ગજસ્ ત્વમ્ આશા નિગડાનિ વૈરી મોહો નિખાતઃ પુનર્ ઉગ્રબન્ધઃ । મહીતલં વિન્ધ્ય ઉદન્ત ઇત્થં ત્વદીય ઉક્તઃ કુરુ યત્ કરોષિ
તું તો હાથી છે, આશા એ બાંધ છે, દુશ્મન છે મોહ, કૂવો છે ભારે બંધન અને પૃથ્વી છે વિંધ્ય પર્વત—એ રીતે તારી કહાણી કહી છે. હવે તું જે ઇચ્છે તે કર.
યદ્ ઉક્તં નયશાલિન્યા તયા વિદિતવેદ્યયા । તદા ચૂડાલયા જ્ઞાનં તત્ કસ્માન્ નોરરીકૃતમ્
જે જ્ઞાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વજ્ઞાની ચૂડાલાએ કહ્યું હતું, એ સમયે એ જ્ઞાનને સ્વીકાર્યું કેમ નહોતું?
સા હિ તત્ત્વવિદાં મુખ્યા યદ્ યદ્ વક્તિ કરોતિ ચ । તત્ સર્વં સત્યમ્ એવાઙ્ગ તદ્ અનુષ્ઠેયમ્ આદરાત્
જે સત્યને જાણનારા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ જે કહે છે કે કરે છે, એ બધું સાચું જ હોય છે, પ્રિય, અને એનું માનથી પાલન કરવું જોઈએ.
અથ ચેદ્ વચનં તસ્યાસ્ ત્વયા નાનુષ્ઠિતં નૃપ । તત્ સ સર્વપરિત્યાગઃ કસ્માન્ ન નિપુણીકૃતઃ
પછી, રાજા, જો તું એના શબ્દોનું પાલન કર્યું નથી, તો આખું ત્યાગ કેમ પૂરુંપણે કર્યો નથી?
રાજ્યં ત્યક્તં ગૃહં ત્યક્તં દેશસ્ ત્યક્તસ્ તથાવિધઃ । દારાસ્ ત્યક્તાસ્ તથાપ્ય્ અઙ્ગ સર્વત્યાગો ન કિં કૃતઃ
રાજ્ય ત્યજી દીધું, ઘર છોડી દીધું, દેશ પણ છોડી દીધો, પત્ની પણ ત્યજી દીધી—છતાં, પ્રિય, આખો ત્યાગ કેમ થયો નથી?
ધનં દારા ગૃહં રાજ્યં ભૂમિશ્ છત્ત્રં ચ બાન્ધવાઃ । ઇતિ સર્વં ન તે રાજન્ સર્વત્યાગો ઽત્ર કસ્ તવ
ધન, પત્ની, ઘર, રાજ્ય, જમીન, છત્રી અને સંબંધીઓ—આ બધું, રાજા, તારું નથી; તો અહીં તારો આખો ત્યાગ કયો છે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારી પાસે એક ઉત્તમ હિસ્સો છે, જે તું બધું છોડ્યા પછી પણ બાકી રહ્યો છે. એ પણ પૂરેપૂરું ત્યાગી દેશે, ત્યારે તને સર્વશ્રેષ્ઠ દુઃખમુક્તિ મળી જશે.
રાજ્યં ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં વનમ્ એવ મે । સાલવૃક્ષાદિગુલ્માઢ્યં તદ્ અપ્ય્ એતત્ ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો રાજ્ય મારું બધું નથી, તો આ આખું જંગલ તો મારું છે; જેમાં સાળ અને બીજા ઝાડ-ઝાડિયા ભરેલા છે—આ બધું પણ હવે હું છોડી દઉં છું.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામ બોલતા હતા, અને કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈ, આત્મસંયમી અને પરાક્રમી શીખિધ્વજ માત્ર એક પળમાં—
પ્રમમાર્જ વનાસ્થાં તાં હૃદસ્ સુદૃઢનિશ્ચયઃ । પ્રાવૃડ્વાતસ્ તટગતાં રજોરેખામ્ ઇવાત્મનઃ
મજબૂત નિશ્ચયથી, તેણે મનમાં જંગલમાં રહેવાનો મમત્વ પૂરેપૂરું દૂર કરી નાખ્યો, જેમ વરસાદી પવન નદીના કાંઠે આવેલી ધૂળની રેખા ઉડાવી દે છે.
સવૃક્ષાદિવનશ્વભ્રાદ્ વિપિનાદ્ અપિ વાસના । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હું તો ઝાડવાળાં જંગલ, ગુફાઓ અને વનવાસ જેવી બધી ઇચ્છાઓ પણ છોડી દીધી છે; હવે હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
અદ્રેસ્ તટવનં શ્વભ્રં સલિલં પાદપાસ્ સ્થલમ્ । ઇત્યાદિ તવ નો સર્વં સર્વત્યાગઃ કથં તવ
પર્વત, તેની ઢાળ પરનું જંગલ, ગુફા, પાણી, ઝાડ નીચેની જમીન—આ બધું જો હજુ તારી પાસે છે, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગ કેમ કહી શકે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારા માટે એક ઉત્તમ ભાગ બાકી રહ્યો છે, જે તું છોડ્યો નથી; એ બધું પૂરેપૂરું છોડી દેશે, ત્યારે તું સર્વશ્રેષ્ઠ અને દુઃખરહિત શાંતિ પામશે.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં સ્વાશ્રમો મુને । વાપીસ્થલોટજયુતસ્ તમ્ એવાશુ ત્યજામ્ય્ અહમ્
મુનિ, જો આ બધું મારું નથી જ, તો પછી મારું આશ્રમ, તેની કૂવો, જમીન અને ઝૂંપડી—હું એ બધું પણ તરત જ છોડી દઈશ.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષધ્યાનમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામને કહેતા, કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થયેલા, સંયમી અને પરાક્રમી શિખિધ્વજ માત્ર એક પળના ધ્યાનમાં જ,
પ્રમમાર્જાશ્રમાસ્થાં તાં સંવિદા શુદ્ધયા હૃદિ । સ્ફુરન્તીં સ્ફુરણેનૈવ રજોરેખામ્ ઇવાનિલઃ
પવિત્ર સમજણથી હૃદયમાં, તેણે આશ્રમ પ્રત્યેની લાગણીને એ રીતે દૂર કરી નાખી, જેમ પવનના ઝોકથી ધૂળની રેખા મટી જાય છે.
સવૃક્ષોટજવીરુત્કાદ્ વાસના સ્વાશ્રમાદ્ અપિ । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હવે તો હું વૃક્ષો, ઝોપડીઓ, વેલીઓ અને મારા પોતાના આશ્રમ પ્રત્યેની તમામ ઈચ્છાઓ છોડી દીધી છે; હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
વૃક્ષો વાપી સ્થલં ગુલ્મ ઉટજં વ્રતતીવૃતિઃ । ઇતિ કિઞ્ચિન્ ન તે સર્વં સર્વત્યાગઃ કુતસ્ તવ
વૃક્ષ, કૂવો, જમીન, ઝાડ, ઝોપડી કે કોઈપણ વ્રત-વૃત્તિ—આમાંથી કંઈક પણ તારી પાસે રહી ગયું હોય, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગનો દાવો કેમ કરી શકે?
તવાસ્ત્ય્ અન્યો ઽપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
તારા અંદર હજુ પણ એક શ્રેષ્ઠ ભાગ છે, જે તું બધાથી પૂરેપૂરો છોડ્યો નથી; એ ભાગને પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગી દે અને દુઃખથી પરે એવી શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કર.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં ભાજનાદિ મે । ચર્મકુટ્યક્ષસૂત્રાદિ તત્ તાવત્ સન્ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો આ બધું મારું નથી, તો આ બધાં વાસણો અને એવી વસ્તુઓ તો મારી છે; ચામડાનું થેલો, જપમાળ, દોરો વગેરે—હવે હું આ બધું પણ ત્યાગી દઉં છું.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ સમુત્તસ્થાવ્ અવિક્ષુબ્ધમનાશ્ શમી । વિષ્ટરાદ્ અવદાતાત્મા શૃઙ્ગાદ્ ઇવ શરદ્ઘનઃ
આવું કહીને, શમી શાંત અને અડગ મનથી ઊભા થયા; પોતાના આસન પરથી, તેમનું શુદ્ધ સ્વરૂપ એ રીતે ઝળહળી ઉઠ્યું જેમ પર્વતની ચોટી પરથી શરદઋતુનું વાદળ દેખાય છે.
કુમ્ભસ્ ત્વ્ આલોકયન્ન્ એવ તત્ક્રિયાં સંસ્થિતસ્ સમામ્ । આસને લોકકાર્યેષુ સ્વે સ્યન્દન ઇવાંશુમાન્
કુંભ માત્ર એ ક્રિયાને જોઈ રહ્યો, અને પોતાનાં આસન પર સ્થિર રહીને, દુનિયાના કામોમાં એમ જ લાગેલો રહ્યો જેમ રથમાં બેઠેલો સૂર્ય દેવ છે.
યત્ કરોતિ કરોત્વ્ એતદ્ અસ્યૈતત્ પાવનં પરમ્ । ઇતિ તૂષ્ણીં સ્થિતઃ કુમ્ભશ્ શિખિધ્વજમ્ અવૈક્ષત
તે જે કરે છે તે કરવા દે, કેમ કે એનું આ સર્વોચ્ચ પવિત્રતા છે; એમ વિચારીને કુંભ શાંતિથી ઊભો રહ્યો અને શિખિધ્વજને નિહાળતો રહ્યો.
શિખિધ્વજસ્ તુ તત્ સર્વં ભાણ્ડોપસ્કરમ્ આશ્રમાત્ । એકત્રૈવાનયામ્ આસ ભુવો વાર્ય્ અબ્ધિભૂર્ ઇવ
શિખિધ્વજે આશ્રમના બધા વાસણો અને સાધનો એક જગ્યાએ ભેગા કર્યા, જેમ સમુદ્ર પૃથ્વી પર પાણી એકઠું કરે છે.
તત્ સંસ્થાપ્યેન્ધનૈશ્ શુષ્કૈર્ જ્વલયામ્ આસ પાવકમ્ । કરસઞ્ચારવાન્ અર્કસ્ સૂર્યકાન્તતટં યથા
પછી તેણે સુકા લાકડા ગોઠવીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો, અને પોતાના હાથ એવી રીતે ચલાવ્યા જેમ સૂર્યની કિરણો સ્ફટિકના ધારને સ્પર્શ કરે છે.
ભાણ્ડોપસ્કરજાતં તદ્ અગ્નૌ ત્યક્તું વિવેશ સઃ । બૃસિકાયાં જગદ્ દગ્ધું મેરુશૃઙ્ગે યથા રવિઃ
પછી તેણે બધા વાસણો અને સાધનો અગ્નિમાં નાખવા માટે અંદર પ્રવેશ કર્યો, જેમ સૂર્ય મેરુ પર્વતની ટોચ પર ઘાસના પાંદામાંથી આખું જગત દહન કરી દે છે.
એતાવન્તં મયા કાલં વૃતો યત્ ત્વં વ્રતિપ્રિય । અજાતબુદ્ધિભેદેન તેનૈવાનૃણ્યમ્ અસ્તુ તે
હે વ્રતને પ્રેમ કરનાર, આટલા સમય સુધી હું તને એકાગ્ર મનથી રાખ્યો હતો; હવે આથી તું મારા પર કોઈ દેવું રહ્યો નથી.
ભ્રાન્તૌ તુ વિનિવર્તિન્યાં નાધુનોપકરોષિ મે । દેવપુત્રપ્રસાદેન દણ્ડકાષ્ઠ નમો ઽસ્તુ તે
હવે મોહ દૂર થઈ ગયો છે એટલે તું મને હવે કોઈ સેવા આપતો નથી; દેવપુત્રની કૃપાથી, હે વ્રતદંડ, તને વંદન છે.
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વૈણવં દણ્ડં ચિક્ષેપાગ્નૌ શિખિધ્વજઃ । ગાઙ્ગં પ્રવાહમ્ આદીર્ઘં વડવાગ્નાવ્ ઇવાર્ણવઃ
આ રીતે કહીને શિખિધ્વજે વૈષ્ણવ દંડને અગ્નિમાં ફેંકી દીધો, જેમ દરિયો લાંબા વહેતા ગંગાને વડવાગ્નિમાં વહાવી દે છે.
પ્રસઙ્ખ્યાતાન્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ જન્માનીવ ત્વયા મયા । સખિ મન્ત્રપદાન્ય્ અદ્ય યાહિ નોપકરોષિ મે
હે મિત્ર, તું અને મેં અનગણિત મંત્રો ઉચ્ચાર્યા છે, જેમ અનેક જન્મો થાય છે; હવે તું જા, તું હવે મારી કોઈ સેવા કરતો નથી.