બભૂવ મણિરાજેન્દ્રે ન તુ નિશ્ચયવાન્ અસૌ । રાજ્યે ઝગિતિ સમ્પ્રાપ્તે સુદીન ઇવ પામરઃ
મણિ તો મણિઓનો રાજા બની ગયો, પણ એ માણસે પોતે મનમાં નિશ્ચય કર્યો નહોતો—રાજ્ય અચાનક મળતાં, એ ગરીબ અને દુઃખી માણસ જેવો ઉદાસ થઈ ગયો.
ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ મનસા સ્મયશાલિના । સમ્પ્રાપ્તોપેક્ષયા દીર્ઘદુઃખસમ્ભ્રમભાવિના
એણે મનમાં સ્મિત સાથે વિચારવું શરૂ કર્યું, અચાનક મળેલી સફળતા જોઈને, હવે લાંબા સમય સુધી દુઃખ અને ગુંચવણ આવશે એવું માનતાં.
અયં મણિર્ મણિર્ નાયં મણિશ્ ચેત્ તદ્ ભવેન્ ન સઃ । સ્પૃશામિ ન સ્પૃશામ્ય્ એનં કદાચિત્ સ્પર્શતો વ્રજેત્
આ રત્ન છે કે રત્ન નથી? જો આ રત્ન હોય તો એ તો એ નથી. ક્યારેક હું એને સ્પર્શું છું, ક્યારેક નથી સ્પર્શતો—શાયદ સ્પર્શથી એ દૂર થઈ જશે.
નૈતાવતૈવ કાલેન મણીન્દ્રઃ કિલ સિધ્યતિ । યત્નેનાજીવિતાન્તેન સિધ્યતીત્ય્ આગમક્રમઃ
કહેવામાં આવે છે કે રત્નોના રાજાને એટલા ઓછા સમયમાં મળતો નથી; પરંપરા પ્રમાણે, આખા જીવનભર પ્રયત્ન કર્યા પછી જ એ મળે છે.
ક્રિયાનિકૂણિતેનાક્ષ્ણા લોલાલાતતલોપમમ્ । રત્નાલોકં પ્રપશ્યામિ દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવ ભ્રમાત્
હું આંખો અડધી મીંચીને, ભ્રૂકુટિ હલનચલન કરતી, રત્નનો તેજ જોઈ રહ્યો છું—જેવું ભ્રમથી બે ચાંદ દેખાય એમ.
કુત એતાવતી સ્ફીતા ભાગ્યસમ્પન્ મમાતતા । અધુનૈવ યદ્ આપ્નોમિ મણીન્દ્રં સર્વસિદ્ધિદમ્
મારે પર એટલું મોટું ભાગ્ય ક્યાંથી આવ્યું, કે આજે મને બધું સિદ્ધિ આપનાર રત્નોના રાજા મળી રહ્યો છે?
કેચિદ્ એવ મહાન્તસ્ તે મહાભાગ્યા ભવન્તિ હિ । યેષામ્ અલ્પેન કાલેન પ્રયાન્ત્ય્ અભિમુખં શ્રિયઃ
હમણા તો બહુ ઓછા લોકો સાચે જ મહાન અને ભાગ્યશાળી હોય છે, જેમને થોડી જ વારમાં સમૃદ્ધિ સીધી આવી પહોંચે છે.
અહમ્ અલ્પતપાસ્ સાધુર્ વરાકો માનુષઃ કિલ । સિદ્ધયઃ કથમ્ આયાન્તિ મામ્ અભાગ્યૈકભાજનમ્
હું તો થોડુંક તપ કરનાર, એક સામાન્ય માનવી છું; મારા જેવા દુર્ભાગ્યના પાત્ર પાસે સિદ્ધિઓ કેવી રીતે આવી શકે?
એવં વિકલ્પસઙ્કલ્પૈશ્ ચિરમ્ અજ્ઞઃ પરામૃશન્ । ન મણિગ્રહણે યત્નમ્ અકરોન્ મૌર્ખ્યમોહિતઃ
આ રીતે, અજ્ઞાનીએ લાંબા સમય સુધી શંકા અને વિચારોમાં ફસાઈને, મૂર્ખાઈના કારણે રત્ન મેળવવાનો કોઈ પ્રયત્ન કર્યો નહીં.
ન યદા યેન લબ્ધવ્યં ન તત્ પ્રાપ્નોત્ય્ અસૌ તદા । ચિન્તામણિર્ અવાપ્તો ઽપિ દુર્ધિયા હેલયોજ્ઝિતઃ
ક્યારેક, જે વસ્તુ જે રીતે મળવી નથી, ત્યારે એ મળતી નથી; ચિંતામણિ મળ્યા પછી પણ મૂર્ખ મનુષ્ય તેને અવગણે છે અને ફેંકી દે છે.
ઇતિ તસ્મિન્ સ્થિતે યાતો મણિર્ ઉડ્ડીય સિદ્ધયઃ । ત્યજન્તિ હ્ય્ અવમન્તારં શરા ગુણમ્ ઇવોજ્ઝિતાઃ
એ રીતે તે ત્યાં જ રહ્યો ત્યારે મણિ ઊડીને દૂર ચાલ્યો ગયો અને સિદ્ધિઓ પણ છોડી ગઈ. ખરેખર, જે વ્યક્તિ સિદ્ધિઓનું અપમાન કરે છે, તેને એ શક્તિઓ છોડી જાય છે, જેમ કે ધનુષ્યની ડોરી છોડતા તીર નીચે પડી જાય છે.
હૃત્વા પ્રાક્સમ્પદઃ પુંસસ્ સ યાતસ્ સિદ્ધયઃ કિલ । આગતાસ્ સમ્પ્રયચ્છન્તિ સર્વં યાતા હરન્ત્ય્ અલમ્
પહેલાં જે રીતે એ સિદ્ધિઓએ માણસની સંપત્તિ લઈ લીધી હતી, એ રીતે હવે એ છોડી ગઈ. જ્યારે એ આવે છે ત્યારે બધું આપે છે, પણ જ્યારે જાય છે ત્યારે બધું લઈ જાય છે.
પુમાન્ ભૂયઃ ક્રિયાયત્નં ચક્રે રત્નેન્દ્રસાધને । નોદ્વિજન્તે હિ કાર્યેષુ જના અધ્યવસાયિનઃ
એ માણસે ફરીથી શ્રેષ્ઠ મણિ મેળવવા માટે પ્રયત્નો અને કામ શરૂ કર્યા, કારણ કે દૃઢ નિશ્ચયવાળા લોકો પોતાના કાર્યમાં ક્યારેય હિંમત હારતા નથી.
દદર્શાથ કચદ્રૂપં કાચખણ્ડમ્ અપણ્ડિતઃ । હસદ્ભિર્ વઞ્ચકૈસ્ સિદ્ધૈઃ પુરસ્ ત્યક્તમ્ અલક્ષિતૈઃ
પછી એ અજ્ઞાન માણસે મણિ જેવા દેખાતા કાચના ટુકડા ને જોયો, જે સિદ્ધ પુરુષોએ હસતાં હસતાં, ધ્યાન ન આપીને, ત્યાં ફેંકી દીધો હતો.
અયં ચિન્તામણિર્ ઇતિ મૂઢસ્ તસ્મિન્ સ વસ્તુતામ્ । બુબુધે મોહિતો હ્ય્ અજ્ઞો મૃદં હેમેતિ પશ્યતિ
મૂર્ખ મનુષ્ય જ્યારે 'આ તો ઈચ્છિત વસ્તુ આપનારો રત્ન છે' એમ માને છે, ત્યારે અજ્ઞાન અને મોહથી ભરેલો એ માટીને સોનું કહીને ભ્રમમાં રહે છે.
અષ્ટૌ ષષ્ટિં દ્વિષન્ મિત્રં રજ્જું સર્પં સ્થલં જલમ્ । ચન્દ્રૌ દ્વૌ કુરુતે ચિત્તે શિશોર્ મોહો ઽમૃતં વિષમ્
નાનાં બાળકના મનમાં આઠને અઢીસઠ માને છે, દુશ્મનને મિત્ર માને છે, દોરીને સાપ માને છે, સુકાં મેદાનને પાણી માને છે, બે ચાંદ દેખાય છે, અમૃતને ઝેર માને છે—આ બધું મોહના કારણે થાય છે.
તં દગ્ધમણિમ્ આદાય પ્રાક્તનીં સ શ્રિયં જહૌ । સર્વં ચિન્તામણેર્ અસ્માત્ પ્રાપ્યતે કિં ધનૈર્ ઇતિ
એણે એ બળેલા રત્નને લઈને, પોતાની જૂની સંપત્તિ છોડી દીધી, કારણ કે એ વિચારતો હતો કે 'આ ઈચ્છિત વસ્તુ આપનારા રત્નથી બધું મળી શકે—પછી ધનની શું જરૂર છે?'
દેશો ઽયમ્ અસુખો રૂક્ષો જનૈઃ પાપિભિર્ આવૃતઃ । કિં તદ્ ગેહં હતપ્રાયં કે નામ મમ બન્ધવઃ
આ પ્રદેશ દુઃખદાયક અને કઠોર છે, દુષ્ટ લોકોથી ભરેલો છે; એ ઘર પણ હવે બરાબર બચ્યું નથી, અને મારા સગા-સંબંધીઓ કોણ છે?
દૂરં ગત્વા યથાકામં સુખં તિષ્ઠામિ સમ્પદા । ઇત્ય્ આદાય મણિં મૂઢશ્ શૂન્યં કાનનમ્ આયયૌ
દૂર જઇને, હવે હું મનગમતું સુખથી અને સમૃદ્ધિ સાથે જીવીશ — આવી ખોટી કલ્પના કરીને, એ મૂર્ખ એ મણિ લઈને એકલાં જંગલમાં ગયો.
તત્ર કાચદલેનાસૌ તેન તામ્ આપદં યયૌ । કજ્જલાદ્રેર્ ઇવ નિશા મૌર્ખ્યસ્યૈવાઙ્ગ યા સમા
ત્યાં એ કાચના ટુકડાથી એ દુઃખમાં પડ્યો, જેમ કાજળના પર્વત પર રાત છવાય છે — એવી મૂર્ખતાની અંધકારમય સ્થિતિ છે.
દુઃખાનિ મૌર્ખ્યવિભવેન ભવન્તિ યાનિ નૈવાપદા ન ચ જરામરણેન તાનિ । સર્વાપદાં શિરસિ તિષ્ઠતિ મૌર્ખ્યમ્ એકં કૃષ્ણં જનસ્ય વપુષામ્ ઇવ કેશજાલમ્
મૂર્ખતાની સંપત્તિથી જે દુઃખો થાય છે, એ દુર્ઘટનાથી કે વૃદ્ધાવસ્થા કે મરણથી થતા નથી; બધાં દુઃખોના શિખરે એક કાળી મૂર્ખતા છે, જે માણસના શરીર પરના વાળની જેમ છવાય છે.
અથેમમ્ અપરં રમ્યં વૃત્તાન્તં શૃણુ ભૂપતે । પરં પ્રબોધનં બુદ્ધેસ્ સાધો સદૃશમ્ આત્મનઃ
હવે, રાજા, આ બીજું મનોહર અને ઉત્તમ જ્ઞાન આપતું વૃત્તાંત સાંભળો, જે બુદ્ધિને જાગૃત કરે છે અને તમારી જેવી મહાન આત્મા માટે યોગ્ય છે.
અસ્તિ વિન્ધ્યવને હસ્તી મહાયૂથપયૂથપઃ । અગસ્ત્યરુદ્ધયા વૃદ્ધ્યા વિન્ધ્યેનેવૈધિતસ્ સ્વતઃ
વિંધ્યના જંગલમાં એક મોટો હાથી રહે છે, જે મોટા ઝુંડનો મુખ્ય છે. એ હાથી પોતે જ પોતાની શક્તિથી એટલો વિશાળ થયો છે, જેમ વિંધ્ય પર્વત અગસ્ત્ય દ્વારા રોકાઈ ગયો હતો.
વજ્રાશ્રિવિષમૌ દીર્ઘૌ સ્તસ્ તસ્ય દશનૌ શિતૌ । કલ્પાનલશિખાતુલ્યૌ સુમેરૂન્મૂલનક્ષમૌ
એ હાથીના બે દાંત લાંબા, તીખા અને વીજળી જેવી મજબૂત છે, જેમ ઝેરી સાપ હોય. એ દાંત કલ્પના અંતે ધધકતા અગ્નિ જેવી જ્વાળા જેવાં લાગે છે અને સુમેરુ પર્વતને પણ ઉખેડી શકે એવી શક્તિ ધરાવે છે.
સ બદ્ધો લોહજાલેન હસ્તિપેન ચ્છલાદિતઃ । મુનીન્દ્રેણેવ વિન્ધ્યાદ્રિર્ ઉપેન્દ્રેણેવ વા બડિઃ
એ હાથીને લોખંડની સાંકળથી બાંધવામાં આવ્યો હતો અને હાથીપાલકએ તેને છેતર્યો હતો, જેમ મહર્ષિએ વિંધ્ય પર્વતને રોક્યો હતો કે ઉપેન્દ્રએ બડી દાનવને વશ કર્યો હતો.
નિબદ્ધો યન્ત્રણાપાશશસ્ત્રકુમ્ભાર્પિતો ગજઃ । તાં જગામ વ્યથાં વીરો ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ યા
હાથીને સાંકળ, દોરડા અને શસ્ત્રોથી બાંધીને કટારામાં મૂકી દેવાયો હતો. એણે જે દુખ ભોગવ્યું, એ શબ્દોમાં વર્ણવી શકાય તેમ નથી.
રિપૌ હસ્તિપકે દૂરાદ્ ગુપ્તં પશ્યતિ વારણઃ । અયસ્સમુદ્ગકે તસ્મિન્ નિનાય દિવસત્રયમ્
હાથીએ દૂરથી તેના દુશ્મન મહાવતને છુપાયેલો જોઈ લીધો; લોખંડના પાંજરામાં બંધાઈને તેણે ત્રણ દિવસ વિતાવ્યા.
ખેદાન્ નિગડનિર્ભેદયત્નવાન્ સ ઝણજ્ઝણમ્ । ચકાર કિઙ્કિણીક્વાણમ્ ઉપોદ્ઘાતૈ રથો યથા
બાંધણ તોડવાનો પ્રયત્ન કરતાં હાથીએ જોરથી ખડખડાટ અવાજ કર્યો, જેમ રથને આંચ આવે ત્યારે ઘંટડી જેવી ધ્વનિ થાય છે.
દન્તાભ્યાં યત્નતસ્ તાભ્યાં મુહૂર્તદ્વિતયેન સઃ । બભઞ્જ શૃઙ્ખલાજાલં સ્વર્ગાર્ગડમ્ ઇવાસુરઃ
હાથીએ બંને દાંતથી જોર લગાવી, થોડા જ સમયમાં સાંકળો તોડી નાખી, જાણે કોઈ અસુરે સ્વર્ગનાં દ્વાર તોડી નાખ્યા હોય.
તં તસ્ય નિગડચ્છેદમ્ અપશ્યદ્ દૂરતો રિપુઃ । બડેસ્ સ્વર્ગાવદલનં હરિર્ મેરુતટાદ્ ઇવ
દૂરથી દુશ્મન મહાવતે હાથીને બાંધણ તોડતો જોઈ લીધો, જેમ હરિએ મેરુ પર્વતની ઢાળ પરથી બડિ અસુરને સ્વર્ગનાં દ્વાર તોડતા જોયો હતો.