યદા વિવેકી પુરુષો ભોગાન્ સન્ત્યજ્ય તિષ્ઠતિ । તદા પલાયતે ઽજ્ઞાનં છિન્નવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ સમજદાર માણસ ભોગોનો ત્યાગ કરીને સ્થિર રહે છે, ત્યારે અજ્ઞાન એ રીતે ભાગી જાય છે જેમ કાપી નાખેલા વૃક્ષમાંથી ભૂત ભાગી જાય.
ભોગૌઘે નૂનમ્ ઉન્મુક્તે પતત્ય્ અજ્ઞાનમ્ અસ્થિતિ । પાદપે ક્રકચચ્છિન્ને કુલાયસ્ તદ્ગતો યથા
નિશ્ચિતપણે, જ્યારે ભોગોની લહેર પાછી વળી જાય છે, ત્યારે અજ્ઞાન પડી જાય છે, જેમ વૃક્ષ કાપી નાખવામાં આવે ત્યારે તેના પરનું ગૂંથેલું માળ પણ નીચે પડી જાય છે.
યદા વનં પ્રયાતસ્ ત્વં તદાજ્ઞાનં ક્ષતં ત્વયા । પતિતં સન્ ન વિહતં મનસ્ત્યાગમહાસિના
જ્યારે તું વનમાં ગયો, ત્યારે તારા દ્વારા અજ્ઞાનને ઇજા પહોંચી; તે પડી ગયું, પણ મનના ત્યાગની મહાસીથી તે સંપૂર્ણ નાશ પામ્યું નહીં.
તેન ભૂયસ્ સમુત્થાય સ્મૃત્વા પરિભવઃ કૃતઃ । તપઃપ્રપઞ્ચખાતે ઽસ્મિન્ ગહને ત્વં નિયોજિતઃ
એથી, ફરીથી ઊભરીને અને થયેલા અપમાનને યાદ કરીને, તું આ તપસ્યાના ઘન જંગલમાં પ્રવૃત્ત થયો.
તદૈવાઘાતયિષ્યસ્ ત્વં યદ્ય્ અજ્ઞાનં યદા પતત્ । રાજ્યત્યાગવિધૌ તત્ ત્વાં નાહનિષ્યત્ ક્ષયં ગતમ્
તે સમયે જ જો તું અજ્ઞાનને નાશ કરી લેતો, તો રાજ્ય ત્યાગ કરતી વેળાએ એ અજ્ઞાન પહેલેથી જ નાશ પામેલું હોવાથી તને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડત.
યત્ ખાતવલયસ્ તેન વૈરિણા હસ્તિનઃ કૃતઃ । તત્ તપોદુઃખમ્ અતુલમ્ અજ્ઞાનેન તવાર્પિતમ્
ખાડાની વળયથી જે દુશ્મન હાથીએ તને જે તપશ્ચર્યાનું દુઃખ આપ્યું, એ તુલનાતીત દુઃખ તને તારા અજ્ઞાનથી જ મળ્યું છે.
યાં તસ્ય રાજસામગ્રીં ગજારેર્ આહરન્ નૃપઃ । સા ત્વદજ્ઞાનનૃપતેશ્ ચિત્તભૂતિર્ વિસારિણી
હાથીના ગુહામાંથી રાજાએ જે રાજસંપત્તિ લાવી, એ તો તારા અજ્ઞાનના રાજાના મનની જ બહાર ફેલાયેલી સ્થિતિ છે.
ત્વં ગજેન્દ્રસ્ તપઃખાતે દીર્ઘે વનગતો ઽપિ સન્ । અજ્ઞાનવૈરિણા તેન નિક્ષિપ્તસ્ તરસાચિતિ
તુ હાથીના રાજા જેવો લાંબા સમય સુધી તપશ્ચર્યાની ખાડામાં જંગલમાં રહ્યો, પણ એ દુશ્મનરૂપ અજ્ઞાન તને જોરથી ત્યાં ફેંકી ગયું હતું.
યત્ ખાતવલયો બાલલતાભિર્ અવગુણ્ઠિતઃ । આવૃતં તત્ તપોદુઃખમ્ ઈષત્સજ્જનવૃત્તિભિઃ
જેમ બાળપણની કોમળ વેલીઓથી ઢંકાયેલું હોય, એ તપસ્યાનું દુઃખ થોડુંક સજ્જન લોકોના વર્તનથી છુપાયું હતું.
ઇત્ય્ અદ્યાપિ તપઃખાતે દુઃખે હ્ય્ અસ્મિન્ સુદારુણે । સ્થિતો ઽસિ પાતાલતલે નૃપ બદ્ધો યથા બડિઃ
હવે પણ, રાજા, તું આ તપસ્યાના કૂવામાં, આ અત્યંત કઠિન દુઃખમાં, માછલી જેમ પાંસામાં ફસાઈ જાય તેમ, જમીનના તળિયે બંધાઈને રહ્યો છે.
ગજસ્ ત્વમ્ આશા નિગડાનિ વૈરી મોહો નિખાતઃ પુનર્ ઉગ્રબન્ધઃ । મહીતલં વિન્ધ્ય ઉદન્ત ઇત્થં ત્વદીય ઉક્તઃ કુરુ યત્ કરોષિ
તું તો હાથી છે, આશા એ બાંધ છે, દુશ્મન છે મોહ, કૂવો છે ભારે બંધન અને પૃથ્વી છે વિંધ્ય પર્વત—એ રીતે તારી કહાણી કહી છે. હવે તું જે ઇચ્છે તે કર.
યદ્ ઉક્તં નયશાલિન્યા તયા વિદિતવેદ્યયા । તદા ચૂડાલયા જ્ઞાનં તત્ કસ્માન્ નોરરીકૃતમ્
જે જ્ઞાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વજ્ઞાની ચૂડાલાએ કહ્યું હતું, એ સમયે એ જ્ઞાનને સ્વીકાર્યું કેમ નહોતું?
સા હિ તત્ત્વવિદાં મુખ્યા યદ્ યદ્ વક્તિ કરોતિ ચ । તત્ સર્વં સત્યમ્ એવાઙ્ગ તદ્ અનુષ્ઠેયમ્ આદરાત્
જે સત્યને જાણનારા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ જે કહે છે કે કરે છે, એ બધું સાચું જ હોય છે, પ્રિય, અને એનું માનથી પાલન કરવું જોઈએ.
અથ ચેદ્ વચનં તસ્યાસ્ ત્વયા નાનુષ્ઠિતં નૃપ । તત્ સ સર્વપરિત્યાગઃ કસ્માન્ ન નિપુણીકૃતઃ
પછી, રાજા, જો તું એના શબ્દોનું પાલન કર્યું નથી, તો આખું ત્યાગ કેમ પૂરુંપણે કર્યો નથી?
રાજ્યં ત્યક્તં ગૃહં ત્યક્તં દેશસ્ ત્યક્તસ્ તથાવિધઃ । દારાસ્ ત્યક્તાસ્ તથાપ્ય્ અઙ્ગ સર્વત્યાગો ન કિં કૃતઃ
રાજ્ય ત્યજી દીધું, ઘર છોડી દીધું, દેશ પણ છોડી દીધો, પત્ની પણ ત્યજી દીધી—છતાં, પ્રિય, આખો ત્યાગ કેમ થયો નથી?
ધનં દારા ગૃહં રાજ્યં ભૂમિશ્ છત્ત્રં ચ બાન્ધવાઃ । ઇતિ સર્વં ન તે રાજન્ સર્વત્યાગો ઽત્ર કસ્ તવ
ધન, પત્ની, ઘર, રાજ્ય, જમીન, છત્રી અને સંબંધીઓ—આ બધું, રાજા, તારું નથી; તો અહીં તારો આખો ત્યાગ કયો છે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારી પાસે એક ઉત્તમ હિસ્સો છે, જે તું બધું છોડ્યા પછી પણ બાકી રહ્યો છે. એ પણ પૂરેપૂરું ત્યાગી દેશે, ત્યારે તને સર્વશ્રેષ્ઠ દુઃખમુક્તિ મળી જશે.
રાજ્યં ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં વનમ્ એવ મે । સાલવૃક્ષાદિગુલ્માઢ્યં તદ્ અપ્ય્ એતત્ ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો રાજ્ય મારું બધું નથી, તો આ આખું જંગલ તો મારું છે; જેમાં સાળ અને બીજા ઝાડ-ઝાડિયા ભરેલા છે—આ બધું પણ હવે હું છોડી દઉં છું.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામ બોલતા હતા, અને કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈ, આત્મસંયમી અને પરાક્રમી શીખિધ્વજ માત્ર એક પળમાં—
પ્રમમાર્જ વનાસ્થાં તાં હૃદસ્ સુદૃઢનિશ્ચયઃ । પ્રાવૃડ્વાતસ્ તટગતાં રજોરેખામ્ ઇવાત્મનઃ
મજબૂત નિશ્ચયથી, તેણે મનમાં જંગલમાં રહેવાનો મમત્વ પૂરેપૂરું દૂર કરી નાખ્યો, જેમ વરસાદી પવન નદીના કાંઠે આવેલી ધૂળની રેખા ઉડાવી દે છે.
સવૃક્ષાદિવનશ્વભ્રાદ્ વિપિનાદ્ અપિ વાસના । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હું તો ઝાડવાળાં જંગલ, ગુફાઓ અને વનવાસ જેવી બધી ઇચ્છાઓ પણ છોડી દીધી છે; હવે હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
અદ્રેસ્ તટવનં શ્વભ્રં સલિલં પાદપાસ્ સ્થલમ્ । ઇત્યાદિ તવ નો સર્વં સર્વત્યાગઃ કથં તવ
પર્વત, તેની ઢાળ પરનું જંગલ, ગુફા, પાણી, ઝાડ નીચેની જમીન—આ બધું જો હજુ તારી પાસે છે, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગ કેમ કહી શકે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારા માટે એક ઉત્તમ ભાગ બાકી રહ્યો છે, જે તું છોડ્યો નથી; એ બધું પૂરેપૂરું છોડી દેશે, ત્યારે તું સર્વશ્રેષ્ઠ અને દુઃખરહિત શાંતિ પામશે.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં સ્વાશ્રમો મુને । વાપીસ્થલોટજયુતસ્ તમ્ એવાશુ ત્યજામ્ય્ અહમ્
મુનિ, જો આ બધું મારું નથી જ, તો પછી મારું આશ્રમ, તેની કૂવો, જમીન અને ઝૂંપડી—હું એ બધું પણ તરત જ છોડી દઈશ.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષધ્યાનમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામને કહેતા, કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થયેલા, સંયમી અને પરાક્રમી શિખિધ્વજ માત્ર એક પળના ધ્યાનમાં જ,
પ્રમમાર્જાશ્રમાસ્થાં તાં સંવિદા શુદ્ધયા હૃદિ । સ્ફુરન્તીં સ્ફુરણેનૈવ રજોરેખામ્ ઇવાનિલઃ
પવિત્ર સમજણથી હૃદયમાં, તેણે આશ્રમ પ્રત્યેની લાગણીને એ રીતે દૂર કરી નાખી, જેમ પવનના ઝોકથી ધૂળની રેખા મટી જાય છે.
સવૃક્ષોટજવીરુત્કાદ્ વાસના સ્વાશ્રમાદ્ અપિ । પરિત્યક્તા મયા નૂનં સર્વત્યાગસ્ સ્થિતો મમ
હવે તો હું વૃક્ષો, ઝોપડીઓ, વેલીઓ અને મારા પોતાના આશ્રમ પ્રત્યેની તમામ ઈચ્છાઓ છોડી દીધી છે; હું સંપૂર્ણ ત્યાગમાં સ્થિર થયો છું.
વૃક્ષો વાપી સ્થલં ગુલ્મ ઉટજં વ્રતતીવૃતિઃ । ઇતિ કિઞ્ચિન્ ન તે સર્વં સર્વત્યાગઃ કુતસ્ તવ
વૃક્ષ, કૂવો, જમીન, ઝાડ, ઝોપડી કે કોઈપણ વ્રત-વૃત્તિ—આમાંથી કંઈક પણ તારી પાસે રહી ગયું હોય, તો તું સંપૂર્ણ ત્યાગનો દાવો કેમ કરી શકે?
તવાસ્ત્ય્ અન્યો ઽપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
તારા અંદર હજુ પણ એક શ્રેષ્ઠ ભાગ છે, જે તું બધાથી પૂરેપૂરો છોડ્યો નથી; એ ભાગને પણ સંપૂર્ણ રીતે ત્યાગી દે અને દુઃખથી પરે એવી શ્રેષ્ઠ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કર.
એતચ્ ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં ભાજનાદિ મે । ચર્મકુટ્યક્ષસૂત્રાદિ તત્ તાવત્ સન્ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો આ બધું મારું નથી, તો આ બધાં વાસણો અને એવી વસ્તુઓ તો મારી છે; ચામડાનું થેલો, જપમાળ, દોરો વગેરે—હવે હું આ બધું પણ ત્યાગી દઉં છું.