સવૃક્ષાદિવનશ્વભ્રાદ્ વિપિનાદ્ અપિ વાસના । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હું તો ઝાડવાળાં જંગલ, ગુફાઓ અને વનવાસ જેવી બધી ઇચ્છાઓ પણ છોડી દીધી છે; હવે હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
અદ્રેસ્ તટવનં શ્વભ્રં સલિલં પાદપાસ્ સ્થલમ્ । ઇત્યાદિ તવ નો સર્વં સર્વત્યાગઃ કથં તવ
પર્વત, તેની ઢાળ પરનું જંગલ, ગુફા, પાણી, ઝાડ નીચેની જમીન—આ બધું જો હજુ તારી પાસે છે, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગ કેમ કહી શકે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારા માટે એક ઉત્તમ ભાગ બાકી રહ્યો છે, જે તું છોડ્યો નથી; એ બધું પૂરેપૂરું છોડી દેશે, ત્યારે તું સર્વશ્રેષ્ઠ અને દુઃખરહિત શાંતિ પામશે.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં સ્વાશ્રમો મુને । વાપીસ્થલોટજયુતસ્ તમ્ એવાશુ ત્યજામ્ય્ અહમ્
મુનિ, જો આ બધું મારું નથી જ, તો પછી મારું આશ્રમ, તેની કૂવો, જમીન અને ઝૂંપડી—હું એ બધું પણ તરત જ છોડી દઈશ.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષધ્યાનમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામને કહેતા, કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થયેલા, સંયમી અને પરાક્રમી શિખિધ્વજ માત્ર એક પળના ધ્યાનમાં જ,
પ્રમમાર્જાશ્રમાસ્થાં તાં સંવિદા શુદ્ધયા હૃદિ । સ્ફુરન્તીં સ્ફુરણેનૈવ રજોરેખામ્ ઇવાનિલઃ
પવિત્ર સમજણથી હૃદયમાં, તેણે આશ્રમ પ્રત્યેની લાગણીને એ રીતે દૂર કરી નાખી, જેમ પવનના ઝોકથી ધૂળની રેખા મટી જાય છે.
સવૃક્ષોટજવીરુત્કાદ્ વાસના સ્વાશ્રમાદ્ અપિ । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હવે તો હું વૃક્ષો, ઝોપડીઓ, વેલીઓ અને મારા પોતાના આશ્રમ પ્રત્યેની તમામ ઈચ્છાઓ છોડી દીધી છે; હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
વૃક્ષો વાપી સ્થલં ગુલ્મ ઉટજં વ્રતતીવૃતિઃ । ઇતિ કિઞ્ચિન્ ન તે સર્વં સર્વત્યાગઃ કુતસ્ તવ
વૃક્ષ, કૂવો, જમીન, ઝાડ, ઝોપડી કે કોઈપણ વ્રત-વૃત્તિ—આમાંથી કંઈક પણ તારી પાસે રહી ગયું હોય, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગનો દાવો કેમ કરી શકે?
તવાસ્ત્ય્ અન્યો ઽપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
તારા અંદર હજુ પણ એક શ્રેષ્ઠ ભાગ છે, જે તું બધાથી પૂરેપૂરો છોડ્યો નથી; એ ભાગને પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગી દે અને દુઃખથી પરે એવી શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કર.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં ભાજનાદિ મે । ચર્મકુટ્યક્ષસૂત્રાદિ તત્ તાવત્ સન્ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો આ બધું મારું નથી, તો આ બધાં વાસણો અને એવી વસ્તુઓ તો મારી છે; ચામડાનું થેલો, જપમાળ, દોરો વગેરે—હવે હું આ બધું પણ ત્યાગી દઉં છું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ સમુત્તસ્થાવ્ અવિક્ષુબ્ધમનાશ્ શમી । વિષ્ટરાદ્ અવદાતાત્મા શૃઙ્ગાદ્ ઇવ શરદ્ઘનઃ
આવું કહીને, શમી શાંત અને અડગ મનથી ઊભા થયા; પોતાના આસન પરથી, તેમનું શુદ્ધ સ્વરૂપ એ રીતે ઝળહળી ઉઠ્યું જેમ પર્વતની ચોટી પરથી શરદઋતુનું વાદળ દેખાય છે.
કુમ્ભસ્ ત્વ્ આલોકયન્ન્ એવ તત્ક્રિયાં સંસ્થિતસ્ સમામ્ । આસને લોકકાર્યેષુ સ્વે સ્યન્દન ઇવાંશુમાન્
કુંભ માત્ર એ ક્રિયાને જોઈ રહ્યો, અને પોતાનાં આસન પર સ્થિર રહીને, દુનિયાના કામોમાં એમ જ લાગેલો રહ્યો જેમ રથમાં બેઠેલો સૂર્ય દેવ છે.
યત્ કરોતિ કરોત્વ્ એતદ્ અસ્યૈતત્ પાવનં પરમ્ । ઇતિ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ કુમ્ભશ્ શિખિધ્વજમ્ અવૈક્ષત
તે જે કરે છે તે કરવા દે, કેમ કે એનું આ સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છે; એમ વિચારીને કુંભ શાંતિથી ઊભો રહ્યો અને શિખિધ્વજને નિહાળતો રહ્યો.
શિખિધ્વજસ્ તુ તત્ સર્વં ભાણ્ડોપસ્કરમ્ આશ્રમાત્ । એકત્રૈવાનયામ્ આસ ભુવો વાર્ય્ અબ્ધિભૂર્ ઇવ
શિખિધ્વજે આશ્રમના બધા વાસણો અને સાધનો એક જગ્યાએ ભેગા કર્યા, જેમ સમુદ્ર પૃથ્વી પર પાણી એકઠું કરે છે.
તત્ સંસ્થાપ્યેન્ધનૈશ્ શુષ્કૈર્ જ્વલયામ્ આસ પાવકમ્ । કરસઞ્ચારવાન્ અર્કસ્ સૂર્યકાન્તતટં યથા
પછી તેણે સુકા લાકડા ગોઠવીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, અને પોતાના હાથ એવી રીતે ચલાવ્યા જેમ સૂર્યની કિરણો સ્ફટિકના ધારને સ્પર્શ કરે છે.
ભાણ્ડોપસ્કરજાતં તદ્ અગ્નૌ ત્યક્તું વિવેશ સઃ । બૃસિકાયાં જગદ્ દગ્ધું મેરુશૃઙ્ગે યથા રવિઃ
પછી તેણે બધા વાસણો અને સાધનો અગ્નિમાં નાખવા માટે અંદર પ્રવેશ કર્યો, જેમ સૂર્ય મેરુ પર્વતની ટોચ પર ઘાસના પાંદામાંથી આખું જગત દહન કરી દે છે.
એતાવન્તં મયા કાલં વૃતો યત્ ત્વં વ્રતિપ્રિય । અજાતબુદ્ધિભેદેન તેનૈવાનૃણ્યમ્ અસ્તુ તે
હે વ્રતને પ્રેમ કરનાર, આટલા સમય સુધી હું તને એકાગ્ર મનથી રાખ્યો હતો; હવે આથી તું મારા પર કોઈ દેવું રહ્યો નથી.
ભ્રાન્તૌ તુ વિનિવર્તિન્યાં નાધુનોપકરોષિ મે । દેવપુત્રપ્રસાદેન દણ્ડકાષ્ઠ નમો ઽસ્તુ તે
હવે મોહ દૂર થઈ ગયો છે એટલે તું મને હવે કોઈ સેવા આપતો નથી; દેવપુત્રની કૃપાથી, હે વ્રતદંડ, તને વંદન છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વૈણવં દણ્ડં ચિક્ષેપાગ્નૌ શિખિધ્વજઃ । ગાઙ્ગં પ્રવાહમ્ આદીર્ઘં વડવાગ્નાવ્ ઇવાર્ણવઃ
આ રીતે કહીને શિખિધ્વજે વૈષ્ણવ દંડને અગ્નિમાં ફેંકી દીધો, જેમ દરિયો લાંબા વહેતા ગંગાને વડવાગ્નિમાં વહાવી દે છે.
પ્રસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ જન્માનીવ ત્વયા મયા । સખિ મન્ત્રપદાન્ય્ અદ્ય યાહિ નોપકરોષિ મે
હે મિત્ર, તું અને મેં અનગણિત મંત્રો ઉચ્ચાર્યા છે, જેમ અનેક જન્મો થાય છે; હવે તું જા, તું હવે મારી કોઈ સેવા કરતો નથી.
મન્ત્રાટવ્યાં ચિરં ભ્રાન્તં વિહૃતં કાર્યવર્ત્મસુ । દૃષ્ટાનિ ધર્મસ્થાનાનિ વિશ્રામ્યામ્ય્ અધુના સખિ
મિત્ર, હું ઘણા સમયથી મંત્રોના જંગલમાં ભટકતો રહ્યો છું, ફરજના રસ્તાઓ પર ચાલ્યો છું; ધર્મના સ્થળો જોઈ લીધા છે—હવે હું આરામ કરું છું.
ઇત્ય્ અક્ષમાલાં જ્વલને ચિક્ષેપોક્ત્વા શિખિધ્વજઃ । કલ્પાન્તાગ્નાવ્ ઇવ વ્યોમતારાલીં પવનો ઽમલામ્
આવું કહીને શિખિધ્વજએ પોતાનું જપમાળ જ્વાળામાં ફેંકી દીધું, જેમ પવન કલ્પના અંતે નિર્મળ તારાઓની પાંખડીને અગ્નિમાં વિખેરી દે છે.
મયા નરમૃગેણ ત્વં ચિરં વનમૃગચ્યુતમ્ । અબોધેન ધૃતં વૃત્ત્યા દયયેવ મૃગાજિન
હે જપમાળ, ઘણા સમયથી મેં તને અજ્ઞાનતાથી, મનુષ્યરૂપ પ્રાણીની જેમ પકડી રાખી હતી, જેમ કોઈ હરણની દયા કરીને હરણચામ રાખે છે.
ઇદાનીં ગચ્છ સચ્છાય પન્થાનસ્ સન્તુ તે શિવાઃ । વહ્નિના વ્યોમતાં ગચ્છ સતારં વ્યોમ તે સમમ્
હવે તું તારી સાચી છાયાની સાથે જા; તારા રસ્તા શુભ રહે. અગ્નિ દ્વારા આકાશમાં પ્રવેશ કર, અને તારાઓથી ભરેલું આકાશ તારી સાથે રહે.
ઉન્મોચ્યાઙ્ગાત્ કરાભ્યાં ચ ધૃત્વા ચર્મ જહાવ્ ઇતિ । નૃપો ઽગ્નાવ્ અમ્બુદં વાતો દવવહ્નાવ્ ઇવાચલાત્
રાજાએ પોતાની ત્વચા શરીરથી અલગ કરી, હાથમાં પકડીને તેને દૂર ફેંકી દીધી, જેમ પવન અગ્નિમાંથી વાદળને દૂર કરી દે છે, અથવા જંગલની આગમાં પર્વતને અગ્નિ ભસ્મ કરી નાખે છે તેમ.
મયા ધૃતેન ભવતા ત્વયા વારિ ધૃતં મમ । સાધો કમણ્ડલો સમ્યક્કૃતે પ્રતિકૃતં કૃતમ્
તમે જે પાણી પકડી રાખ્યું છે, એ પહેલાં મેં પકડી રાખ્યું હતું; અને મેં જે કર્યું, એ તમે પણ કર્યું, હે સજ્જન! કમંડળ યોગ્ય રીતે વપરાયું છે અને જે કરવું હતું, તે થઈ ગયું છે.
સૌહૃદસ્ય મનોજ્ઞસ્ય સૌજન્યસ્ય સ્થિરસ્ય ચ । સાધુત્વસ્ય ચ સર્વસ્ય ત્વમ્ એકઃ પરમાસ્પદમ્
તમેજ સર્વ મિત્રતા, સૌમ્યતા, સ્થિરતા અને સર્વ ગુણોના પરમ આશ્રય છો.
યેનૈવ વહ્નિના દેહં સંશોધ્યાભ્યાગતો ઽસિ મામ્ । તેનૈવ ગચ્છ હે મિત્ર પન્થાનસ્ સન્તુ તે શિવાઃ
જે અગ્નિથી તમે શરીરને શુદ્ધ કરી મારા સુધી આવ્યા છો, એ જ માર્ગે હવે જાવ, હે મિત્ર; તમારો માર્ગ શુભ રહે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા શ્રોત્રિયાયૈષ કમણ્ડલુમ્ અદાત્ તદા । અગ્નયે મહતે વાપિ દાતવ્યં સાધુ યદ્ ભવેત્
આ રીતે કહીને, તેણે તે જળકુંડી વિદ્વાન બ્રાહ્મણને આપી. જે કંઈ સારું હોય, તે મહાન અગ્નિમાં કે યોગ્ય વ્યક્તિને આપવું જોઈએ.
મૂર્ખસ્યેવ મતિર્ ગુપ્તે નિત્યમ્ એવ વસસ્ય્ અધઃ । ઉચિતા તે ગતિઃ કેવ બૃસિકે ભસ્મતાં વ્રજ
જેમ મૂર્ખનું મન હંમેશા ગુપ્ત રહે છે, તેમ તારી યોગ્ય દિશા એ છે કે તું ભસ્મ બની જા, હે કેવ, હે લાકડી, હવે તું ભસ્મ થા.