ચિત્તસ્યાદૌ સ્વરૂપં મે યથાવદ્ ભગવન્ વદ । તતશ્ ચિત્તપરિત્યાગં યથાવદ્ ભગવન્ વદ
હે ભગવંત, કૃપા કરીને મને મનનું મૂળ સ્વરૂપ સાચું-સાચું કહો. પછી, મનને કેવી રીતે ત્યાગવું તે પણ મને યોગ્ય રીતે સમજાવો.
વાસનૈવ મહારાજ સ્વરૂપં વિદ્ધિ ચેતસઃ । ચિત્તશબ્દસ્ તુ પર્યાયો વાસનાયા ઉદાહૃતઃ
હે મહારાજા, જાણો કે મનનું સાચું સ્વરૂપ તો માત્ર વાસના જ છે. 'મન' શબ્દ પણ વાસનાનો બીજો નામ છે.
ત્યાગસ્ ત્વ્ અસ્યાતિસુકરસ્ સુસાધસ્ સ્પન્દનાદ્ અપિ । રતાદ્ અપ્ય્ અધિકાનન્દઃ કુસુમાદ્ અપિ સુન્દરઃ
મનનો ત્યાગ તો બહુ સહેલો છે, ધબકારા કરતાં પણ સરળ. એમાં જે આનંદ મળે છે એ ભોગ કરતાં પણ વધારે છે, અને એ ફૂલ કરતાં પણ સુંદર છે.
મૂર્ખસ્ય તુ મનસ્ત્યાગો નૂનં દુસ્સાધતાં ગતઃ । પુક્કસસ્યેવ સામ્રાજ્યં તૃણસ્યેવ સુમેરુતા
પણ મૂર્ખ માણસ માટે મનનો ત્યાગ કરવો બહુ જ અઘરો છે—જેમ કોઈ નીચ જાતિને રાજપદ મળવું, કે ઘાસના તણખાને સુમેરુ પર્વત થવું.
સ્વરૂપં વેદ્મિ ચિત્તસ્ય વાસનામયમ્ આકુલમ્ । ત્યાગો ઽસ્ય મન્યે દુસ્સાધો વજ્રનિર્દલનાદ્ અપિ
હું મનનું સાચું સ્વરૂપ જાણું છું—એ તો વાસનાથી ભરેલું અને સતત ચંચળ છે. એનું ત્યાગ કરવો, તો પણ, વજ્ર તોડી નાખવા કરતાં પણ વધુ મુશ્કેલ છે એવું મને લાગે છે.
સંસૃત્યામોદપુષ્પસ્ય દુઃખતૈલતિલસ્ય ચ । જગદ્વાલમૃણાલસ્ય મોહમારુતખસ્ય ચ
આ જગત સંસારના સુગંધિત ફૂલોની માળા જેવું છે, દુઃખથી ભરેલી તલની વડી જેવું છે, ભવાગ્નિમાં બળતું કમળનું ડંઠળ છે અને મોહના પવનથી હલનચલન થતું આકાશ છે.
શરીરયન્ત્રવાહસ્ય હૃત્પદ્મભ્રમરસ્ય ચ । અયત્નાચ્ ચેતસસ્ ત્યાગો યથા ભવતિ તદ્ વદ
આ શરીર તો એક યંત્ર છે અને હૃદય એમાં કમળ જેવું છે જેમાં ભમરો વસે છે. મને કહો, મનનો ત્યાગ સહજ રીતે કેવી રીતે શક્ય બને છે?
સર્વનાશો ઽસ્ય યસ્ સાધો ચેતસસ્ સંસૃતિક્ષયઃ । સ એવ ચિત્તસન્ત્યાગ ઇત્ય્ ઉક્તં દીર્ઘદર્શિભિઃ
હે મહાનુભાવ, મનનો સંપૂર્ણ નાશ, એટલે કે સંસારનો અંત, એ જ મનનો ત્યાગ છે—આવું દૂરદ્રષ્ટિવાળા મહાત્માઓએ કહ્યું છે.
ચિત્તત્યાગાદ્ અહં મન્યે ચિત્તનાશસ્ સ્વસિદ્ધયે । અભાવશ્ ચેતસો વ્યાધેઃ કથમ્ અસ્યાનુભૂયતે
હું માનું છું કે મનનો ત્યાગ કરવાથી મનનો નાશ થાય છે અને એથી પોતાનું સાચું સ્વરૂપ પ્રાપ્ત થાય છે. પણ મનની બીમારી જતી રહે ત્યારે એ અભાવને કેવી રીતે અનુભવાય?
અહમ્બીજદ્રુમં ચિત્તં સશાખાફલપલ્લવમ્ । ઉન્મૂલય સમૂલં ત્વમ્ આકાશવિશદો ભવન્
તમે 'હું'ની ભાવના રૂપ બીજથી ઉગેલો મનનો વૃક્ષ, તેની ડાળીઓ, ફળો અને પાંદડા સહિત મૂળથી ઉખેડી નાખો અને આકાશ જેવી નિર્મળતા મેળવો.
ચેતસઃ કિં મુને મૂલં કો ઽઙ્કુરઃ કશ્ ચ સમ્ભવઃ । કાશ્ શાખાઃ કે ચ વા સ્કન્ધાઃ કથમ્ ઉન્મૂલ્યતે ચ તત્
હે મુનિ, મનનું મૂળ શું છે? તેનો અંકુર કયો છે અને તેનું ઉદ્ભવ ક્યાંથી થાય છે? તેની ડાળીઓ કઈ છે અને તેના થડ કયા છે? અને એ મનને કેવી રીતે મૂળથી દૂર કરી શકાય?
અહમર્થોદયો યો ઽયં ચિદાત્મા વેદનાત્મકઃ । એતચ્ ચિત્તદ્રુમસ્યાસ્ય વિદ્ધિ બીજં જગદ્ગતમ્
'હું' એવો અર્થ જાગે છે, જે ચેતનાસ્વરૂપ અને અનુભવરૂપ છે – એ જ મનના વૃક્ષનું બીજ છે, જે આખા જગતમાં વ્યાપેલું છે, એ જાણો.
અહમ્ભાવાત્મકં વિત્ત્વં ચિત્તબીજમ્ ઉદાહૃતમ્ । પરમાત્મપદક્ષેત્રં નેત્રં માયામયસ્ય તત્
હું છું એવી ભાવના જ મનનું બીજ છે, જેને સંપત્તિ કહેવાય છે. એ પરમાત્માનું ક્ષેત્ર છે અને માયાથી બનેલી વસ્તુનું નેત્ર છે.
એતસ્માત્ પ્રથમોદ્ભિન્નાદ્ યો ઽઙ્કુરો ઽનુભવાકૃતિઃ । નિશ્ચયાત્મા નિરાકારો બુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એવ સોચ્યતે
આ પ્રથમ ઉદ્ભવેલા બીજમાંથી અનુભવરૂપ જે અંકુર ફૂટે છે, જેનું સ્વરૂપ નિશ્ચય છે અને જે આકારરહિત છે, તેને બુદ્ધિ કહે છે.
અસ્ય બુદ્ધ્યભિધાનસ્ય યાઙ્કુરસ્ય પ્રપીનતા । સઙ્કલ્પરૂપિણી તસ્યાશ્ ચિત્તં નામ મનો ઽભિધા
આ બુદ્ધિ નામના અંકુરની પૂર્ણતા, જે કલ્પનાનું સ્વરૂપ ધરાવે છે, તેને ચિત્ત કહે છે અને તેને મન પણ કહે છે.
જીવો મિથ્યોપલમ્ભાત્મા શૂન્યાત્માપ્ય્ ઉપલોપમઃ । સ્તમ્ભઃ કાયો ઽયમ્ એતસ્ય સ્નાય્વસ્થિરસરઞ્જિતઃ
જીવ, જેની સ્વભાવ ખોટી સમજ અને ખાલીપો છે, એ એક પડછાયાની જેમ છે; તેનું શરીર એ સ્તંભ છે, જે સ્નાયુઓ, હાડકાં અને રસથી સજ્જ છે.
દેશાદ્ દેશાન્તરે દૂરે દેશકાલવિદો ઽસ્ય યાઃ । શાખાસ્ તાશ્ ચિત્તવૃક્ષસ્ય દીર્ઘા દૂરતરાસ્ તતાઃ
આ મનરૂપી વૃક્ષની ડાળીઓ, જે એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને, દૂર દૂર સુધી ફેલાયેલી છે, એ એની જગ્યા અને સમયની જાણકારી છે, અને એ ડાળીઓ તો હજી વધુ દૂર સુધી વિસ્તરે છે.
ઇન્દ્રિયાણ્ય્ અથ ભોગાશ્ ચ ભાવાભાવમયોર્મયઃ । વિટપૌઘા મહાન્તો ઽસ્ય શુભાશુભફલાકુલાઃ
આ મનના વૃક્ષની મોટી પાંદડીઓ એ ઇન્દ્રિયોની અને ભોગોની સાથે, હોવાનો અને ન હોવાનો મિશ્રણ છે, અને એ પાંદડીઓમાં શુભ અને અશુભ ફળો ભરેલા છે.
ઈદૃશસ્યાસ્ય ચિત્તસ્ય દુર્વૃક્ષસ્ય પ્રતિક્ષણમ્ । શાખાવિલવનં કુર્વન્ મૂલકાષે ભરં કુરુ
આવા દુષ્કર મનના વૃક્ષની ડાળીઓ તું હંમેશા કાપતો રહે, પણ તારોPrincipal પ્રયત્ન એના મૂળને કાપવામાં જ રાખ.
ચિત્તદ્રુમસ્ય શાખાદેઃ કુર્વાણો ઽહં વિકર્તનમ્ । કથં કરોમિ મૂલસ્ય નિશ્શેષં કષણં મુને
હું તો મનના વૃક્ષની ડાળીઓ કાપી રહ્યો છું, પણ હે મુનિ, એની મૂળને આખરે કઈ રીતે સંપૂર્ણપણે કાપી શકું?
વાસના વિવિધાશ્ શાખાઃ ફલસ્કન્ધાદિનાન્વિતાઃ । અભાવિતા ભવન્ત્ય્ અન્તર્ લૂનાસ્ સંવિદ્બલેન તે
વિવિધ વાસનાઓ એ વૃક્ષની અનેક ડાળીઓ જેવી છે, જે ફળ અને અન્ય ફળછોડ ધરાવે છે. જો આપણે તેને પોષણ ન આપીએ, તો જાગૃતિની શક્તિથી એ અંદરથી કાપાઈ જાય છે.
અસંસક્તમના મૌની શાન્તવાદવિચારણઃ । સમ્પ્રાપ્તકારી યસ્ સો ઽન્તર્ લૂનચિત્તલતો ભવેત્
જેનું મન કોઈમાં આસક્ત નથી, જે મૌન રહે છે, જે વાદ-વિવાદ છોડીને માત્ર જરૂરી કાર્ય કરે છે—એવો માણસ અંદરથી ચિંતાની મૂળથી મુક્ત થઈ જાય છે.
ચિત્તદ્રુમલતાજાલં પૌરુષેણ વિકર્તયન્ । યસ્ તિષ્ઠતિ સ મૂલસ્ય યોગ્યો નિકષણે ભવેત્
જે પુરુષાર્થથી મનના વૃક્ષ પર ફેલાયેલા વાસનાના વેલ-જાળને કાપી નાખે છે, એ જ મનના મૂળને પણ ઉખેડી નાખવા યોગ્ય બને છે.
ગૌણં શાખાવિલવનં મુખ્યં મૂલવિકર્તનમ્ । ચિત્તવૃક્ષસ્ય તેન ત્વં મૂલકાષપરો ભવ
ડાળીઓ કાપવી એ ગૌણ છે; મુખ્ય તો મૂળ કાપવું છે. એટલે મનના વૃક્ષનું મૂળ ઉખેડવા પર તું ધ્યાન આપ.
મુખ્યત્વેન મહાબુદ્ધે મૂલદાહમ્ અલં કુરુ । ચિત્તકણ્ટકષણ્ડસ્ય ભવત્ય્ એવમ્ અચિત્તતા
હે મહાન બુદ્ધિશાળી, સૌથી પહેલા મનના મૂળને પૂરી રીતે સળગાવી દો; આમ કરવાથી મનની કાંટાળી જાળ ખરેખર નાશ પામે છે.
અહમ્ભાવાત્મનશ્ ચિત્તદ્રુમબીજસ્ય હે મુને । કો ઽનલો દાહ્યદહનસમર્થો ઽર્થકરો ભવેત્
હે મુનિ, મનરૂપી વૃક્ષના બીજનું સ્વરૂપ 'હું'પણ છે; તો કયું અગ્નિ એ બીજને સળગાવી શકે અને સાચો લાભ આપી શકે?
રાજન્ સ્વાત્મવિચારો ઽયં કો ઽહં સ્યામ્ ઇતિ રૂપધૃત્ । ચિત્તદુર્દ્રુમબીજસ્ય દહને દહનસ્ સ્મૃતઃ
હે રાજા, 'હું કોણ છું?' એવી સ્વ-વિચારણા મનના દુષ્કર વૃક્ષના બીજને સળગાવતી અગ્નિ ગણાય છે.
મુને મયા મહાબુદ્ધ્યા બહુશઃ પ્રવિચારિતમ્ । યાવન્ નાહં જગન્ નોર્વી ન ચ મણ્ડલમણ્ડલમ્
હે મુનિ, મેં મહાન બુદ્ધિથી વારંવાર વિચાર્યું છે: હું ન તો જગત છું, ન પૃથ્વી છું, ન કોઈ ગોળો પર ગોળો છું.
નાદ્રેસ્ તટં ન વિપિનં ન પર્ણસદનાદિ વા । જડત્વાન્ ન ચ દેહાદિ ન માંસાસ્થ્યસૃગાદિ ચ
અહીં ન તો નદીનું કિનારો છે, ન તો જંગલ છે, ન પર્ણથી બનેલું ઘર કે એવું કંઈ છે; અને જડપણને કારણે અહીં શરીર, માંસ, હાડકાં કે લોહી પણ નથી.
કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ અપિ ન ચ ન ચ બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ ચ । ન મનો નાપિ ચ મતિર્ નાહમ્ભાવશ્ ચ જાડ્યતઃ
અહીં કર્મેન્દ્રિયો પણ નથી, અને બુદ્ધિ માટેની ઇન્દ્રિયો પણ નથી; મન, બુદ્ધિ કે 'હું' એવો ભાવ પણ નથી, કારણ કે બધું જડ છે.