાબિત થાય છે, એ જ સાચા અનુભવ તરીકે ઓળખાય છે.
અનુભૂતેર્ વેદનસ્ય પ્રતિપત્તેર્ યથાસ્થિતમ્ । પ્રત્યક્ષમ્ ઇતિ નામેહ કૃતં જીવસ્ સ એવ ચ
અહીં 'પ્રત્યક્ષ અનુભવ' એ શબ્દનો અર્થ છે, જે રીતે અનુભવ થાય છે એ જાગૃતિને સમજવી; અને એ જ જીવ છે.
સ એવ સંવિત્ સ પુનર્ અહન્તાપ્રત્યયાત્મકઃ । સ યયોદેતિ સંવિત્ત્યા સા પદાર્થ ઇતિ સ્મૃતા
એ જ ચેતના છે, અને એ જ ફરીથી 'હું'પણાની લાગણી છે; જે કંઈ એ ચેતનાથી ઊભરે છે, એ જ વસ્તુ કહેવાય છે.
સ સઙ્કલ્પવિકલ્પાદ્યૈઃ કૃતનાનાક્રમો ભ્રમૈઃ । જગત્તયા સ્ફુરત્ય્ અમ્બુ તરઙ્ગાદિતયા યથા
ઇચ્છા, શંકા અને અન્ય ભ્રમોથી અનેક પ્રકારની રચનાઓ થાય છે; એ રીતે જળમાં તરંગો વગેરે દેખાય છે, એ જ રીતે આ જગત દેખાય છે.
પ્રાગ્ અકારણમ્ એવાશુ સર્ગાદૌ સર્ગલીલયા । સ્ફુરિત્વા કારણીભૂતં પ્રત્યક્ષં સ્વયમ્ આત્મનિ
સૃષ્ટિના આરંભ પહેલાં, એ કોઈ કારણ વગર હતું; પણ સૃષ્ટિની રમતમાં, એ તરત જ પ્રગટ થાય છે અને પોતે જ કારણ બની જાય છે—આ બધું પોતાનાં અંતરમાં સીધું અનુભવાય છે.
કારણત્વં વિચારો ઽસ્ય જીવસ્યાસદ્ અપિ સ્થિતમ્ । સદ્ ઇવાસ્યાં જગદ્રૂપસમ્પત્તૌ વ્યક્તિમ્ આગતમ્
આ જીવનું કારણપણું તો માત્ર વિચારથી જ સ્થિર થાય છે, ભલે એ અસત્ય હોય; છતાં, જગત રૂપે જ્યારે બધું દેખાય છે ત્યારે એ સાચું હોય એવું જણાય છે.
સ્વયમ્ એવ વિચારસ્ તુ સનઞર્થં સ્વકં વપુઃ । નાશયિત્વા કરોત્ય્ આશુ પ્રત્યક્ષં પરમં પદમ્
વિચાર પોતે જ, પોતાનું સ્વરૂપ અને અર્થ નાશ કરી, ઝડપથી પરમ અનુભવની સ્થિતિ લાવે છે.
વિચારયન્ વિચારો ઽપિ નાત્માનમ્ અધિગચ્છતિ । યદા તદા નિરુલ્લેખં પરમ્ એવાવશિષ્યતે
વિચાર જ્યારે પોતે વિચાર કરે છે, ત્યારે પણ પોતાને પામી શકતો નથી; એ સમયે, કોઈ પણ ચિહ્ન વગરનું પરમ જ બાકી રહે છે.
મનસ્ય્ અનીહિતે શાન્તે તૈર્ બુદ્ધીન્દ્રિયકર્મભિઃ । નેહ કૈશ્ચિત્ કૃતૈર્ અર્થો નાકૃતૈર્ અપ્ય્ અભાવનાત્
જ્યારે મન શાંત અને ઇચ્છાવિહિન હોય છે, ત્યારે બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો કે શરીર દ્વારા કરવામાં આવેલા કોઈ પણ કર્મથી અહીં કોઈ ફળ મળતું નથી; અને કંઈ ન કરવાથી પણ કંઈ થતું નથી, કારણ કે કરનારપણાનો ભાવ જ નથી.
મનસ્ય્ અનીહિતે શાન્તે ન પ્રવર્તન્ત એવ તે । કર્મેન્દ્રિયાણિ કર્માદાવ્ અસઞ્ચારિતયન્ત્રવત્
જ્યારે મન શાંત અને નિષ્ક્રિય હોય છે, ત્યારે કર્મેન્દ્રિયો કોઈપણ કાર્યમાં પ્રવૃત્ત જ થતી નથી; એ તો જાણે ચલાવ્યા વિના પડેલા યંત્ર જેવી જ રહે છે.
મનોયન્ત્રસ્ય ચલને કારણં વેદનં વિદુઃ । પ્રાણાલી દારુમેષસ્ય રજ્જુર્ અન્તર્ગતા યથા
મન-યંત્રની ચળપળનું કારણ અનુભવ છે એવું કહેવાય છે, જેમ લાકડાના પપેટના હલનચલનનું કારણ અંદર રહેલી દોરી હોય છે.
રૂપાલોકમનસ્કારપદાર્થાદ્યાકુલં જગત્ । વિદ્યતે વેદનસ્યાન્તર્ વાતે ઽન્તસ્ સ્પન્દનં યથા
આ જગત, જે રૂપ, પ્રકાશ, વિચાર, વસ્તુઓ અને અનેક વસ્તુઓથી ભરેલું છે, તે બધું અનુભવની અંદર જ છે; જેમ પવનની અંદર અદૃશ્ય હલચલ હોય છે તેમ.
સર્વાત્મવેદનં શુદ્ધં યથોદેતિ તદાત્મકમ્ । ભાતિ પ્રસૃતદિક્કાલબાહ્યાન્તારૂપદેહકમ્
શુદ્ધ અને સર્વત્ર વ્યાપક અનુભવ, જેમ છે તેમ ઊભો થાય છે. એ અંદર અને બહારના, દિશા, સમય અને જગ્યા સુધી વિસ્તરેલા શરીરરૂપે પ્રકાશે છે.
દ્રષ્ટૈવ દૃશ્યતાભાસં સ્વં રૂપં ધારયન્ સ્થિતઃ । સ્વં યથા તત્ર યદ્ રૂપં પ્રવિભાતિ તથૈવ તત્
જોયનાર પોતાનો સ્વરૂપ ધારીને, જોવામાં આવતાં રૂપને જ પોતાના રૂપ તરીકે જાળવે છે. ત્યાં જે સ્વરૂપ પોતાનું દેખાય છે, એ જ સત્યમાં છે.
સર્વમ્ આત્મા યથા તત્ર સઙ્કલ્પત્વમ્ ઇવાગતઃ । તિષ્ઠત્ય્ આશુ તથા તત્ર તદ્રૂપ ઇવ રાજતે
ત્યાં બધું જ આત્મા છે, જાણે સંકલ્પનું સ્વરૂપ બની ગયું હોય. એ તરત જ ત્યાં ઊભું રહીને, એ જ સ્વરૂપે તેજ પામે છે.
સર્વાત્મકતયા દ્રષ્ટુર્ દૃશ્યત્વમ્ ઇવ યુજ્યતે । દ્રષ્ટૃત્વં દ્રષ્ટ્રસદ્ભાવે દૃશ્યસ્ય ત્વ્ અસ્તિ નાસતઃ
જોયનાર સર્વનું સ્વરૂપ હોવાથી, જોવામાં આવતું જાણે છે તેમ લાગે છે. જોનાર હાજર હોય ત્યારે જ જોનારપણું રહે છે, જોનાર ન હોય ત્યારે જોવામાં આવતું રહેતું નથી.
અકારણકમ્ એવાતો બ્રહ્મકલ્પમ્ ઇદં સ્થિતમ્ । પ્રત્યક્ષમ્ એવ નિર્માતૃ તસ્યાંશાસ્ ત્વ્ અનુપાધયઃ
આ જગત કોઈ કારણ વિના, બ્રહ્માની કલ્પના જેવું જ સ્થિર છે; તેનું સર્જન કરનાર સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે, અને તેના ભાગોમાં કોઈપણ પ્રકારના લક્ષણો નથી.
સ્વયત્નમાત્રેતરરૂપકો યસ્ તદ્દૈવશબ્દાર્થમ્ અપાસ્ય દૂરે । શૂરેણ સાધો પદમ્ ઉત્તમં તત્ સ્વપૌરુષેણૈવ હિ લભ્યતે ઽન્તઃ
જેનું સ્વરૂપ માત્ર પોતાના પ્રયત્નથી બનેલું છે, તેવા વિરલ પુરુષે ભાગ્યના વિચારને દૂર ફેંકી દેવું જોઈએ; હે મહાન, સર્વોચ્ચ અવસ્થા તો માત્ર પોતાના જ બળથી, અંતરમાં પ્રાપ્ત થાય છે.