ઇદં વિવર્તતે સર્વં ચિત્તમ્ એવ જગત્તયા । દેહાદ્યાકારજાલેન બીજં વૃક્ષતયા યથા
આ આખું જગત તો મનથી જ દેખાય છે; જેમ બીજમાંથી વૃક્ષ અનેક ડાળીઓ સાથે ફૂટે છે, તેમ શરીર વગેરે રૂપોમાં મન જ ફેલાય છે.
પાદપઃ પવનેનેવ ભૂકમ્પેનેવ પર્વતઃ । ભસ્ત્રા ભસ્ત્રાહિનેવાયં દેહશ્ ચિત્તેન ચાલ્યતે
જેમ પવનથી વૃક્ષ હલાય છે, ભૂકંપથી પર્વત ડોલે છે, કે ધમણીથી ધમણ ફૂલે છે, તેમ આ શરીર મનથી હલનચલન કરે છે.
સર્વભૂતોપભોગ્યાનાં જરામરણજન્મનામ્ । મહામણીનાં સુદૃઢં ચિત્તં વિદ્ધિ સમુદ્ગકમ્
બધા જીવોના અનુભવ, વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ અને જન્મ જેવા મહાન રત્નોનું મજબૂત પેટારું મન છે—આવું જાણ.
ચિત્તં જીવો મનો માયા પ્રાણશ્ ચેત્યાદિભિર્ મુને । ક્રિયાનુરૂપૈર્ અભિધાવ્યાપારૈશ્ ચિત્તમ્ ઉચ્યતે
હે મુનિ, મનને જીવ, બુદ્ધિ, માયા અને પ્રાણ પણ કહેવામાં આવે છે; તેની વિવિધ ક્રિયાઓ અને સ્વરૂપો પ્રમાણે તેને આવા અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ પ્રાહુસ્ તસ્મિંસ્ ત્યક્તે મહીપતે । સર્વાધિવ્યાધિસીમાન્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્
મન જ બધું છે—એવું કહેવાય છે; હે રાજા, જ્યારે મનનો ત્યાગ થાય છે ત્યારે બધા દુઃખો અને તેમની હદો છૂટી જાય છે અને સંપૂર્ણ ત્યાગ સાધાય છે.
ચિત્તત્યાગં વિદુસ્ સર્વત્યાગં ત્યાગવિદાં વર । તસ્મિન્ સિદ્ધે મહાબાહો સત્યં કેનાપિ ભૂયતે
મનના ત્યાગને જ સર્વોત્તમ ત્યાગ માનવામાં આવે છે; હે મહાબાહુ, જ્યારે આ સિદ્ધ થાય છે ત્યારે પછી કોઈને શું સત્ય જાણવાનું બાકી રહે છે?
ચિત્તે ત્યક્તે લયં યાતિ દ્વૈતમ્ ઐક્યં ચ સર્વતઃ । કેનચિદ્ ભૂયતે શાન્તં સ્વચ્છમ્ એકમ્ અનામયમ્
જ્યારે મન છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે બધે જ દ્વૈતપણું એકરૂપતામાં વિલીન થઈ જાય છે; પછી કોઈને માટે માત્ર શાંતિ જ રહે છે—સ્વચ્છ, એકરૂપ અને દુઃખરહિત.
અસ્યાઃ ક્ષેત્રં વિદુશ્ ચિત્તં સંસૃતેસ્ સસ્યસન્તતેઃ । ક્ષેત્રે ત્વ્ અક્ષેત્રતાં યાતે શાલેઃ ક ઇવ સમ્ભવઃ
મનને સંસારના અનંત પાક માટેનું ખેતર જાણવામાં આવે છે; પણ જ્યારે ખેતર જ ન રહે, ત્યારે ધાન ક્યાંથી ઉગે?
ચિત્તમ્ એવ વિચિત્રેહં ભાવાભાવવિલાસિના । વિવર્તતે ઽર્થભાવેન જલમ્ ઊર્મિતયા યથા
અહીં મન જ અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના રમણમાં, વસ્તુઓના રૂપે ફેરવાય છે—જેમ પાણી તરંગના રૂપે દેખાય છે.
ચિત્તોત્સાદનરૂપેણ સર્વત્યાગેન ભૂપતે । સર્વમ્ આસાદ્યતે સમ્યક્ સામ્રાજ્યેનેવ સર્વદા
હે રાજા, મનના સંપૂર્ણ ત્યાગથી, જે મનનો વિલય છે, બધું જ સાચે પ્રાપ્ત થાય છે—જેમ સર્વસ્વ રાજસત્તાથી બધું હંમેશા પ્રાપ્ત હોય છે.
સર્વત્યાગસ્ય વિષયો યથૈવાન્યો ઽસ્તિ તે તથા । ત્વમ્ અપ્ય્ અન્યસ્ય ભવસિ ત્યાગિન્ ગૃહ્ણાસિ ચેન્ નૃપ
જેમ સર્વત્યાગનો વિષય અલગ હોય છે, તેમ રાજન, જો તું કંઈક સ્વીકારે છે, તો તું બીજાનો બની જાય છે; એ સાચો ત્યાગી નથી.
સૂત્રં મુક્તાફલેનેવ જગજ્જાલં ત્રિકાલગમ્ । સર્વમ્ અન્તઃકૃતં તેન યેન સર્વં સમુજ્ઝિતમ્
જેમ મોતીની માળામાં સૂત્ર બધું જોડે છે, તેમ ત્રણ કાળમાં વ્યાપેલો આ જગતનો જાળ પણ એ સર્વત્યાગીથી અંદરથી ભરેલો છે, જેના દ્વારા બધું ત્યાગવામાં આવ્યું છે.
યેન સર્વં પરિત્યક્તં તસ્મિઞ્ શૂન્યે ઽપિ સંસ્થિતં । જગત્ સર્વં ત્રિકાલસ્થં તન્તુર્ મુક્તાફલે યથા
જેને બધું ત્યાગી દીધું છે, એ ભલે શૂન્યમાં સ્થિત હોય, છતાં એ જ ત્રણેય કાળમાં રહેલું આખું જગત ધારણ કરે છે, જેમ સૂત્ર મોતીને બાંધે છે.
સસ્નેહેનેવ દીપેન તેન સર્વં પ્રકાશિતમ્ । સ્થિતસ્ સર્વં પરિત્યજ્ય યશ્ શાન્તો ઽસ્નેહદીપવત્
જેમ તેલવાળી દીવો બધું પ્રકાશિત કરે છે, તેમ સર્વત્યાગી પણ બધું ઉજાગર કરે છે; અને બધું ત્યાગીને, જે શાંત રહે છે, એ તેલ વિના દીવા જેવો છે.
અસ્નેહેનેવ દીપેન યેન સર્વં તિરોહિતમ્ । સ રાજતે પ્રકાશાત્મા સમસ્ સસ્નેહદીપવત્
જેવી રીતે તેલ વગરની દીવો બધું અંધકારમાં છુપાવી દે છે, પણ તે પોતે પ્રકાશરૂપે તેજ આપે છે; એ જ રીતે તે જે સર્વેમાં સમાન છે, તેલવાળા દીવા જેવો પ્રકાશિત થાય છે.
સમસ્તવસ્તુનિષ્કાસે યથા ખમ્ અવશિષ્યતે । સર્વત્યાગે કૃતે તાદૃગ્ વિજ્ઞાનમ્ અવશિષ્યતે
જ્યારે બધું દૂર થાય છે ત્યારે માત્ર આકાશ જ બાકી રહે છે; એ જ રીતે, જ્યારે બધું ત્યાગી દેવામાં આવે છે ત્યારે માત્ર એ જ જ્ઞાન બાકી રહે છે.
સમસ્તવસ્તૂદાસો હિ યથા ખં નેતરન્ નૃપ । સર્વસન્ત્યાગ એવાઙ્ગ તથા નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે
રાજા, જેમ આકાશ બધાં વસ્તુઓથી નિર્લિપ્ત રહે છે અને બીજું કંઈક નથી, એ જ રીતે, સંપૂર્ણ ત્યાગથી જ મુક્તિ મળે છે.
સર્વત્યાગો હિ શૂન્યાત્માપ્ય્ આશ્રયસ્ સર્વસમ્પદામ્ । અનન્તાનામ્ ઉદારાણાં ખમ્ ઇવેદં દિવૌકસામ્
સંપૂર્ણ ત્યાગ, ભલે ખાલીપા જેવો લાગે, છતાં એ સર્વે સંપત્તિનો આધાર છે; જેમ આકાશ દેવતાઓ માટે વિશાળ અને ઉદાર આધાર છે, તેમ.
સર્વત્યાગરસાપાનાજ્ જરામરણભીતયઃ । ન કાશ્ચન પ્રબાધન્તે ખસ્યેવ મલલેખિકાઃ
જે લોકોએ સંપૂર્ણ ત્યાગનું અમૃત પીધું છે, તેમને વૃદ્ધાવસ્થા અને મૃત્યુનો ડર ક્યારેય સતાવતો નથી, જેમ આકાશ પર કાદવની લાઈનો ચોંટતી નથી.
સર્વત્યાગો મહત્ત્વસ્ય કારણં નિર્મલદ્યુતેઃ । સર્વં ત્યજતિ ખં યસ્માત્ તસ્માચ્ છુદ્ધં સ્થિરં બૃહત્
સંપૂર્ણ ત્યાગથી જ મહાનતા અને નિર્મળ તેજ આવે છે; કારણ કે આકાશ બધું છોડે છે, એટલે તે શુદ્ધ, અડગ અને વિશાળ રહે છે.
સર્વત્યાગઃ પરાનન્દો દુઃખમ્ અન્યત્ સુદારુણમ્ । ઇત્ય્ ૐ ઇત્ય્ ઉરરીકૃત્ય યદ્ ઇચ્છસિ તદ્ આચર
સંપૂર્ણ ત્યાગ એ પરમ આનંદ છે; બાકીના બધું તો ભારે દુઃખ છે. એટલે 'ઑમ'ને હૃદયથી સ્વીકારી, જે ઇચ્છો તે કરો.
સર્વં ત્યજતિ યસ્ તસ્ય સર્વમ્ એવોપતિષ્ઠતે । યથૈવામ્બુ વિશત્ય્ અગ્નૌ તથૈવાયાતિ વારિધૌ
જે બધું છોડે છે, તેની પાસે બધું પોતે જ આવે છે; જેમ પાણી અગ્નિમાં જાય છે અને પછી સમુદ્રમાં પાછું મળે છે.
સર્વત્યાગાન્તર્ એવાસ્તિ જ્ઞાનમ્ આત્મપ્રસાદકમ્ । યચ્ છૂન્યં કિલ ભાણ્ડસ્ય તત્ર રત્નાદિ તિષ્ઠતિ
સંપૂર્ણ ત્યાગમાં જ એ જ્ઞાન મળે છે જે આત્માને શાંત અને પ્રસન્ન કરે છે. જેમ ખાલી વાસણમાં રત્નો અને અન્ય કિંમતી વસ્તુઓ મૂકી શકાય છે, તેમ.
સર્વત્યાગવશાદ્ એવ હતકાલે કલાવ્ અપિ । શાક્યેન વિગતાશઙ્કં મુનિના મેરુવત્ સ્થિતમ્
માત્ર સંપૂર્ણ ત્યાગની શક્તિથી જ, યુગના અંતે પણ શાક્ય મુનિ કોઈ ભય વિના મેરુ પર્વત જેવો અડગ રહ્યો હતો.
સર્વત્યાગો મહારાજ સર્વસમ્પત્સમાશ્રયઃ । ન ગૃહ્ણાતિ હિ યઃ કશ્ચિત્ સર્વં તસ્મૈ પ્રદીયતે
હે મહારાજ, સંપૂર્ણ ત્યાગ એ સર્વ સમૃદ્ધિનું આશ્રય છે; જે કશું જ પકડી રાખતો નથી, તેને બધું આપમેળે મળે છે.
કૃત્વા સર્વપરિત્યાગં શાન્તસ્ સ્વચ્છો વિયત્સમઃ । સોમ્યો ભવસિ યદ્રૂપસ્ તદ્રૂપો ભવ ભૂપતે
જ્યારે તમે બધું છોડી દો છો, ત્યારે તમે શાંત, નિર્મળ અને આકાશ જેવા સ્વરૂપમાં બની જાઓ છો. હે રાજા, એ જ સ્વરૂપ ધારણ કરો—મૃદુ અને શાંત.
સર્વં પરિત્યજ્ય મહાનુભાવ ત્યજસ્ય્ અલં યેન ચ તદ્ વિહાય । ત્યાગં ચ સાદાનમ્ અલં વિમુચ્ય વિમુક્તરૂપો ભવ ભૂમિપાલ
હે મહાનુભાવ, બધું જ છોડી દો; જે રીતે છોડવું તે પણ છોડો. છોડી દેવાની ભાવનાને પણ છોડી દો અને સાચા અર્થમાં મુક્ત થાઓ, હે ધરાપતિ.
એવં વદતિ વૈ કુમ્ભે ચિત્તત્યાગં મુહુર્ મુહુઃ । અન્તર્ વિચારયન્ સોમ્યો રાજા વચનમ્ અબ્રવીત્
કુંભે વારંવાર મન છોડવાની વાત કરતાં, સૌમ્ય રાજાએ અંદરથી વિચાર કર્યો અને પછી ઉત્તર આપ્યો.
હૃદયાકાશવિહગો હૃદયદ્રુમમર્કટઃ । ભૂયો ભૂયો નિરસ્તં હિ સમાયાત્ય્ એવ માં મનઃ
મારું મન હૃદયના આકાશમાં પંખી કે હૃદયના વૃક્ષમાં વાંદર જેવું છે; વારંવાર દૂર કરું તો પણ એ પાછું પાછું મારી પાસે આવી જાય છે.
જાનામિ નૈતદ્ આદાતું મત્સ્યં બાલ ઇવાકુલમ્ । ત્યાગમ્ અસ્ય ન જાનામિ ચિત્રમ્ અન્ધ ઇવોત્તમમ્
મને એ પકડવું આવડતું નથી, જાણે બાળક માટે ચંચળ માછલી પકડવી મુશ્કેલ હોય તેમ; અને એ છોડવું પણ આવડતું નથી, જાણે અંધ માણસ માટે શ્રેષ્ઠ વસ્તુ અજાણી હોય તેમ.