સ્વદેશસ્યાતિદૂરસ્થમ્ આગતો ઽસીમમ્ આશ્રમમ્ । ભુવો ઽન્તમ્ ઇવ વિશ્રાન્ત્યૈ વૈનતેયસ્ સકચ્છપઃ
તમે તમારા દેશથી ઘણાં દૂર, આ આશ્રમમાં આવી પહોંચ્યા છો; જેમ વિનતાપુત્ર ગરુડ કચ્છપ સાથે વિશ્વના અંતે આરામ લેવા જાય છે.
કેવલં સર્વસન્ત્યાગે શેષિતાહમ્મતિસ્ ત્વયા । મૃષ્ટાખિલકલઙ્કેન સ્વસત્તેવાનિલેન ખે
તમારા સર્વ ત્યાગ પછી માત્ર 'હું' એવી ભાવના જ રહી ગઈ છે; જે સર્વ કલંકથી શુદ્ધ થઈ, આકાશમાં પવન જેવું નિર્મળ બની ગઈ છે.
મનોમાત્રે હૃદસ્ ત્યક્તે યાવત્ તે યાતિ પૂર્ણતામ્ । ત્યાગસ્ તાવદ્ વિકલ્પસ્ ત્વાં ખમ્ અમ્બુદ ઇવાવૃણોત્
મનથી જ ઊભેલા હૃદયે જ્યારે સંપૂર્ણ ત્યાગ કરી પૂર્ણતા પામેલી નથી, ત્યાં સુધી ત્યાગનો ભાવ તને વાદળ જેવો આચ્છાદિત રાખે છે, જેમ આકાશને વાદળ ઢાંકે છે.
નાયં સ પરમાનન્દસ્ સર્વત્યાગો મહોદયઃ । કો ઽપ્ય્ ઉચ્ચૈર્ અન્ય એવાસૌ ચિરસાધ્યો મહાન્ ઇતિ
આ સર્વત્યાગથી ઉદ્ભવતો પરમ આનંદ નથી; એ તો કંઈક બીજું જ છે, અત્યંત ઉંચું, લાંબા સમય પછી પણ દુર્લભ અને ખરેખર મહાન છે.
ચિન્તયેતિ ગતે વૃદ્ધિં સઙ્કલ્પગ્રહણે શનૈઃ । વાત્યયેવ વનસ્પન્દે ત્યાગઃ પ્રોડ્ડીય તે ગતઃ
જ્યારે વિચાર ધીમે ધીમે કલ્પનાઓને પકડવામાં વધે છે, ત્યારે પવન વનને હલાવે તેમ, તારો ત્યાગ પણ ઉડીને દૂર થઈ જાય છે.
ત્યાગિતા સ્યાત્ કુતસ્ તસ્ય ચિન્તામ્ અપ્ય્ આવૃણોતિ યઃ । પવનસ્પન્દયુક્તસ્ય નિસ્સ્પન્દત્વં કુતસ્ તરોઃ
જેનું મન હજી વિચારોથી ઢંકાયેલું છે, તેને ત્યાગ કેવી રીતે થાય? જેમ પવનથી હલનારા વૃક્ષને કદી શાંતિ મળતી નથી, તેમ.
ચિન્તૈવ ચિત્તમ્ ઇત્ય્ આહુસ્ સઙ્કલ્પેતરનામકમ્ । તસ્યામ્ એવ સ્ફુરન્ત્યાં તુ ચિત્તં ત્યક્તં કથં ભવેત્
વિચાર એટલે જ મન છે, જેને સંકલ્પ વગેરે નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. જ્યારે સુધી મનમાં વિચારો ચાલતા રહે છે, ત્યારે મનને છોડી દીધું છે એવું કેવી રીતે કહી શકાય?
ચિત્તે ગૃહીતે ત્રિજગજ્જાલબીજકણે ક્ષણાત્ । કથં સમ્પદ્યતે સાધો સર્વત્યાગો નિરઞ્જનઃ
હે મહાન, મનમાં ત્રણેય લોકના જાળનું બીજ પણ એક ક્ષણ માટે પકડાય છે, ત્યારે સંપૂર્ણ નિર્મળ ત્યાગ કેવી રીતે શક્ય બને?
સઙ્કલ્પગ્રહણેનાન્તસ્ ત્યાગઃ પ્રોડ્ડીય તે ગતઃ । શબ્દસંશ્રવણેનાઙ્ગ યથા ગ્રામવિહઙ્ગમઃ
સંકલ્પોને પકડવાથી અંદરના ત્યાગની ભાવના દૂર થઈ જાય છે, જેમ કે ગામના પંખી પોતાના જૂથના અવાજથી ખેંચાઈ જાય છે તેમ.
નિશ્ચિન્તત્વધનં સર્વં ત્યાગ આદાય તે ગતઃ । આમન્ત્ર્યાપૂજિતો યાતિ યસ્ સ દુઃખં કરોતિ હિ
તમે ત્યાગથી જે નિર્વિકારતા મેળવી છે, તે બધું દૂર થઈ જાય છે; જે વસ્તુ બોલાવવાથી કે સન્માનથી જતી રહે છે, તે અંતે દુઃખ જ આપે છે.
સર્વત્યાગમણાવ્ એવં ગતે કમલલોચન । તપઃકાચમણિર્ દૃષ્ટસ્ ત્વયા સઙ્કલ્પચક્ષુષા
હે કમળનયન, જ્યારે સર્વત્યાગનો મણિ એવાં અવસ્થાએ પહોંચ્યો, ત્યારે તું સંકલ્પની નજરે તપસ્યાનો કાચમણિ જોઈ લીધો.
ત્વયા તસ્મિંસ્ તપસ્ય્ એવ દુઃખે દૃષ્ટિભ્રમોદિતે । ગ્રાહ્યૈકભાવના બદ્ધા જલેન્દૌ શિશુના યથા
એ તપસ્યામાં, જે પોતે જ દુઃખરૂપ હતી અને ભ્રાંતિથી જન્મેલી હતી, તું એક જ વસ્તુ પકડી રાખવાની મનમાં મજબૂત ઈચ્છા રાખી, જેમ બાળક પાણીમાં ચાંદ્રમાને પકડવા પ્રયત્ન કરે છે.
અવાસનમ્ અનારભ્ય કૃતાનન્દા સવાસના । આદ્યન્તમધ્યવિષમા દુઃખાયૈવ તપઃક્રિયા
અંતરવૃત્તિઓ છોડી ન નાખી અને સાચી શરૂઆત કર્યા વિના, તું ઈચ્છાઓથી ભરેલી તપસ્યા કરી; જે શરૂઆત, મધ્ય અને અંતે અસમાન હતી, એવી તપસ્યા માત્ર દુઃખ આપે છે.
અમિતાનન્દમ્ ઉત્સૃજ્ય સુસાધં યઃ પ્રવર્તતે । મિતે વસ્તુનિ દુસ્સાધે સ્વાત્મહા સ શઠસ્ સ્મૃતઃ
જે અજ્ઞાની માણસ અમાપ આનંદ છોડીને, મર્યાદિત અને દુર્લભ વસ્તુમાં જટિલ પ્રયત્ન કરે છે, તે પોતાને છેતરતો મૂર્ખ કહેવાય છે.
સર્વત્યાગસ્ સમારભ્ય ન વિનિષ્પાદિતસ્ ત્વયા । તપોદુઃખૈકતજ્જ્ઞેન બદ્ધેન વનસદ્મનિ
તમે સર્વ પ્રકારના ત્યાગનો આરંભ તો કર્યો, પણ તેને પૂરું કરી શક્યા નહીં. તપસ્યાના દુઃખને જ જાણીને, તમે જંગલમાં રહીને પોતાને બંધનમાં જ રાખ્યા.
રાજ્યબન્ધાદ્ વિનિષ્ક્રમ્ય ગજવદ્ દુઃખપૂરિતે । વનવાસાભિધે સાધો બદ્ધો ઽસિ દૃઢબન્ધને
રાજ્યના બંધનમાંથી બહાર નીકળી, હે સજ્જન, તમે હવે જંગલવાસના નામે, દુઃખથી ભરેલા મજબૂત બંધનમાં, ગજની જેમ બંધાઈ ગયા છો.
દ્વિગુણા એવ તે ચિન્તાશ્ શીતવાતાતપાદયઃ । બન્ધનાદ્ અધિકં મન્યે વનવાસમ્ અજાનતઃ
હવે તો તમારી ચિંતાઓ બે ગણી થઈ ગઈ છે—ઠંડી, પવન, તાપ અને બીજા દુઃખો. જે બંધનને સમજતો નથી, તેના માટે જંગલવાસ વધુ મોટું બંધન છે એવું હું માનું છું.
ચિન્તામણિર્ મયા પ્રાપ્ત ઇત્ય્ અલં બુદ્ધવાન્ અસિ । ન લબ્ધવાન્ ભવાન્ સાધો સ્ફટિકસ્યાપિ ખણ્ડિકામ્
તમને લાગે છે કે 'હું ચિંતામણિ મેળવી લીધી', પણ હકીકતમાં, હે સજ્જન, તમે તો સ્ફટિકનો ટુકડો પણ મેળવ્યો નથી.
ઇત્ય્ એતદ્ અઙ્ગ મણિયત્નકથાસમાનં સમ્યઙ્ મયા પ્રકટિતં તવ પદ્મનેત્ર । ઉદ્બોધ્ય બોધમ્ અમલં સ્વયમ્ એવ બુદ્ધ્યા યદ્ વચ્મિ તત્ પરિણતિં કુરુ ચિત્તકોશે
હે કમળ જેવી આંખો ધરાવનાર, મેં આ વાત તને ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક, જેમ કોઈ કિંમતી વાર્તા કહે, તેમ સ્પષ્ટ રીતે સમજાવી છે. હવે તું પોતાની સમજથી શુદ્ધ જ્ઞાનને જગાડ અને હું જે કહું છું, તેને પોતાના મનમાં સારી રીતે ઉતારી લે.
ઇદાનીં રાજશાર્દૂલ વસ્તુસમ્પ્રતિપત્તયે । શૃણુ વિન્ધ્યેભવૃત્તાન્તવિવૃતિં સ્મયકારિણીમ્
હવે, હે રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, વસ્તુઓના સાચા સ્વરૂપને સમજવા માટે, તું વિનધ્યના જંગલમાં જે બન્યું તેની રસપ્રદ વાર્તા ધ્યાનથી સાંભળ.
યો ઽસૌ વિન્ધ્યવને હસ્તી સો ઽસ્મિન્ ભૂમિતલે ભવાન્ । યૌ વૈરાગ્યવિવેકૌ તે તૌ તસ્ય દશનૌ શિતૌ
વિનધ્યના જંગલમાં જે હાથી છે, એ જ તું છે, આ ધરતી પર. અને એ હાથીના બે તીખા દાંત, એ તારા વૈરાગ્ય અને વિવેક છે.
યશ્ ચાસૌ વારણાક્રાન્તિતત્પરો હસ્તિપસ્ સ્થિતઃ । તદ્ અજ્ઞાનં ત્વદાક્રાન્તિતત્પરં તવ દુઃખદમ્
જેમ હાથીને વશમાં રાખવા માટે એક માણસ હંમેશા તૈયાર રહે છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને વશમાં રાખવા માટે તત્પર છે અને એ તને દુઃખ આપે છે.
અતિશક્તો ઽપ્ય્ અશક્તેન દુઃખાદ્ દુઃખં ભયાદ્ ભયમ્ । હસ્તી હસ્તિપકેનેવ રાજન્ મૌર્ખ્યેણ નીયસે
હવે, રાજા, તું ભલે શક્તિશાળી હો, પણ અશક્તિથી દુઃખ પછી દુઃખ અને ભય પછી ભય તરફ ખેંચાઈ રહ્યો છે; જેમ હાથીને એની સંભાળ રાખનાર દોરીને લઈ જાય છે, તેમ તું મૂર્ખાઈના કારણે ચલાવાઈ રહ્યો છે.
યલ્ લોહરજ્જુસારેણ વારણઃ પરિયન્ત્રિતઃ । તદ્ આશાપાશજાલેન ભવાન્ આપદમ્ આગતઃ
જેમ હાથીને લોખંડની સાંકળથી બાંધવામાં આવે છે, તેમ તું પણ આશાની જાળમાં ફસાઈને મુશ્કેલીમાં આવી ગયો છે.
આશા હિ લોહરજ્જુભ્યો વિષમા વિપુલા દૃઢા । કાલેન ક્ષીયતે લોહં તૃષ્ણા તુ પરિવર્ધતે
આશા તો લોખંડની સાંકળ કરતાં પણ વધારે ભયંકર, વિશાળ અને મજબૂત છે; સમય જતાં લોખંડ તો ઘસાઈ જાય છે, પણ તૃષ્ણા તો વધતી જ જાય છે.
યદ્ બદ્ધં પ્રેક્ષતે વૈરી ગજમ્ આરાદ્ અલક્ષિતઃ । પ્રેક્ષતે ત્વાં તદ્ અજ્ઞાનં ક્રીડાર્થં બદ્ધમ્ એકકમ્
જેમ શત્રુ દૂરથી છુપાઈને બંધાયેલા હાથીને જુએ છે, તેમ અજ્ઞાન પણ તને એકલાં અને બંધાયેલા જોઈને પોતાની મજા માણે છે.
યદ્ બભઞ્જ ગજશ્ શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલબન્ધનમ્ । તત્ તત્યાજ ભવાન્ ભોગભૂમિં રાજ્યમ્ અકણ્ટકમ્
જ્યારે હાથીએ શસ્ત્રો, શૃંખલાઓ અને જાળાં તોડી નાખ્યાં, ત્યારે તમે પણ એ આનંદભૂમિ અને નિર્વિઘ્ન રાજ્ય છોડી દીધું.
કદાચિત્ સુકરં શસ્ત્રશૃઙ્ખલાજાલભેદનમ્ । ન ત્વ્ અસ્ય મનસસ્ સાધો ભોગાશાવિનિવારણમ્
ક્યારેક શસ્ત્રો અને જાળાં તોડવી સરળ હોય છે, પણ હે સજ્જન, મનમાંથી ભોગવાની ઈચ્છા દૂર કરવી એટલી સહેલી નથી.
યદ્ ઇભે પાટયત્ય્ ઉચ્ચૈર્ બન્ધં હસ્તિપકો ઽપતત્ । ત્વયિ ત્યજતિ તદ્ રાજ્યમ્ અજ્ઞાનં પતિતં ક્ષતમ્
જેમ હાથી પોતાના બંધન જોરથી ફાડી નાખે ત્યારે હાથીપાલક પડી જાય છે, તેમ તમે રાજ્ય છોડી દીધું ત્યારે અજ્ઞાન પણ ઘાયલ થઈને પડી ગયું.
યદા વિરક્તઃ પુરુષો ભોગાશાં ત્યક્તુમ્ ઇચ્છતિ । તદા પ્રકમ્પતે ઽજ્ઞાનં છેદ્યવૃક્ષપિશાચવત્
જ્યારે કોઈ માણસ ભોગની ઈચ્છા છોડવા માટે વેરાગી બને છે, ત્યારે અજ્ઞાન પણ કાપવાના વૃક્ષ સાથે બંધાયેલ ભૂતની જેમ કાંપે છે.