દુઃખાનિ મૌર્ખ્યવિભવેન ભવન્તિ યાનિ નૈવાપદા ન ચ જરામરણેન તાનિ । સર્વાપદાં શિરસિ તિષ્ઠતિ મૌર્ખ્યમ્ એકં કૃષ્ણં જનસ્ય વપુષામ્ ઇવ કેશજાલમ્
મૂર્ખતાની સંપત્તિથી જે દુઃખો થાય છે, એ દુર્ઘટનાથી કે વૃદ્ધાવસ્થા કે મરણથી થતા નથી; બધાં દુઃખોના શિખરે એક કાળી મૂર્ખતા છે, જે માણસના શરીર પરના વાળની જેમ છવાય છે.
અથેમમ્ અપરં રમ્યં વૃત્તાન્તં શૃણુ ભૂપતે । પરં પ્રબોધનં બુદ્ધેસ્ સાધો સદૃશમ્ આત્મનઃ
હવે, રાજા, આ બીજું મનોહર અને ઉત્તમ જ્ઞાન આપતું વૃત્તાંત સાંભળો, જે બુદ્ધિને જાગૃત કરે છે અને તમારી જેવી મહાન આત્મા માટે યોગ્ય છે.
અસ્તિ વિન્ધ્યવને હસ્તી મહાયૂથપયૂથપઃ । અગસ્ત્યરુદ્ધયા વૃદ્ધ્યા વિન્ધ્યેનેવૈધિતસ્ સ્વતઃ
વિંધ્યના જંગલમાં એક મોટો હાથી રહે છે, જે મોટા ઝુંડનો મુખ્ય છે. એ હાથી પોતે જ પોતાની શક્તિથી એટલો વિશાળ થયો છે, જેમ વિંધ્ય પર્વત અગસ્ત્ય દ્વારા રોકાઈ ગયો હતો.
વજ્રાશ્રિવિષમૌ દીર્ઘૌ સ્તસ્ તસ્ય દશનૌ શિતૌ । કલ્પાનલશિખાતુલ્યૌ સુમેરૂન્મૂલનક્ષમૌ
એ હાથીના બે દાંત લાંબા, તીખા અને વીજળી જેવી મજબૂત છે, જેમ ઝેરી સાપ હોય. એ દાંત કલ્પના અંતે ધધકતા અગ્નિ જેવી જ્વાળા જેવાં લાગે છે અને સુમેરુ પર્વતને પણ ઉખેડી શકે એવી શક્તિ ધરાવે છે.
સ બદ્ધો લોહજાલેન હસ્તિપેન ચ્છલાદિતઃ । મુનીન્દ્રેણેવ વિન્ધ્યાદ્રિર્ ઉપેન્દ્રેણેવ વા બડિઃ
એ હાથીને લોખંડની સાંકળથી બાંધવામાં આવ્યો હતો અને હાથીપાલકએ તેને છેતર્યો હતો, જેમ મહર્ષિએ વિંધ્ય પર્વતને રોક્યો હતો કે ઉપેન્દ્રએ બડી દાનવને વશ કર્યો હતો.
નિબદ્ધો યન્ત્રણાપાશશસ્ત્રકુમ્ભાર્પિતો ગજઃ । તાં જગામ વ્યથાં વીરો ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ યા
હાથીને સાંકળ, દોરડા અને શસ્ત્રોથી બાંધીને કટારામાં મૂકી દેવાયો હતો. એણે જે દુખ ભોગવ્યું, એ શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
રિપૌ હસ્તિપકે દૂરાદ્ ગુપ્તં પશ્યતિ વારણઃ । અયસ્સમુદ્ગકે તસ્મિન્ નિનાય દિવસત્રયમ્
હાથીએ દૂરથી તેના દુશ્મન મહાવતને છુપાયેલો જોઈ લીધો; લોખંડના પાંજરામાં બંધાઈને તેણે ત્રણ દિવસ વિતાવ્યા.
ખેદાન્ નિગડનિર્ભેદયત્નવાન્ સ ઝણજ્ઝણમ્ । ચકાર કિઙ્કિણીક્વાણમ્ ઉપોદ્ઘાતૈ રથો યથા
બાંધણ તોડવાનો પ્રયત્ન કરતાં હાથીએ જોરથી ખડખડાટ અવાજ કર્યો, જેમ રથને આંચ આવે ત્યારે ઘંટડી જેવી ધ્વનિ થાય છે.
દન્તાભ્યાં યત્નતસ્ તાભ્યાં મુહૂર્તદ્વિતયેન સઃ । બભઞ્જ શૃઙ્ખલાજાલં સ્વર્ગાર્ગડમ્ ઇવાસુરઃ
હાથીએ બંને દાંતથી જોર લગાવી, થોડા જ સમયમાં સાંકળો તોડી નાખી, જાણે કોઈ અસુરે સ્વર્ગનાં દ્વાર તોડી નાખ્યા હોય.
તં તસ્ય નિગડચ્છેદમ્ અપશ્યદ્ દૂરતો રિપુઃ । બડેસ્ સ્વર્ગાવદલનં હરિર્ મેરુતટાદ્ ઇવ
દૂરથી દુશ્મન મહાવતે હાથીને બાંધણ તોડતો જોઈ લીધો, જેમ હરિએ મેરુ પર્વતની ઢાળ પરથી બડિ અસુરને સ્વર્ગનાં દ્વાર તોડતા જોયો હતો.
તસ્યાવચ્છિન્નપાશસ્ય મૂર્ધ્નિ તાલતરો રિપુઃ । પપાતાક્રમતસ્ સ્વર્ગં હરિર્ મેરોર્ બડેર્ ઇવ
જે શત્રુના બંધન તૂટ્યા હતા, એ પામના વૃક્ષના ટોચ પરથી નીચે પડ્યો, જેમ હરિ સ્વર્ગ મેળવવા મેરુ કે બડાની ચોટી પરથી નીચે પડ્યા હોય.
સ પતન્ પાદપાન્ મોહાદ્ અપ્રાપ્ય કરિણશ્ શિરઃ । પપાતોર્ધ્વ્યાં ફલં પક્વં વાતાહતમ્ ઇવાકુલઃ
પડતાં પડતાં, મોહમાં અંધ બનીને, એ હાથીના માથા સુધી પહોંચી શક્યો નહીં; હવામાં ઉડેલી પક્વ ફળની જેમ ગભરાઈને નીચે પડ્યો.
તં પુરઃ પતિતં દૃષ્ટ્વા મહેભઃ કરુણાં યયૌ । સ્ફુરત્સ્ફારગુણાસ્ સન્તસ્ સન્તિ તિર્યગ્ગતાવ્ અપિ
એને સામે પડેલો જોઈ મહાહાથીને દયા આવી; કારણ કે સારા ગુણો ધરાવનાર મહાન લોકો—even જો તેઓ ઊંચા હોય કે નીચા, બધાની પર દયા રાખે છે.
પતિતં દલયામીતિ કિં નામ મમ પૌરુષમ્ । વારણો ઽપીતિ કલયન્ ન જઘાન ચ તં રિપુમ્
'પડેલા માણસને કચડી નાખવામાં શું મારો વીરત્વ?' એમ વિચાર્યું, 'હું હાથી છું, એ શત્રુને મારવું યોગ્ય નથી,' અને તેથી એ શત્રુને મારી નાખ્યો નહીં.
કેવલં નિગડવ્યૂહં વિદાર્યાશુ જગામ હ । વિતતં સેતુમ્ ઉત્સાર્ય વિપુલૌઘ ઇવામ્ભસઃ
એમણે ફક્ત જંજાળની સાંકળો તોડી નાખી અને તરત જ નીકળી ગયા, જેમ મોટો પૂર પાળને ફાડી નાખે અને પાણી વહેવા લાગે એમ.
તમ્ અનાદૃત્ય માતઙ્ગો ભઙ્ક્ત્વા જાલં જવાદ્ યયૌ । વિદાર્ય મેઘસઙ્ઘાતં નભસીવ દિવાકરઃ
તેને અવગણીને, હાથીએ જાળ તોડી નાખ્યું અને ઝડપથી આગળ વધ્યો, જાણે આકાશમાં સૂર્ય મેઘોના ગાઢ સમૂહને ચીરીને બહાર આવે તેમ.
ગતે ગજે સમુત્તસ્થૌ હસ્તિપસ્ સ્વસ્થદેહધીઃ । ગજેનૈવ સમં તસ્ય વ્યથા દૂરતરં ગતા
હાથી ચાલ્યો ગયો પછી મહાવત ઊભો થયો, તેનું શરીર અને મન ફરીથી સ્વસ્થ થઈ ગયું; હાથીના જતા સાથે તેની પીડા પણ દૂર થઈ ગઈ.
પ્રોત્તાલતાલવિટપાત્ સ તથા પતિતો ઽપિ સન્ । ન ભેદમ્ આપ દુર્ભેદા મન્યે દેહા દુરાત્મનામ્
એ ઊંચા તાડના વૃક્ષ પરથી પડી ગયો છતાં તેને કશું થયું નહીં; ખરેખર, દુષ્ટ લોકોના શરીર તોડવા બહુ જ મુશ્કેલ હોય છે એમ મને લાગે છે.
વર્ધતે પ્રાવૃષીવાબ્દઃ કુકાર્યેષ્વ્ અસતાં બલમ્ । અતીવાસીત્ સમુત્સાહી સ ગજાક્રમણે તદા
જેમ વરસાદી ઋતુમાં નદી ફૂલે છે, તેમ દુષ્ટ લોકોની તાકાત પણ ખોટા કામોમાં વધે છે; એ સમયે તે ખૂબ જ ઉત્સાહથી હાથી પર હુમલો કરવા તત્પર હતો.
વારણારિર્ અસિંહો ઽસૌ ગતેભો દુઃખમ્ આયયૌ । આગત્યોપગતે ઽન્તર્ધિં નિધાન ઇવ નિર્ધનઃ
હાથીનો દુશ્મન સિંહ, જ્યારે હાથી ત્યાંથી ચાલ્યો ગયો, ત્યારે દુઃખી થયો; એ આવ્યા પછી હાથીને ન મળતાં, ગરીબ માણસ ખાલી ખજાનામાંથી પાછો ફરે તેમ, તે પણ અદૃશ્ય થઈ ગયો.
સો ઽન્વિયેષ ગજં યત્નાદ્ ગુલ્મકાન્તરિતં વને । પયોદપિહિતં ભોક્તું રાહુર્ ઇન્દુમ્ ઇવામ્બરે
પછી તેણે જંગલમાં ઝાડીઓ વચ્ચે છુપાયેલા હાથીને શોધવા માટે ખૂબ પ્રયત્ન કર્યો; જેમ વાદળોથી ઢંકાયેલા આકાશમાં રાહુ ચંદ્રને ગળી જવા શોધે છે તેમ.
ચિરેણાલભતેભેન્દ્રં કસ્મિંશ્ચિત્ કાનને સ્થિતમ્ । વિશ્રામ્યન્તં તરુતલે સમરાદ્ ઇવ નિર્ગતમ્
લાંબા સમય પછી, તેણે જંગલના એક ખૂણે ઝાડ નીચે આરામ કરતા હાથીરાજને શોધ્યો, જાણે કે યુદ્ધમાંથી પાછો આવીને આરામ કરી રહ્યો હોય.
અથ યત્ર સ્થિતો નાગસ્ તત્ર તદ્બન્ધનક્ષમમ્ । પરયા રાજસામગ્ર્યા ગજલમ્પટરૂપયા
પછી, જ્યાં હાથી ઊભો હતો, ત્યાં તેણે રાજાશાહી કૌશલ્યથી, હાથીઓના લોભી રૂપ ધારણ કરીને, યોગ્ય ફંદો તૈયાર કર્યો.
સ ખાતવલયં ચક્રે હસ્તિપઃ કાનને નવમ્ । સર્વદિક્કં વિધિર્ ભૂમૌ સમુદ્રવલયં યથા
એ શિકારીયે જંગલમાં નવી ખાડીને ચારે બાજુ ખાડાવાળો પરિધ બનાવીને, જમીન પર એ રીતે ગોઠવી, જેમ સમુદ્ર ધરતીને ઘેરી રાખે છે.
ઉપર્ય્ અસ્થગયજ્ જીર્ણલતૌઘેન સ તં શઠઃ । શૂન્યં તન્વભ્રજાલેન શરત્કાલ ઇવામ્બરમ્
પછી એ ચાલાક શિકારીયે ઉપરથી સુકાઈ ગયેલી વેલો ફેલાવી, પાતળી જાળીથી ખાડીને ખાલી દેખાય એવી બનાવી, જેમ શરદ ઋતુમાં આકાશ સૂનું લાગે છે.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વારણો વિહરન્ વને । તસ્મિન્ નિપતિતઃ ખાતે શુષ્કાબ્ધાવ્ ઇવ પર્વતઃ
થોડા જ દિવસોમાં, જ્યારે હાથી જંગલમાં ફરતો હતો, ત્યારે એ ખાડામાં પડી ગયો, જેમ સૂકાઈ ગયેલા દરિયામાં પર્વત પડી જાય.
વ્રજન્ સર્પાકૃતૌ કૂપે પાતાલતલભીષણે । ખાતે શુષ્કાબ્ધિખાતાભે ગજરત્નસમુદ્ગકે
એ હાથી આગળ વધતો જતાં, સાપ જેવું ભયાનક કૂવામાં પડી ગયો, જે પાતાળ જેવી ભયાનક, સુકાઈ ગયેલા દરિયાની ખાડા જેવી ખાલી અને હાથીમણિ માટેનું પેતાળું જેવી હતી.
ઇતિ ભૂયો દૃઢં બદ્ધસ્ તેન હસ્તિપકેન સઃ । તિષ્ઠત્ય્ અદ્યાપિ દુઃખેન ભૂસદ્મનિ યથા બડિઃ
એ હાથીને એ હાથી પકડનારએ ફરીથી મજબૂતીથી બાંધી દીધો, અને એ આજે પણ જમીન પર સુકાઈ ગયેલી માછલી જેવું દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે.
અહનિષ્યત્ પુરૈવાસૌ યદ્ય્ અગ્રોપગતં રિપુમ્ । તન્ નાલપ્સ્યત તદ્ દુઃખં ગજઃ ખાતનિબન્ધનમ્
જો એ હાથીએ શરૂઆતમાં જ આવતાં દુશ્મનને નાશ કર્યો હોત, તો એ કૂવામાં બંધાઈને આવું દુઃખ ક્યારેય ન ભોગવવું પડત.
મૌર્ખ્યાદ્ આગામિનં કાલં વર્તમાનક્રિયાક્રમૈઃ । અશોધયન્ નરો દુઃખં યાતિ વિન્ધ્યગજો યથા
મૂર્ખાઈથી, જે મનુષ્ય વર્તમાનના કામોથી આવનાર સમયને સમજતો નથી, તે વિંધ્ય પર્વતના હાથી જેવું દુઃખ ભોગવે છે.