યો ઽસૌ વિન્ધ્યવને હસ્તી સો ઽસ્મિન્ ભૂમિતલે ભવાન્ । યૌ વૈરાગ્યવિવેકૌ તે તૌ તસ્ય દશનૌ શિતૌ
વિનધ્યના જંગલમાં જે હાથી છે, એ જ તું છે, આ ધરતી પર. અને એ હાથીના બે તીખા દાંત, એ તારા વૈરાગ્ય અને વિવેક છે.
યશ્ ચાસૌ વારણાક્રાન્તિતત્પરો હસ્તિપસ્ સ્થિતઃ । તદ્ અજ્ઞાનં ત્વદાક્રાન્તિતત્પરં તવ દુઃખદમ્
જેમ હાથીને વશમાં રાખવા માટે એક માણસ હંમેશા તૈયાર રહે છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને વશમાં રાખવા માટે તત્પર છે અને એ તને દુઃખ આપે છે.
અતિશક્તો ઽપ્ય્ અશક્તેન દુઃખાદ્ દુઃખં ભયાદ્ ભયમ્ । હસ્તી હસ્તિપકેનેવ રાજન્ મૌર્ખ્યેણ નીયસે
હવે, રાજા, તું ભલે શક્તિશાળી હો, પણ અશક્તિથી દુઃખ પછી દુઃખ અને ભય પછી ભય તરફ ખેંચાઈ રહ્યો છે; જેમ હાથીને એની સંભાળ રાખનાર દોરીને લઈ જાય છે, તેમ તું મૂર્ખાઈના કારણે ચલાવાઈ રહ્યો છે.
યલ્ લોહરજ્જુસારેણ વારણઃ પરિયન્ત્રિતઃ । તદ્ આશાપાશજાલેન ભવાન્ આપદમ્ આગતઃ
જેમ હાથીને લોખંડની સાંકળથી બાંધવામાં આવે છે, તેમ તું પણ આશાની જાળમાં ફસાઈને મુશ્કેલીમાં આવી ગયો છે.
આશા હિ લોહરજ્જુભ્યો વિષમા વિપુલા દૃઢા । કાલેન ક્ષીયતે લોહં તૃષ્ણા તુ પરિવર્ધતે
આશા તો લોખંડની સાંકળ કરતાં પણ વધારે ભયંકર, વિશાળ અને મજબૂત છે; સમય જતાં લોખંડ તો ઘસાઈ જાય છે, પણ તૃષ્ણા તો વધતી જ જાય છે.
યદ્ બદ્ધં પ્રેક્ષતે વૈરી ગજમ્ આરાદ્ અલક્ષિતઃ । પ્રેક્ષતે ત્વાં તદ્ અજ્ઞાનં ક્રીડાર્થં બદ્ધમ્ એકકમ્
જેમ શત્રુ દૂરથી છુપાઈને બંધાયેલા હાથીને જુએ છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને એકલાં અને બંધાયેલા જોઈને પોતાની મજા માણે છે.
યદ્ બભઞ્જ ગજશ્ શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલબન્ધનમ્ । તત્ તત્યાજ ભવાન્ ભોગભૂમિં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્
જ્યારે હાથીએ શસ્ત્રો, શૃંખલાઓ અને જાળાં તોડી નાખ્યાં, ત્યારે તમે પણ એ આનંદભૂમિ અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય છોડી દીધું.
કદાચિત્ સુકરં શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલભેદનમ્ । ન ત્વ્ અસ્ય મનસસ્ સાધો ભોગાશાવિનિવારણમ્
ક્યારેક શસ્ત્રો અને જાળાં તોડવી સરળ હોય છે, પણ હે સજ્જન, મનમાંથી ભોગવાની ઈચ્છા દૂર કરવી એટલી સહેલી નથી.
યદ્ ઇભે પાટયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ બન્ધં હસ્તિપકો ઽપતત્ । ત્વયિ ત્યજતિ તદ્ રાજ્યમ્ અજ્ઞાનં પતિતં ક્ષતમ્
જેમ હાથી પોતાના બંધન જોરથી ફાડી નાખે ત્યારે હાથીપાલક પડી જાય છે, તેમ તમે રાજ્ય છોડી દીધું ત્યારે અજ્ઞાન પણ ઘાયલ થઈને પડી ગયું.
યદા વિરક્તઃ પુરુષો ભોગાશાં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ । તદા પ્રકમ્પતે ઽજ્ઞાનં છેદ્યવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ માણસ ભોગની ઈચ્છા છોડવા માટે વેરાગી બને છે, ત્યારે અજ્ઞાન પણ કાપવાના વૃક્ષ સાથે બંધાયેલ ભૂતની જેમ કાંપે છે.
યદા વિવેકી પુરુષો ભોગાન્ સન્ત્યજ્ય તિષ્ઠતિ । તદા પલાયતે ઽજ્ઞાનં છિન્નવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ સમજદાર માણસ ભોગોનો ત્યાગ કરીને સ્થિર રહે છે, ત્યારે અજ્ઞાન એ રીતે ભાગી જાય છે જેમ કાપી નાખેલા વૃક્ષમાંથી ભૂત ભાગી જાય.
ભોગૌઘે નૂનમ્ ઉન્મુક્તે પતત્ય્ અજ્ઞાનમ્ અસ્થિતિ । પાદપે ક્રકચચ્છિન્ને કુલાયસ્ તદ્ગતો યથા
નિશ્ચિતપણે, જ્યારે ભોગોની લહેર પાછી વળી જાય છે, ત્યારે અજ્ઞાન પડી જાય છે, જેમ વૃક્ષ કાપી નાખવામાં આવે ત્યારે તેના પરનું ગૂંથેલું માળ પણ નીચે પડી જાય છે.
યદા વનં પ્રયાતસ્ ત્વં તદાજ્ઞાનં ક્ષતં ત્વયા । પતિતં સન્ ન વિહતં મનસ્ત્યાગમહાસિના
જ્યારે તું વનમાં ગયો, ત્યારે તારા દ્વારા અજ્ઞાનને ઇજા પહોંચી; તે પડી ગયું, પણ મનના ત્યાગની મહાસીથી તે સંપૂર્ણ નાશ પામ્યું નહીં.
તેન ભૂયસ્ સમુત્થાય સ્મૃત્વા પરિભવઃ કૃતઃ । તપઃપ્રપઞ્ચખાતે ઽસ્મિન્ ગહને ત્વં નિયોજિતઃ
એથી, ફરીથી ઊભરીને અને થયેલા અપમાનને યાદ કરીને, તું આ તપસ્યાના ઘન જંગલમાં પ્રવૃત્ત થયો.
તદૈવાઘાતયિષ્યસ્ ત્વં યદ્ય્ અજ્ઞાનં યદા પતત્ । રાજ્યત્યાગવિધૌ તત્ ત્વાં નાહનિષ્યત્ ક્ષયં ગતમ્
તે સમયે જ જો તું અજ્ઞાનને નાશ કરી લેતો, તો રાજ્ય ત્યાગ કરતી વેળાએ એ અજ્ઞાન પહેલેથી જ નાશ પામેલું હોવાથી તને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડત.
યત્ ખાતવલયસ્ તેન વૈરિણા હસ્તિનઃ કૃતઃ । તત્ તપોદુઃખમ્ અતુલમ્ અજ્ઞાનેન તવાર્પિતમ્
ખાડાની વળયથી જે દુશ્મન હાથીએ તને જે તપશ્ચર્યાનું દુઃખ આપ્યું, એ તુલનાતીત દુઃખ તને તારા અજ્ઞાનથી જ મળ્યું છે.
યાં તસ્ય રાજસામગ્રીં ગજારેર્ આહરન્ નૃપઃ । સા ત્વદજ્ઞાનનૃપતેશ્ ચિત્તભૂતિર્ વિસારિણી
હાથીના ગુહામાંથી રાજાએ જે રાજસંપત્તિ લાવી, એ તો તારા અજ્ઞાનના રાજાના મનની જ બહાર ફેલાયેલી સ્થિતિ છે.
ત્વં ગજેન્દ્રસ્ તપઃખાતે દીર્ઘે વનગતો ઽપિ સન્ । અજ્ઞાનવૈરિણા તેન નિક્ષિપ્તસ્ તરસાચિતિ
તુ હાથીના રાજા જેવો લાંબા સમય સુધી તપશ્ચર્યાની ખાડામાં જંગલમાં રહ્યો, પણ એ દુશ્મનરૂપ અજ્ઞાન તને જોરથી ત્યાં ફેંકી ગયું હતું.
યત્ ખાતવલયો બાલલતાભિર્ અવગુણ્ઠિતઃ । આવૃતં તત્ તપોદુઃખમ્ ઈષત્સજ્જનવૃત્તિભિઃ
જેમ બાળપણની કોમળ વેલીઓથી ઢંકાયેલું હોય, એ તપસ્યાનું દુઃખ થોડુંક સજ્જન લોકોના વર્તનથી છુપાયું હતું.
ઇત્ય્ અદ્યાપિ તપઃખાતે દુઃખે હ્ય્ અસ્મિન્ સુદારુણે । સ્થિતો ઽસિ પાતાલતલે નૃપ બદ્ધો યથા બડિઃ
હવે પણ, રાજા, તું આ તપસ્યાના કૂવામાં, આ અત્યંત કઠિન દુઃખમાં, માછલી જેમ પાંસામાં ફસાઈ જાય તેમ, જમીનના તળિયે બંધાઈને રહ્યો છે.
ગજસ્ ત્વમ્ આશા નિગડાનિ વૈરી મોહો નિખાતઃ પુનર્ ઉગ્રબન્ધઃ । મહીતલં વિન્ધ્ય ઉદન્ત ઇત્થં ત્વદીય ઉક્તઃ કુરુ યત્ કરોષિ
તું તો હાથી છે, આશા એ બાંધ છે, દુશ્મન છે મોહ, કૂવો છે ભારે બંધન અને પૃથ્વી છે વિંધ્ય પર્વત—એ રીતે તારી કહાણી કહી છે. હવે તું જે ઇચ્છે તે કર.
યદ્ ઉક્તં નયશાલિન્યા તયા વિદિતવેદ્યયા । તદા ચૂડાલયા જ્ઞાનં તત્ કસ્માન્ નોરરીકૃતમ્
જે જ્ઞાન બુદ્ધિશાળી અને સર્વજ્ઞાની ચૂડાલાએ કહ્યું હતું, એ સમયે એ જ્ઞાનને સ્વીકાર્યું કેમ નહોતું?
સા હિ તત્ત્વવિદાં મુખ્યા યદ્ યદ્ વક્તિ કરોતિ ચ । તત્ સર્વં સત્યમ્ એવાઙ્ગ તદ્ અનુષ્ઠેયમ્ આદરાત્
જે સત્યને જાણનારા લોકોમાં શ્રેષ્ઠ છે, એ જે કહે છે કે કરે છે, એ બધું સાચું જ હોય છે, પ્રિય, અને એનું માનથી પાલન કરવું જોઈએ.
અથ ચેદ્ વચનં તસ્યાસ્ ત્વયા નાનુષ્ઠિતં નૃપ । તત્ સ સર્વપરિત્યાગઃ કસ્માન્ ન નિપુણીકૃતઃ
પછી, રાજા, જો તું એના શબ્દોનું પાલન કર્યું નથી, તો આખું ત્યાગ કેમ પૂરુંપણે કર્યો નથી?
રાજ્યં ત્યક્તં ગૃહં ત્યક્તં દેશસ્ ત્યક્તસ્ તથાવિધઃ । દારાસ્ ત્યક્તાસ્ તથાપ્ય્ અઙ્ગ સર્વત્યાગો ન કિં કૃતઃ
રાજ્ય ત્યજી દીધું, ઘર છોડી દીધું, દેશ પણ છોડી દીધો, પત્ની પણ ત્યજી દીધી—છતાં, પ્રિય, આખો ત્યાગ કેમ થયો નથી?
ધનં દારા ગૃહં રાજ્યં ભૂમિશ્ છત્ત્રં ચ બાન્ધવાઃ । ઇતિ સર્વં ન તે રાજન્ સર્વત્યાગો ઽત્ર કસ્ તવ
ધન, પત્ની, ઘર, રાજ્ય, જમીન, છત્રી અને સંબંધીઓ—આ બધું, રાજા, તારું નથી; તો અહીં તારો આખો ત્યાગ કયો છે?
તવાસ્ત્ય્ એવાપરિત્યક્તસ્ સર્વસ્માદ્ ભાગ ઉત્તમઃ । તં પરિત્યજ્ય નિશ્શેષં પરામ્ આયાસ્ય્ અશોકતામ્
હજી પણ તારી પાસે એક ઉત્તમ હિસ્સો છે, જે તું બધું છોડ્યા પછી પણ બાકી રહ્યો છે. એ પણ પૂરેપૂરું ત્યાગી દેશે, ત્યારે તને સર્વશ્રેષ્ઠ દુઃખમુક્તિ મળી જશે.
રાજ્યં ચેન્ મમ નો સર્વં તત્ સર્વં વનમ્ એવ મે । સાલવૃક્ષાદિગુલ્માઢ્યં તદ્ અપ્ય્ એતત્ ત્યજામ્ય્ અહમ્
જો રાજ્ય મારું બધું નથી, તો આ આખું જંગલ તો મારું છે; જેમાં સાળ અને બીજા ઝાડ-ઝાડિયા ભરેલા છે—આ બધું પણ હવે હું છોડી દઉં છું.
ઇતિ રામ વદન્ન્ એવ કુમ્ભવાક્યપ્રચોદિતઃ । નિમેષાન્તરમાત્રેણ વશી વીરશ્ શિખિધ્વજઃ
આ રીતે રામ બોલતા હતા, અને કુંભના શબ્દોથી પ્રેરિત થઈ, આત્મસંયમી અને પરાક્રમી શીખિધ્વજ માત્ર એક પળમાં—
પ્રમમાર્જ વનાસ્થાં તાં હૃદસ્ સુદૃઢનિશ્ચયઃ । પ્રાવૃડ્વાતસ્ તટગતાં રજોરેખામ્ ઇવાત્મનઃ
મજબૂત નિશ્ચયથી, તેણે મનમાં જંગલમાં રહેવાનો મમત્વ પૂરેપૂરું દૂર કરી નાખ્યો, જેમ વરસાદી પવન નદીના કાંઠે આવેલી ધૂળની રેખા ઉડાવી દે છે.