તસ્યાવચ્છિન્નપાશસ્ય મૂર્ધ્નિ તાલતરો રિપુઃ । પપાતાક્રમતસ્ સ્વર્ગં હરિર્ મેરોર્ બડેર્ ઇવ
જે શત્રુના બંધન તૂટ્યા હતા, એ પામના વૃક્ષના ટોચ પરથી નીચે પડ્યો, જેમ હરિ સ્વર્ગ મેળવવા મેરુ કે બડાની ચોટી પરથી નીચે પડ્યા હોય.
સ પતન્ પાદપાન્ મોહાદ્ અપ્રાપ્ય કરિણશ્ શિરઃ । પપાતોર્ધ્વ્યાં ફલં પક્વં વાતાહતમ્ ઇવાકુલઃ
પડતાં પડતાં, મોહમાં અંધ બનીને, એ હાથીના માથા સુધી પહોંચી શક્યો નહીં; હવામાં ઉડેલી પક્વ ફળની જેમ ગભરાઈને નીચે પડ્યો.
તં પુરઃ પતિતં દૃષ્ટ્વા મહેભઃ કરુણાં યયૌ । સ્ફુરત્સ્ફારગુણાસ્ સન્તસ્ સન્તિ તિર્યગ્ગતાવ્ અપિ
એને સામે પડેલો જોઈ મહાહાથીને દયા આવી; કારણ કે સારા ગુણો ધરાવનાર મહાન લોકો—even જો તેઓ ઊંચા હોય કે નીચા, બધાની પર દયા રાખે છે.
પતિતં દલયામીતિ કિં નામ મમ પૌરુષમ્ । વારણો ઽપીતિ કલયન્ ન જઘાન ચ તં રિપુમ્
'પડેલા માણસને કચડી નાખવામાં શું મારો વીરત્વ?' એમ વિચાર્યું, 'હું હાથી છું, એ શત્રુને મારવું યોગ્ય નથી,' અને તેથી એ શત્રુને મારી નાખ્યો નહીં.
કેવલં નિગડવ્યૂહં વિદાર્યાશુ જગામ હ । વિતતં સેતુમ્ ઉત્સાર્ય વિપુલૌઘ ઇવામ્ભસઃ
એમણે ફક્ત જંજાળની સાંકળો તોડી નાખી અને તરત જ નીકળી ગયા, જેમ મોટો પૂર પાળને ફાડી નાખે અને પાણી વહેવા લાગે એમ.
તમ્ અનાદૃત્ય માતઙ્ગો ભઙ્ક્ત્વા જાલં જવાદ્ યયૌ । વિદાર્ય મેઘસઙ્ઘાતં નભસીવ દિવાકરઃ
તેને અવગણીને, હાથીએ જાળ તોડી નાખ્યું અને ઝડપથી આગળ વધ્યો, જાણે આકાશમાં સૂર્ય મેઘોના ગાઢ સમૂહને ચીરીને બહાર આવે તેમ.
ગતે ગજે સમુત્તસ્થૌ હસ્તિપસ્ સ્વસ્થદેહધીઃ । ગજેનૈવ સમં તસ્ય વ્યથા દૂરતરં ગતા
હાથી ચાલ્યો ગયો પછી મહાવત ઊભો થયો, તેનું શરીર અને મન ફરીથી સ્વસ્થ થઈ ગયું; હાથીના જતા સાથે તેની પીડા પણ દૂર થઈ ગઈ.
પ્રોત્તાલતાલવિટપાત્ સ તથા પતિતો ઽપિ સન્ । ન ભેદમ્ આપ દુર્ભેદા મન્યે દેહા દુરાત્મનામ્
એ ઊંચા તાડના વૃક્ષ પરથી પડી ગયો છતાં તેને કશું થયું નહીં; ખરેખર, દુષ્ટ લોકોના શરીર તોડવા બહુ જ મુશ્કેલ હોય છે એમ મને લાગે છે.
વર્ધતે પ્રાવૃષીવાબ્દઃ કુકાર્યેષ્વ્ અસતાં બલમ્ । અતીવાસીત્ સમુત્સાહી સ ગજાક્રમણે તદા
જેમ વરસાદી ઋતુમાં નદી ફૂલે છે, તેમ દુષ્ટ લોકોની તાકાત પણ ખોટા કામોમાં વધે છે; એ સમયે તે ખૂબ જ ઉત્સાહથી હાથી પર હુમલો કરવા તત્પર હતો.
વારણારિર્ અસિંહો ઽસૌ ગતેભો દુઃખમ્ આયયૌ । આગત્યોપગતે ઽન્તર્ધિં નિધાન ઇવ નિર્ધનઃ
હાથીનો દુશ્મન સિંહ, જ્યારે હાથી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે દુઃખી થયો; એ આવ્યા પછી હાથીને ન મળતાં, ગરીબ માણસ ખાલી ખજાનામાંથી પાછો ફરે તેમ, તે પણ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
સો ઽન્વિયેષ ગજં યત્નાદ્ ગુલ્મકાન્તરિતં વને । પયોદપિહિતં ભોક્તું રાહુર્ ઇન્દુમ્ ઇવામ્બરે
પછી તેણે જંગલમાં ઝાડીઓ વચ્ચે છુપાયેલા હાથીને શોધવા માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો; જેમ વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશમાં રાહુ ચંદ્રને ગળી જવા શોધે છે તેમ.
ચિરેણાલભતેભેન્દ્રં કસ્મિંશ્ચિત્ કાનને સ્થિતમ્ । વિશ્રામ્યન્તં તરુતલે સમરાદ્ ઇવ નિર્ગતમ્
લાંબા સમય પછી, તેણે જંગલના એક ખૂણે ઝાડ નીચે આરામ કરતા હાથીરાજને શોધ્યો, જાણે કે યુદ્ધમાંથી પાછો આવીને આરામ કરી રહ્યો હોય.
અથ યત્ર સ્થિતો નાગસ્ તત્ર તદ્બન્ધનક્ષમમ્ । પરયા રાજસામગ્ર્યા ગજલમ્પટરૂપયા
પછી, જ્યાં હાથી ઊભો હતો, ત્યાં તેણે રાજાશાહી કૌશલ્યથી, હાથીઓના લોભી રૂપ ધારણ કરીને, યોગ્ય ફંદો તૈયાર કર્યો.
સ ખાતવલયં ચક્રે હસ્તિપઃ કાનને નવમ્ । સર્વદિક્કં વિધિર્ ભૂમૌ સમુદ્રવલયં યથા
એ શિકારીયે જંગલમાં નવી ખાડીને ચારે બાજુ ખાડાવાળો પરિધ બનાવીને, જમીન પર એ રીતે ગોઠવી, જેમ સમુદ્ર ધરતીને ઘેરી રાખે છે.
ઉપર્ય્ અસ્થગયજ્ જીર્ણલતૌઘેન સ તં શઠઃ । શૂન્યં તન્વભ્રજાલેન શરત્કાલ ઇવામ્બરમ્
પછી એ ચાલાક શિકારીયે ઉપરથી સુકાઈ ગયેલી વેલો ફેલાવી, પાતળી જાળીથી ખાડીને ખાલી દેખાય એવી બનાવી, જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશ સૂનું લાગે છે.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વારણો વિહરન્ વને । તસ્મિન્ નિપતિતઃ ખાતે શુષ્કાબ્ધાવ્ ઇવ પર્વતઃ
થોડા જ દિવસોમાં, જ્યારે હાથી જંગલમાં ફરતો હતો, ત્યારે એ ખાડામાં પડી ગયો, જેમ સૂકાઈ ગયેલા દરિયામાં પર્વત પડી જાય.
વ્રજન્ સર્પાકૃતૌ કૂપે પાતાલતલભીષણે । ખાતે શુષ્કાબ્ધિખાતાભે ગજરત્નસમુદ્ગકે
એ હાથી આગળ વધતો જતાં, સાપ જેવું ભયાનક કૂવામાં પડી ગયો, જે પાતાળ જેવી ભયાનક, સુકાઈ ગયેલા દરિયાની ખાડા જેવી ખાલી અને હાથીમણિ માટેનું પેતાળું જેવી હતી.
ઇતિ ભૂયો દૃઢં બદ્ધસ્ તેન હસ્તિપકેન સઃ । તિષ્ઠત્ય્ અદ્યાપિ દુઃખેન ભૂસદ્મનિ યથા બડિઃ
એ હાથીને એ હાથી પકડનારએ ફરીથી મજબૂતીથી બાંધી દીધો, અને એ આજે પણ જમીન પર સુકાઈ ગયેલી માછલી જેવું દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે.
અહનિષ્યત્ પુરૈવાસૌ યદ્ય્ અગ્રોપગતં રિપુમ્ । તન્ નાલપ્સ્યત તદ્ દુઃખં ગજઃ ખાતનિબન્ધનમ્
જો એ હાથીએ શરૂઆતમાં જ આવતાં દુશ્મનને નાશ કર્યો હોત, તો એ કૂવામાં બંધાઈને આવું દુઃખ ક્યારેય ન ભોગવવું પડત.
મૌર્ખ્યાદ્ આગામિનં કાલં વર્તમાનક્રિયાક્રમૈઃ । અશોધયન્ નરો દુઃખં યાતિ વિન્ધ્યગજો યથા
મૂર્ખાઈથી, જે મનુષ્ય વર્તમાનના કામોથી આવનાર સમયને સમજતો નથી, તે વિંધ્ય પર્વતના હાથી જેવું દુઃખ ભોગવે છે.
મુક્તો ઽસ્મિ શસ્ત્રનિગડાદ્ ઇતિ તુષ્ટો ઽપિ વારણઃ । દૂરસ્થો ઽપિ પુનર્ બદ્ધો મૌર્ખ્યં ક્વેવ ન બાધતે
હાથીને જો આનંદ થાય કે 'હું શસ્ત્રના બંધનમાંથી મુક્ત થયો છું', તો પણ તે દૂરથી ફરીથી બંધાઈ જાય છે; મૂર્ખાઈ ક્યાં દુઃખ આપતી નથી?
મૌર્ખ્યં નિબન્ધનમ્ અવૈહિ પરં મહાત્મન્ બન્ધો ન બન્ધ ઇહ ચેતસિ તદ્વિયુક્તે । આત્મોદયે ત્રિજગદ્ આત્મમયં સમસ્તમ્ અશ્વે સ્થિતસ્ય સહયા નનુ સર્વભૂમિઃ
મૂર્ખાઈ જ સાચું બંધન છે, એ જાણ, મહાન આત્મા. મનમાં એ ન હોય તો અહીં બંધન પણ બંધન નથી. જ્યારે આત્માનું જ્ઞાન થાય છે, ત્યારે આખું ત્રિલોક આત્મારૂપ દેખાય છે, જેમ ઘોડા પર બેઠેલા માણસ માટે આખી જમીન પહોંચી શકાય છે.
મણિસાધનવન્યેભબન્ધનાદ્ય્ અમરાત્મજ । સૂચિતં સત્કથાજાલં પુનર્ મે પ્રકટીકુરુ
અમરપુત્ર, તું રત્ન, સાધન, જંગલી હાથી અને બંધનની વાત સંકેતરૂપે કહી છે; હવે એ ઉત્તમ વાર્તાઓનું જાળું ફરીથી સ્પષ્ટ કરીને મને સમજાવ.
વાક્યાર્થદૃષ્ટેર્ નિષ્પત્ત્યા હૃદ્ગૃહે ચિત્તભિત્તિષુ । શૃણુષ્વ સત્કથાચિત્રં ચિત્રમ્ ઉન્મીલયામિ તે
શબ્દોના અર્થ અને પરિણામના દૃષ્ટિકોણથી, હૃદયના ઘર અને મનની દીવાલોમાં—શ્રવણ કર, હું તને આ અદભુત અને ઉત્તમ વાર્તા ખુલાસે કહીશ.
યો ઽસૌ શાસ્ત્રાર્થકુશલસ્ તત્ત્વજ્ઞાને ત્વ્ અપણ્ડિતઃ । રત્નસંસાધને પ્રોક્તસ્ સ ત્વમ્ એવ મહીપતે
જે શાસ્ત્રના અર્થમાં નિપુણ છે પણ સત્યના જ્ઞાનમાં અજ્ઞાન છે, તે રત્ન એકઠા કરનાર કહેવાય છે; રાજા, એ તમે જ છો.
તજ્જ્ઞો ભવસિ શાસ્ત્રેષુ રવિર્ મેરુતટેષ્વ્ ઇવ । તત્ત્વજ્ઞાને તુ વિશ્રાન્તો ન ત્વં દૃષદ્ ઇવામ્બરે
તમે શાસ્ત્રોમાં તો નિષ્ણાત છો, જેમ કે મેરુ પર્વતની ચોટી પર સૂર્ય હોય, પણ સત્યના જ્ઞાનમાં તમે સ્થિર નથી, એ તો જાણે આકાશમાં પથ્થર હોય તેમ છે.
વિદ્ધિ ચિન્તામણિં સાધો સર્વત્યાગમ્ અકૃત્રિમમ્ । તમ્ અન્તં સર્વદુઃખાનાં સંસાધયસિ શુદ્ધધીઃ
હે સજ્જન, જાણો કે ચિંતામણિ એટલે સર્વસ્વનો નિષ્કપટ ત્યાગ; શુદ્ધ મનથી તમે સર્વ દુઃખનો અંત પ્રાપ્ત કરો છો.
સર્વત્યાગેન શુદ્ધેન સર્વમ્ આસાદ્યતે ઽનઘ । સર્વત્યાગો હિ સામ્રાજ્યં કિં ચિન્તામણિના ભવેત્
પવિત્ર ત્યાગથી બધું પ્રાપ્ત થાય છે, હે નિર્દોષ; સર્વસ્વ ત્યાગનું રાજપણું મળે ત્યારે ચિંતામણિ શું કરી શકે?
સિદ્ધસ્ સ સર્વસન્ત્યાગસ્ સાધો સંસાધિતસ્ તવ । ખર્વીકુર્વઞ્ જગદ્ભૂતિં વિન્ધ્યસ્યાત્મોદયો યથા
હે મહાન, તું સર્વ પ્રકારના ત્યાગમાં પારંગત થયો છે અને પૂર્ણતા પ્રાપ્ત કરી છે. જેમ વિંધ્ય પર્વતના ઉદ્ભવથી તેની ઊંચાઈ ઘટે છે, તેમ તું જગતની મહિમાને નાનું કરી દીધું છે.
સન્ત્યક્તં ભવતા રાજ્યં સદારધનબાન્ધવમ્ । બ્રહ્મણેવ જગત્સર્ગવ્યાપારસ્ સ્વનિશાગમે
તમે રાજ્ય, પત્ની, ધન અને સગાં-સંબંધીઓને ત્યાગી દીધા છે; જેમ બ્રહ્મા રાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે જગતની સૃષ્ટિનું કાર્ય બંધ કરી દે છે.