સર્વત્યાગમણાવ્ એવં ગતે કમલલોચન । તપઃકાચમણિર્ દૃષ્ટસ્ ત્વયા સઙ્કલ્પચક્ષુષા
હે કમળનયન, જ્યારે સર્વત્યાગનો મણિ એવાં અવસ્થાએ પહોંચ્યો, ત્યારે તું સંકલ્પની નજરે તપસ્યાનો કાચમણિ જોઈ લીધો.
ત્વયા તસ્મિંસ્ તપસ્ય્ એવ દુઃખે દૃષ્ટિભ્રમોદિતે । ગ્રાહ્યૈકભાવના બદ્ધા જલેન્દૌ શિશુના યથા
એ તપસ્યામાં, જે પોતે જ દુઃખરૂપ હતી અને ભ્રાંતિથી જન્મેલી હતી, તું એક જ વસ્તુ પકડી રાખવાની મનમાં મજબૂત ઈચ્છા રાખી, જેમ બાળક પાણીમાં ચાંદ્રમાને પકડવા પ્રયત્ન કરે છે.
અવાસનમ્ અનારભ્ય કૃતાનન્દા સવાસના । આદ્યન્તમધ્યવિષમા દુઃખાયૈવ તપઃક્રિયા
અંતરવૃત્તિઓ છોડી ન નાખી અને સાચી શરૂઆત કર્યા વિના, તું ઈચ્છાઓથી ભરેલી તપસ્યા કરી; જે શરૂઆત, મધ્ય અને અંતે અસમાન હતી, એવી તપસ્યા માત્ર દુઃખ આપે છે.
અમિતાનન્દમ્ ઉત્સૃજ્ય સુસાધં યઃ પ્રવર્તતે । મિતે વસ્તુનિ દુસ્સાધે સ્વાત્મહા સ શઠસ્ સ્મૃતઃ
જે અજ્ઞાની માણસ અમાપ આનંદ છોડીને, મર્યાદિત અને દુર્લભ વસ્તુમાં જટિલ પ્રયત્ન કરે છે, તે પોતાને છેતરતો મૂર્ખ કહેવાય છે.
સર્વત્યાગસ્ સમારભ્ય ન વિનિષ્પાદિતસ્ ત્વયા । તપોદુઃખૈકતજ્જ્ઞેન બદ્ધેન વનસદ્મનિ
તમે સર્વ પ્રકારના ત્યાગનો આરંભ તો કર્યો, પણ તેને પૂરું કરી શક્યા નહીં. તપસ્યાના દુઃખને જ જાણીને, તમે જંગલમાં રહીને પોતાને બંધનમાં જ રાખ્યા.
રાજ્યબન્ધાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય ગજવદ્ દુઃખપૂરિતે । વનવાસાભિધે સાધો બદ્ધો ઽસિ દૃઢબન્ધને
રાજ્યના બંધનમાંથી બહાર નીકળી, હે સજ્જન, તમે હવે જંગલવાસના નામે, દુઃખથી ભરેલા મજબૂત બંધનમાં, ગજની જેમ બંધાઈ ગયા છો.
દ્વિગુણા એવ તે ચિન્તાશ્ શીતવાતાતપાદયઃ । બન્ધનાદ્ અધિકં મન્યે વનવાસમ્ અજાનતઃ
હવે તો તમારી ચિંતાઓ બે ગણી થઈ ગઈ છે—ઠંડી, પવન, તાપ અને બીજા દુઃખો. જે બંધનને સમજતો નથી, તેના માટે જંગલવાસ વધુ મોટું બંધન છે એવું હું માનું છું.
ચિન્તામણિર્ મયા પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અલં બુદ્ધવાન્ અસિ । ન લબ્ધવાન્ ભવાન્ સાધો સ્ફટિકસ્યાપિ ખણ્ડિકામ્
તમને લાગે છે કે 'હું ચિંતામણિ મેળવી લીધી', પણ હકીકતમાં, હે સજ્જન, તમે તો સ્ફટિકનો ટુકડો પણ મેળવ્યો નથી.
ઇત્ય્ એતદ્ અઙ્ગ મણિયત્નકથાસમાનં સમ્યઙ્ મયા પ્રકટિતં તવ પદ્મનેત્ર । ઉદ્બોધ્ય બોધમ્ અમલં સ્વયમ્ એવ બુદ્ધ્યા યદ્ વચ્મિ તત્ પરિણતિં કુરુ ચિત્તકોશે
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, મેં આ વાત તને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક, જેમ કોઈ કિંમતી વાર્તા કહે, તેમ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી છે. હવે તું પોતાની સમજથી શુદ્ધ જ્ઞાનને જગાડ અને હું જે કહું છું, તેને પોતાના મનમાં સારી રીતે ઉતારી લે.
ઇદાનીં રાજશાર્દૂલ વસ્તુસમ્પ્રતિપત્તયે । શૃણુ વિન્ધ્યેભવૃત્તાન્તવિવૃતિં સ્મયકારિણીમ્
હવે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વસ્તુઓના સાચા સ્વરૂપને સમજવા માટે, તું વિનધ્યના જંગલમાં જે બન્યું તેની રસપ્રદ વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળ.
યો ઽસૌ વિન્ધ્યવને હસ્તી સો ઽસ્મિન્ ભૂમિતલે ભવાન્ । યૌ વૈરાગ્યવિવેકૌ તે તૌ તસ્ય દશનૌ શિતૌ
વિનધ્યના જંગલમાં જે હાથી છે, એ જ તું છે, આ ધરતી પર. અને એ હાથીના બે તીખા દાંત, એ તારા વૈરાગ્ય અને વિવેક છે.
યશ્ ચાસૌ વારણાક્રાન્તિતત્પરો હસ્તિપસ્ સ્થિતઃ । તદ્ અજ્ઞાનં ત્વદાક્રાન્તિતત્પરં તવ દુઃખદમ્
જેમ હાથીને વશમાં રાખવા માટે એક માણસ હંમેશા તૈયાર રહે છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને વશમાં રાખવા માટે તત્પર છે અને એ તને દુઃખ આપે છે.
અતિશક્તો ઽપ્ય્ અશક્તેન દુઃખાદ્ દુઃખં ભયાદ્ ભયમ્ । હસ્તી હસ્તિપકેનેવ રાજન્ મૌર્ખ્યેણ નીયસે
હવે, રાજા, તું ભલે શક્તિશાળી હો, પણ અશક્તિથી દુઃખ પછી દુઃખ અને ભય પછી ભય તરફ ખેંચાઈ રહ્યો છે; જેમ હાથીને એની સંભાળ રાખનાર દોરીને લઈ જાય છે, તેમ તું મૂર્ખાઈના કારણે ચલાવાઈ રહ્યો છે.
યલ્ લોહરજ્જુસારેણ વારણઃ પરિયન્ત્રિતઃ । તદ્ આશાપાશજાલેન ભવાન્ આપદમ્ આગતઃ
જેમ હાથીને લોખંડની સાંકળથી બાંધવામાં આવે છે, તેમ તું પણ આશાની જાળમાં ફસાઈને મુશ્કેલીમાં આવી ગયો છે.
આશા હિ લોહરજ્જુભ્યો વિષમા વિપુલા દૃઢા । કાલેન ક્ષીયતે લોહં તૃષ્ણા તુ પરિવર્ધતે
આશા તો લોખંડની સાંકળ કરતાં પણ વધારે ભયંકર, વિશાળ અને મજબૂત છે; સમય જતાં લોખંડ તો ઘસાઈ જાય છે, પણ તૃષ્ણા તો વધતી જ જાય છે.
યદ્ બદ્ધં પ્રેક્ષતે વૈરી ગજમ્ આરાદ્ અલક્ષિતઃ । પ્રેક્ષતે ત્વાં તદ્ અજ્ઞાનં ક્રીડાર્થં બદ્ધમ્ એકકમ્
જેમ શત્રુ દૂરથી છુપાઈને બંધાયેલા હાથીને જુએ છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને એકલાં અને બંધાયેલા જોઈને પોતાની મજા માણે છે.
યદ્ બભઞ્જ ગજશ્ શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલબન્ધનમ્ । તત્ તત્યાજ ભવાન્ ભોગભૂમિં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્
જ્યારે હાથીએ શસ્ત્રો, શૃંખલાઓ અને જાળાં તોડી નાખ્યાં, ત્યારે તમે પણ એ આનંદભૂમિ અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય છોડી દીધું.
કદાચિત્ સુકરં શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલભેદનમ્ । ન ત્વ્ અસ્ય મનસસ્ સાધો ભોગાશાવિનિવારણમ્
ક્યારેક શસ્ત્રો અને જાળાં તોડવી સરળ હોય છે, પણ હે સજ્જન, મનમાંથી ભોગવાની ઈચ્છા દૂર કરવી એટલી સહેલી નથી.
યદ્ ઇભે પાટયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ બન્ધં હસ્તિપકો ઽપતત્ । ત્વયિ ત્યજતિ તદ્ રાજ્યમ્ અજ્ઞાનં પતિતં ક્ષતમ્
જેમ હાથી પોતાના બંધન જોરથી ફાડી નાખે ત્યારે હાથીપાલક પડી જાય છે, તેમ તમે રાજ્ય છોડી દીધું ત્યારે અજ્ઞાન પણ ઘાયલ થઈને પડી ગયું.
યદા વિરક્તઃ પુરુષો ભોગાશાં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ । તદા પ્રકમ્પતે ઽજ્ઞાનં છેદ્યવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ માણસ ભોગની ઈચ્છા છોડવા માટે વેરાગી બને છે, ત્યારે અજ્ઞાન પણ કાપવાના વૃક્ષ સાથે બંધાયેલ ભૂતની જેમ કાંપે છે.
યદા વિવેકી પુરુષો ભોગાન્ સન્ત્યજ્ય તિષ્ઠતિ । તદા પલાયતે ઽજ્ઞાનં છિન્નવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ સમજદાર માણસ ભોગોનો ત્યાગ કરીને સ્થિર રહે છે, ત્યારે અજ્ઞાન એ રીતે ભાગી જાય છે જેમ કાપી નાખેલા વૃક્ષમાંથી ભૂત ભાગી જાય.
ભોગૌઘે નૂનમ્ ઉન્મુક્તે પતત્ય્ અજ્ઞાનમ્ અસ્થિતિ । પાદપે ક્રકચચ્છિન્ને કુલાયસ્ તદ્ગતો યથા
નિશ્ચિતપણે, જ્યારે ભોગોની લહેર પાછી વળી જાય છે, ત્યારે અજ્ઞાન પડી જાય છે, જેમ વૃક્ષ કાપી નાખવામાં આવે ત્યારે તેના પરનું ગૂંથેલું માળ પણ નીચે પડી જાય છે.
યદા વનં પ્રયાતસ્ ત્વં તદાજ્ઞાનં ક્ષતં ત્વયા । પતિતં સન્ ન વિહતં મનસ્ત્યાગમહાસિના
જ્યારે તું વનમાં ગયો, ત્યારે તારા દ્વારા અજ્ઞાનને ઇજા પહોંચી; તે પડી ગયું, પણ મનના ત્યાગની મહાસીથી તે સંપૂર્ણ નાશ પામ્યું નહીં.
તેન ભૂયસ્ સમુત્થાય સ્મૃત્વા પરિભવઃ કૃતઃ । તપઃપ્રપઞ્ચખાતે ઽસ્મિન્ ગહને ત્વં નિયોજિતઃ
એથી, ફરીથી ઊભરીને અને થયેલા અપમાનને યાદ કરીને, તું આ તપસ્યાના ઘન જંગલમાં પ્રવૃત્ત થયો.
તદૈવાઘાતયિષ્યસ્ ત્વં યદ્ય્ અજ્ઞાનં યદા પતત્ । રાજ્યત્યાગવિધૌ તત્ ત્વાં નાહનિષ્યત્ ક્ષયં ગતમ્
તે સમયે જ જો તું અજ્ઞાનને નાશ કરી લેતો, તો રાજ્ય ત્યાગ કરતી વેળાએ એ અજ્ઞાન પહેલેથી જ નાશ પામેલું હોવાથી તને કોઈ નુકસાન ન પહોંચાડત.
યત્ ખાતવલયસ્ તેન વૈરિણા હસ્તિનઃ કૃતઃ । તત્ તપોદુઃખમ્ અતુલમ્ અજ્ઞાનેન તવાર્પિતમ્
ખાડાની વળયથી જે દુશ્મન હાથીએ તને જે તપશ્ચર્યાનું દુઃખ આપ્યું, એ તુલનાતીત દુઃખ તને તારા અજ્ઞાનથી જ મળ્યું છે.
યાં તસ્ય રાજસામગ્રીં ગજારેર્ આહરન્ નૃપઃ । સા ત્વદજ્ઞાનનૃપતેશ્ ચિત્તભૂતિર્ વિસારિણી
હાથીના ગુહામાંથી રાજાએ જે રાજસંપત્તિ લાવી, એ તો તારા અજ્ઞાનના રાજાના મનની જ બહાર ફેલાયેલી સ્થિતિ છે.
ત્વં ગજેન્દ્રસ્ તપઃખાતે દીર્ઘે વનગતો ઽપિ સન્ । અજ્ઞાનવૈરિણા તેન નિક્ષિપ્તસ્ તરસાચિતિ
તુ હાથીના રાજા જેવો લાંબા સમય સુધી તપશ્ચર્યાની ખાડામાં જંગલમાં રહ્યો, પણ એ દુશ્મનરૂપ અજ્ઞાન તને જોરથી ત્યાં ફેંકી ગયું હતું.
યત્ ખાતવલયો બાલલતાભિર્ અવગુણ્ઠિતઃ । આવૃતં તત્ તપોદુઃખમ્ ઈષત્સજ્જનવૃત્તિભિઃ
જેમ બાળપણની કોમળ વેલીઓથી ઢંકાયેલું હોય, એ તપસ્યાનું દુઃખ થોડુંક સજ્જન લોકોના વર્તનથી છુપાયું હતું.
ઇત્ય્ અદ્યાપિ તપઃખાતે દુઃખે હ્ય્ અસ્મિન્ સુદારુણે । સ્થિતો ઽસિ પાતાલતલે નૃપ બદ્ધો યથા બડિઃ
હવે પણ, રાજા, તું આ તપસ્યાના કૂવામાં, આ અત્યંત કઠિન દુઃખમાં, માછલી જેમ પાંસામાં ફસાઈ જાય તેમ, જમીનના તળિયે બંધાઈને રહ્યો છે.