ભાણ્ડજાતં દહત્ય્ અગ્નૌ સહ શુષ્કેન્ધનેન તત્ । કેવલાકૃતિર્ અસ્નેહસ્ તુષ્ટિમાન્ આહ ભૂપતિઃ
ભાંડો અને સુકું ઇંધણ એકસાથે અગ્નિમાં બળી જાય છે; પણ રાજા સંતોષમાં કહે છે: 'હું તો માત્ર એક આકાર છું, મને કોઈ લગાવ નથી.'
અહો નુ ચિરકાલેન દેવપુત્ર પ્રબોધિતઃ । સમ્પન્નઃ કેવલશ્ શુદ્ધસ્ સુખિતો બોધવાન્ અહમ્
અરે, દેવપુત્ર, બહુ લાંબા સમય પછી મને જાગૃતિ મળી છે; હવે હું પૂર્ણ છું, શુદ્ધ છું, આનંદિત છું અને સમજથી ભરેલો છું.
કિં નામ કિલ વસ્ત્વ્ એતદ્ ભવેત્ સાઙ્કલ્પિકક્રમમ્ । યદ્ ભાણ્ડોપસ્કરસ્થાનસદનાદ્યવલમ્બનમ્
આ શું છે, જે કલ્પનાની ક્રમશઃ ચાલે છે—આ ભાંડા, સાધનો, સ્થાન અને ઘર વગેરે પર આધાર રાખવો?
યાવદ્ યાવત્ પ્રહીયન્તે વિબન્ધા બન્ધહેતવઃ । તાવત્ તાવત્ સમાયાતિ પરમાં નિર્વૃતિં મનઃ
જ્યાં સુધી બંધન અને તેના કારણો ધીમે ધીમે દૂર થતા જાય છે, ત્યાં સુધી મનને પરમ શાંતિ મળતી જાય છે.
શામ્યામિ પરિનિર્વામિ સુખિતો ઽસ્મિ જયામ્ય્ અહમ્ । વિબન્ધાઃ પ્રક્ષયં યાતાસ્ સર્વત્યાગો મયા કૃતઃ
હું શાંત છું, સંપૂર્ણ નિર્વાણમાં છું, આનંદિત છું, જીત્યો છું; મારા બધા બંધન તૂટી ગયા છે અને મેં બધું ત્યાગી દીધું છે.
દિગમ્બરો દિક્સદનો દિક્સખો ઽયમ્ અહં સ્થિતઃ । દેવપુત્ર મહાત્યાગાત્ કિમ્ અન્યદ્ અવશિષ્યતે
હું દિશાઓને વસ્ત્ર તરીકે ધારણ કરીને, દિશાઓને ઘર અને આકાશ બનાવીને અહીં ઊભો છું, હે દેવપુત્ર; આ મહાન ત્યાગ પછી હવે શું બાકી રહ્યું છે?
સર્વમ્ એવ ન સન્ત્યક્તં ત્વયા રાજઞ્ શિખિધ્વજ । સર્વત્યાગપરાનન્દં મા મુધાભિનયીકુરુ
હે રાજા શિખિધ્વજ, તું હજી બધું ત્યાગ્યું નથી; તું વ્યર્થમાં સર્વત્યાગના પરમ આનંદનો દેખાવ કરતો નહીં.
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । યં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
તારા માટે હજી એક ઉત્તમ ભાગ બાકી છે જે તું ત્યાગ્યો નથી; એ પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગી દે તો તું પરમ નિર્દુઃખ અવસ્થા પ્રાપ્ત કરી શકીશ.
ઇતિ શ્રુતવતા તેન કિઞ્ચિત્ સઞ્ચિન્ત્ય ભૂભૃતા । ઇદમ્ ઉક્તં મહાબાહો રામ રાજીવલોચન
આ રીતે સાંભળ્યા પછી એ રાજાએ થોડું વિચાર્યું અને પછી કહ્યું, 'હે રામ, કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર!'
ઇન્દ્રિયવ્યાલસઙ્ઘાતો રક્તમાંસમયાકૃતિઃ । શિષ્યતે સર્વસન્ત્યાગે દેહો મે દેવતાત્મજ
હું બધું ત્યાગી દઉં તો પણ, દેવપુત્ર, મારી પાસે માત્ર આ શરીર જ બાકી રહે છે, જે લોહી અને માંસથી બનેલું છે અને ઇન્દ્રિયોના ઝુંડથી ભરેલું છે.
તદ્ ઉત્થાય પુરસ્સંસ્થભૃગુપાતાદ્ અવિઘ્નજાત્ । વિનાશાત્મકતાં નીત્વા સર્વત્યાગી ભવામ્ય્ અહમ્
એથી, હવે હું ઊભો રહી ભૃગુ ઋષિ સામે જઈ, કોઈ અવરોધ વિના આ શરીરને નાશ કરી, સર્વે ત્યાગી બનીશ.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા દેહમ્ અગ્રસ્થે શ્વભ્રે ત્યક્તુમ્ અસૌ જવાત્ । કરોતિ યાવદ્ ઉત્થાનં તાવત્ કુમ્ભો ઽભ્યુવાચ હ
આવું કહી, એ ઝડપથી ઊભો થયો અને શરીર ખાડામાં ફેંકી દેવા લાગ્યો, પણ એ સમયે જ કુંભએ બોલ્યું.
રાજન્ કિમ્ ઇતિ દેહં ત્વં નિરાગસ્કં મહાવટે । ત્યજસ્ય્ અજ્ઞો હિ વૃષભઃ કુપિતો હન્તિ તર્ણકમ્
રાજા, તું આ નિર્લોભ શરીરને આ ઊંડા ખાડામાં કેમ છોડવા માંગે છે? જેમ ગુસ્સે થયેલો મૂર્ખ વાછરડો નાજુક ઘાસને પણ નષ્ટ કરે છે, તેમ.
જડો વરાકો મૂકાત્મા તપસ્વી દેહકો હ્ય્ અયમ્ । ન કશ્ચન તવૈતસ્મૈ મા મુધૈવ રુષં કુરુ
આ શરીર તો મૂર્ખ, દયનીય, મૌન અને તપસ્વી છે; એ ખરેખર તારો નથી. અજ્ઞાનવશ તું એ પર ગુસ્સો ન કર.
આત્મન્ય્ એવૈષ મૂઢાત્મા ધ્યાનવાન્ ઇવ તિષ્ઠતિ । સઞ્ચાલ્યતે પરેણૈવ તરઙ્ગેણેવ કાષ્ઠકમ્
આ ભ્રમિત આત્મા તો પોતામાં જ લીન રહે છે, જાણે ધ્યાનમાં બેઠો હોય; એને બીજું જ કોઈ હલાવે છે, જેમ તરંગ લાકડાને હલાવે છે.
ક્ષોભયત્ય્ અન્ય એવૈનં નિગ્રહાર્હો મુહુર્ બલાત્ । તપસ્વિનં યથૈકાન્તસંસ્થિતં મત્તતસ્કરઃ
બીજું જ કોઈ વારંવાર જોરથી આ તપસ્વીને હલાવે છે અને રોકે છે, જેમ એકલો બેઠેલા તપસ્વીને નશામાં ચોર ત્રાસ આપે છે.
સુખદુઃખાનુભૂત્યા હિ નાપરાધિ શરીરકમ્ । નાત્મનઃ ફલપાતાત્ સ સ્પન્દૈર્ વૃક્ષો ઽપરાધવાન્
સુખ-દુઃખની અનુભૂતિથી શરીર પોતે દોષી નથી; જેમ પવનના ઝોકથી વૃક્ષના ફળ પડે છે, પણ વૃક્ષને કોઈ દોષ લાગતો નથી.
વાતઃ ફલશિખાપુષ્પપાતનં કુરુતે સ્ફુરન્ । તરુણા સાધુના સાધોર્ અપરાદ્ધં કિમ્ આત્મનઃ
પવન ફળ, ડાળીઓ અને ફૂલને પાડી દે છે; એમાં વૃક્ષનો શું દોષ છે, હે સજ્જન?
ત્યક્તેનાપિ શરીરેણ કિલ તામરસેક્ષણ । સર્વત્યાગો ન તે યાતિ નિષ્પત્તિં વિષમો હિ સઃ
શરીર ત્યાગી દઈએ તો પણ, હે કમળને આંખ વાળા, સંપૂર્ણ ત્યાગ થતો નથી; એ બહુ જ મુશ્કેલ છે.
ભૃગોઃ કેવલમ્ એતત્ ત્વં નિરાગસ્કં શરીરકમ્ । મુધા ક્ષિપસિ નો દેહત્યાગેન ત્યાગિતા ભવેત્
હે ભૃગુ, તારો આ શરીર નિષ્કામ છે; ફક્ત શરીર છોડવાથી ત્યાગ થતો નથી, એ તો વ્યર્થ પ્રયત્ન છે.
યેનાયં ક્ષોભ્યતે દેહો મત્તેભેનેવ પાદપઃ । તત્ સન્ત્યજસિ ચેત્ પાપં તન્ મહાત્યાગવાન્ ભવાન્
જે વસ્તુના કારણે આ શરીર ઉગ્ર હાથીથી ઝાંખા વૃક્ષની જેમ હલનચલન પામે છે, એ જો તું છોડી દે, તો તું ખરેખર મહાન ત્યાગી અને પાપમુક્ત બની જાય છે.
તસ્મિંસ્ ત્યક્તે ભવેત્ ત્યક્તં સર્વં દેહાદિ ભૂપતે । નો ચેન્ નિર્દગ્ધમ્ અપ્ય્ એતદ્ ભૂયો ભૂયઃ પ્રરોહતિ
હે રાજા, જ્યારે એ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે શરીર સહિત બધું જ છૂટી જાય છે; પણ જો એ ન છોડાય, તો આ બધું—even સળગાવી નાખ્યું હોય, તો પણ વારંવાર ફરીથી ઉગે છે.
કેનાયં ચાલ્યતે દેહઃ કિં બીજં જન્મકર્મણામ્ । કસ્મિંસ્ ત્યક્તે પરિત્યક્તં સર્વં ભવતિ સુન્દર
કઈ વસ્તુથી આ શરીર ઉથલપાથલ થાય છે? જન્મ અને કર્મનું મૂળ બીજ શું છે? હે સુંદર, જ્યારે એ છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે બધું સાચે જ છૂટી જાય છે.
સાધો ન દેહત્યાગેન ન રાજ્યત્યજનેન ચ । ન ચોટજાદિપ્લોષેણ સર્વત્યાગો ભવેન્ નૃણામ્
હે સજ્જન, માત્ર શરીર ત્યાગવાથી, રાજ્ય છોડી દેવાથી કે ઝૂંપડી વગેરે સળગાવી નાખવાથી માણસોનો સર્વત્યાગ થતો નથી.
યત્ સર્વં સર્વતો યચ્ ચ તસ્મિન્ સર્વૈકકારણે । સર્વસ્મિન્ સમ્પરિત્યક્તે સર્વત્યાગઃ કૃતો ભવેત્
જ્યારે બધું, સર્વત્ર અને જે કંઈ છે તે બધું એકમાત્ર કારણમાં પૂર્ણપણે છોડી દેવામાં આવે છે, ત્યારે સર્વે વસ્તુઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ થાય છે અને સાચો ત્યાગ પૂરો થાય છે.
સર્વં સર્વગતં સાર્વં હેયં ત્યાજ્યં ચ સર્વથા । સર્વં કિમ્ ઉચ્યતે બ્રૂહિ સર્વતત્ત્વવિદાં વર
જે બધું સર્વત્ર વ્યાપેલું છે અને દરેક રીતે છોડી દેવાનું અને ત્યાગવાનું છે—'બધું' એટલે ખરેખર શું? હે સર્વ તત્વોને જાણનારા શ્રેષ્ઠ, મને કહો.
સાધો સર્વકલાધારં જીવપ્રાણાદિનામકમ્ । ન જડં નાજડં ભ્રાન્તં ચિત્તં સર્વમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્
હે સાધુ, મનને 'બધું' કહેવાય છે, કારણ કે તે સર્વ શક્તિઓનું આધાર છે, જેને જીવ, પ્રાણ વગેરે નામોથી ઓળખાય છે; તે ન તો જડ છે, ન અજડ છે, પણ ભ્રમિત છે.
રાજ્યાદેર્ અથ દેહાદેર્ આશ્રમાદેર્ મહીપતે । સર્વસ્યૈવ મનો બીજં તરુબીજં તરોર્ ઇવ
હે રાજા, જેમ વૃક્ષનું બીજ વૃક્ષનું મૂળ છે, તેમ મન બધું—રાજ્ય, શરીર કે આશ્રમ—બધાનું બીજ છે.
સર્વસ્ય બીજે સન્ત્યક્તે સર્વં ત્યક્તં ભવત્ય્ અલમ્ । સમ્ભવાસમ્ભવાદ્ ભૂયસ્ સર્વત્યાગો ભવેદ્ ઇતિ
જ્યારે બધાનું મૂળ ત્યજી દેવામાં આવે છે, ત્યારે ખરેખર બધું જ છૂટી જાય છે; એટલે કારણ છોડી દેવું એ બધું છોડવાનું સાચું સાધન છે.
સર્વં ધર્માદ્ય્ અધર્માદિ રાજ્યાદિ વિપિનાદિ ચ । સચિત્તસ્ય પરં દુઃખં નિશ્ચિત્તસ્ય પરં સુખમ્
ધર્મ, અધર્મ, રાજપાટ કે જંગલ—આ બધું મનવાળા માટે મોટું દુઃખ આપે છે, પણ જેનું મન શાંત થઈ ગયું છે, તેને એમાં સર્વોત્તમ આનંદ મળે છે.