તદ્ ઉત્થાય પુરસ્સંસ્થભૃગુપાતાદ્ અવિઘ્નજાત્ । વિનાશાત્મકતાં નીત્વા સર્વત્યાગી ભવામ્ય્ અહમ્
એથી, હવે હું ઊભો રહી ભૃગુ ઋષિ સામે જઈ, કોઈ અવરોધ વિના આ શરીરને નાશ કરી, સર્વે ત્યાગી બનીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દેહમ્ અગ્રસ્થે શ્વભ્રે ત્યક્તુમ્ અસૌ જવાત્ । કરોતિ યાવદ્ ઉત્થાનં તાવત્ કુમ્ભો ઽભ્યુવાચ હ
આવું કહી, એ ઝડપથી ઊભો થયો અને શરીર ખાડામાં ફેંકી દેવા લાગ્યો, પણ એ સમયે જ કુંભએ બોલ્યું.
રાજન્ કિમ્ ઇતિ દેહં ત્વં નિરાગસ્કં મહાવટે । ત્યજસ્ય્ અજ્ઞો હિ વૃષભઃ કુપિતો હન્તિ તર્ણકમ્
રાજા, તું આ નિર્લોભ શરીરને આ ઊંડા ખાડામાં કેમ છોડવા માંગે છે? જેમ ગુસ્સે થયેલો મૂર્ખ વાછરડો નાજુક ઘાસને પણ નષ્ટ કરે છે, તેમ.
જડો વરાકો મૂકાત્મા તપસ્વી દેહકો હ્ય્ અયમ્ । ન કશ્ચન તવૈતસ્મૈ મા મુધૈવ રુષં કુરુ
આ શરીર તો મૂર્ખ, દયનીય, મૌન અને તપસ્વી છે; એ ખરેખર તારો નથી. અજ્ઞાનવશ તું એ પર ગુસ્સો ન કર.
આત્મન્ય્ એવૈષ મૂઢાત્મા ધ્યાનવાન્ ઇવ તિષ્ઠતિ । સઞ્ચાલ્યતે પરેણૈવ તરઙ્ગેણેવ કાષ્ઠકમ્
આ ભ્રમિત આત્મા તો પોતામાં જ લીન રહે છે, જાણે ધ્યાનમાં બેઠો હોય; એને બીજું જ કોઈ હલાવે છે, જેમ તરંગ લાકડાને હલાવે છે.
ક્ષોભયત્ય્ અન્ય એવૈનં નિગ્રહાર્હો મુહુર્ બલાત્ । તપસ્વિનં યથૈકાન્તસંસ્થિતં મત્તતસ્કરઃ
બીજું જ કોઈ વારંવાર જોરથી આ તપસ્વીને હલાવે છે અને રોકે છે, જેમ એકલો બેઠેલા તપસ્વીને નશામાં ચોર ત્રાસ આપે છે.
સુખદુઃખાનુભૂત્યા હિ નાપરાધિ શરીરકમ્ । નાત્મનઃ ફલપાતાત્ સ સ્પન્દૈર્ વૃક્ષો ઽપરાધવાન્
સુખ-દુઃખની અનુભૂતિથી શરીર પોતે દોષી નથી; જેમ પવનના ઝોકથી વૃક્ષના ફળ પડે છે, પણ વૃક્ષને કોઈ દોષ લાગતો નથી.
વાતઃ ફલશિખાપુષ્પપાતનં કુરુતે સ્ફુરન્ । તરુણા સાધુના સાધોર્ અપરાદ્ધં કિમ્ આત્મનઃ
પવન ફળ, ડાળીઓ અને ફૂલને પાડી દે છે; એમાં વૃક્ષનો શું દોષ છે, હે સજ્જન?
ત્યક્તેનાપિ શરીરેણ કિલ તામરસેક્ષણ । સર્વત્યાગો ન તે યાતિ નિષ્પત્તિં વિષમો હિ સઃ
શરીર ત્યાગી દઈએ તો પણ, હે કમળને આંખ વાળા, સંપૂર્ણ ત્યાગ થતો નથી; એ બહુ જ મુશ્કેલ છે.
ભૃગોઃ કેવલમ્ એતત્ ત્વં નિરાગસ્કં શરીરકમ્ । મુધા ક્ષિપસિ નો દેહત્યાગેન ત્યાગિતા ભવેત્
હે ભૃગુ, તારો આ શરીર નિષ્કામ છે; ફક્ત શરીર છોડવાથી ત્યાગ થતો નથી, એ તો વ્યર્થ પ્રયત્ન છે.
યેનાયં ક્ષોભ્યતે દેહો મત્તેભેનેવ પાદપઃ । તત્ સન્ત્યજસિ ચેત્ પાપં તન્ મહાત્યાગવાન્ ભવાન્
જે વસ્તુના કારણે આ શરીર ઉગ્ર હાથીથી ઝાંખા વૃક્ષની જેમ હલનચલન પામે છે, એ જો તું છોડી દે, તો તું ખરેખર મહાન ત્યાગી અને પાપમુક્ત બની જાય છે.
તસ્મિંસ્ ત્યક્તે ભવેત્ ત્યક્તં સર્વં દેહાદિ ભૂપતે । નો ચેન્ નિર્દગ્ધમ્ અપ્ય્ એતદ્ ભૂયો ભૂયઃ પ્રરોહતિ
હે રાજા, જ્યારે એ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે શરીર સહિત બધું જ છૂટી જાય છે; પણ જો એ ન છોડાય, તો આ બધું—even સળગાવી નાખ્યું હોય, તો પણ વારંવાર ફરીથી ઉગે છે.
કેનાયં ચાલ્યતે દેહઃ કિં બીજં જન્મકર્મણામ્ । કસ્મિંસ્ ત્યક્તે પરિત્યક્તં સર્વં ભવતિ સુન્દર
કઈ વસ્તુથી આ શરીર ઉથલપાથલ થાય છે? જન્મ અને કર્મનું મૂળ બીજ શું છે? હે સુંદર, જ્યારે એ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે બધું સાચે જ છૂટી જાય છે.
સાધો ન દેહત્યાગેન ન રાજ્યત્યજનેન ચ । ન ચોટજાદિપ્લોષેણ સર્વત્યાગો ભવેન્ નૃણામ્
હે સજ્જન, માત્ર શરીર ત્યાગવાથી, રાજ્ય છોડી દેવાથી કે ઝૂંપડી વગેરે સળગાવી નાખવાથી માણસોનો સર્વત્યાગ થતો નથી.
યત્ સર્વં સર્વતો યચ્ ચ તસ્મિન્ સર્વૈકકારણે । સર્વસ્મિન્ સમ્પરિત્યક્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્
જ્યારે બધું, સર્વત્ર અને જે કંઈ છે તે બધું એકમાત્ર કારણમાં પૂર્ણપણે છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે સર્વે વસ્તુઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ થાય છે અને સાચો ત્યાગ પૂરો થાય છે.
સર્વં સર્વગતં સાર્વં હેયં ત્યાજ્યં ચ સર્વથા । સર્વં કિમ્ ઉચ્યતે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર
જે બધું સર્વત્ર વ્યાપેલું છે અને દરેક રીતે છોડી દેવાનું અને ત્યાગવાનું છે—'બધું' એટલે ખરેખર શું? હે સર્વ તત્વોને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, મને કહો.
સાધો સર્વકલાધારં જીવપ્રાણાદિનામકમ્ । ન જડં નાજડં ભ્રાન્તં ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્
હે સાધુ, મનને 'બધું' કહેવાય છે, કારણ કે તે સર્વ શક્તિઓનું આધાર છે, જેને જીવ, પ્રાણ વગેરે નામોથી ઓળખાય છે; તે ન તો જડ છે, ન અજડ છે, પણ ભ્રમિત છે.
રાજ્યાદેર્ અથ દેહાદેર્ આશ્રમાદેર્ મહીપતે । સર્વસ્યૈવ મનો બીજં તરુબીજં તરોર્ ઇવ
હે રાજા, જેમ વૃક્ષનું બીજ વૃક્ષનું મૂળ છે, તેમ મન બધું—રાજ્ય, શરીર કે આશ્રમ—બધાનું બીજ છે.
સર્વસ્ય બીજે સન્ત્યક્તે સર્વં ત્યક્તં ભવત્ય્ અલમ્ । સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ ભૂયસ્ સર્વત્યાગો ભવેદ્ ઇતિ
જ્યારે બધાનું મૂળ ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યારે ખરેખર બધું જ છૂટી જાય છે; એટલે કારણ છોડી દેવું એ બધું છોડવાનું સાચું સાધન છે.
સર્વં ધર્માદ્ય્ અધર્માદિ રાજ્યાદિ વિપિનાદિ ચ । સચિત્તસ્ય પરં દુઃખં નિશ્ચિત્તસ્ય પરં સુખમ્
ધર્મ, અધર્મ, રાજપાટ કે જંગલ—આ બધું મનવાળા માટે મોટું દુઃખ આપે છે, પણ જેનું મન શાંત થઈ ગયું છે, તેને એમાં સર્વોત્તમ આનંદ મળે છે.
ઇદં વિવર્તતે સર્વં ચિત્તમ્ એવ જગત્તયા । દેહાદ્યાકારજાલેન બીજં વૃક્ષતયા યથા
આ આખું જગત તો મનથી જ દેખાય છે; જેમ બીજમાંથી વૃક્ષ અનેક ડાળીઓ સાથે ફૂટે છે, તેમ શરીર વગેરે રૂપોમાં મન જ ફેલાય છે.
પાદપઃ પવનેનેવ ભૂકમ્પેનેવ પર્વતઃ । ભસ્ત્રા ભસ્ત્રાહિનેવાયં દેહશ્ ચિત્તેન ચાલ્યતે
જેમ પવનથી વૃક્ષ હલાય છે, ભૂકંપથી પર્વત ડોલે છે, કે ધમણીથી ધમણ ફૂલે છે, તેમ આ શરીર મનથી હલનચલન કરે છે.
સર્વભૂતોપભોગ્યાનાં જરામરણજન્મનામ્ । મહામણીનાં સુદૃઢં ચિત્તં વિદ્ધિ સમુદ્ગકમ્
બધા જીવોના અનુભવ, વૃદ્ધાવસ્થા, મરણ અને જન્મ જેવા મહાન રત્નોનું મજબૂત પેટારું મન છે—આવું જાણ.
ચિત્તં જીવો મનો માયા પ્રાણશ્ ચેત્યાદિભિર્ મુને । ક્રિયાનુરૂપૈર્ અભિધાવ્યાપારૈશ્ ચિત્તમ્ ઉચ્યતે
હે મુનિ, મનને જીવ, બુદ્ધિ, માયા અને પ્રાણ પણ કહેવામાં આવે છે; તેની વિવિધ ક્રિયાઓ અને સ્વરૂપો પ્રમાણે તેને આવા અનેક નામોથી ઓળખવામાં આવે છે.
ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ પ્રાહુસ્ તસ્મિંસ્ ત્યક્તે મહીપતે । સર્વાધિવ્યાધિસીમાન્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્
મન જ બધું છે—એવું કહેવાય છે; હે રાજા, જ્યારે મનનો ત્યાગ થાય છે ત્યારે બધા દુઃખો અને તેમની હદો છૂટી જાય છે અને સંપૂર્ણ ત્યાગ સાધાય છે.
ચિત્તત્યાગં વિદુસ્ સર્વત્યાગં ત્યાગવિદાં વર । તસ્મિન્ સિદ્ધે મહાબાહો સત્યં કેનાપિ ભૂયતે
મનના ત્યાગને જ સર્વોત્તમ ત્યાગ માનવામાં આવે છે; હે મહાબાહુ, જ્યારે આ સિદ્ધ થાય છે ત્યારે પછી કોઈને શું સત્ય જાણવાનું બાકી રહે છે?
ચિત્તે ત્યક્તે લયં યાતિ દ્વૈતમ્ ઐક્યં ચ સર્વતઃ । કેનચિદ્ ભૂયતે શાન્તં સ્વચ્છમ્ એકમ્ અનામયમ્
જ્યારે મન છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે બધે જ દ્વૈતપણું એકરૂપતામાં વિલીન થઈ જાય છે; પછી કોઈને માટે માત્ર શાંતિ જ રહે છે—સ્વચ્છ, એકરૂપ અને દુઃખરહિત.
અસ્યાઃ ક્ષેત્રં વિદુશ્ ચિત્તં સંસૃતેસ્ સસ્યસન્તતેઃ । ક્ષેત્રે ત્વ્ અક્ષેત્રતાં યાતે શાલેઃ ક ઇવ સમ્ભવઃ
મનને સંસારના અનંત પાક માટેનું ખેતર જાણવામાં આવે છે; પણ જ્યારે ખેતર જ ન રહે, ત્યારે ધાન ક્યાંથી ઉગે?
ચિત્તમ્ એવ વિચિત્રેહં ભાવાભાવવિલાસિના । વિવર્તતે ઽર્થભાવેન જલમ્ ઊર્મિતયા યથા
અહીં મન જ અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વના રમણમાં, વસ્તુઓના રૂપે ફેરવાય છે—જેમ પાણી તરંગના રૂપે દેખાય છે.
ચિત્તોત્સાદનરૂપેણ સર્વત્યાગેન ભૂપતે । સર્વમ્ આસાદ્યતે સમ્યક્ સામ્રાજ્યેનેવ સર્વદા
હે રાજા, મનના સંપૂર્ણ ત્યાગથી, જે મનનો વિલય છે, બધું જ સાચે પ્રાપ્ત થાય છે—જેમ સર્વસ્વ રાજસત્તાથી બધું હંમેશા પ્રાપ્ત હોય છે.