સાધૂનાં સમદૃષ્ટીનાં પરિપ્રશ્નેન સેવયા । સઙ્ગમેન ચ સા યુક્તિર્ લભ્યતે મુચ્યતે યયા
સમાન દૃષ્ટિ ધરાવનારા સજ્જનોને પ્રશ્નો પૂછવાથી, તેમની સેવા અને સંગથી, જે રીતિથી મુક્તિ મળે છે એ ઉપાય પ્રાપ્ત થાય છે.
મા નરાધમવદ્ ગ્રાસં ભુઞ્જાનો વનકોટરે । તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધદુશ્ચેષ્ટો ધરાવિવરકીટવત્
માનવમાં સૌથી નીચા જેવા બની, જંગલની ગુફામાં ફક્ત ખોરાક ખાઈને, જમીનના ચીરે રહેલા કીડા જેવી નિષ્ક્રિય સ્થિતિમાં ક્યારેય ન રહેવું.
કાન્તયા દેવરૂપિણ્યા તયૈવં પ્રતિબોધિતઃ । અસ્રુપૂર્ણમુખો વાક્યં શિખિધ્વજ ઉવાચ હ
દેવી જેવી મારી પ્રિયાએ મને જાગૃત કર્યો, ત્યારે શિખિધ્વજના ચહેરા પર આંસુઓ છલકાયા અને તેણે કહ્યું:
અહો ઽવબોધિતો ઽસ્મ્ય્ અદ્ય ચિરાત્ સુરસુત ત્વયા । મૌર્ખ્યાદ્ આર્યસમાસઙ્ગમુક્તો ઽહમ્ અવસં વને
હાય, દેવી, તું આજે મને લાંબા સમય પછી જાગૃત કરી. મારી મૂર્ખતાથી હું સારા લોકોની સંગતથી વંચિત રહ્યો અને આ જંગલમાં એકલો પડ્યો.
અહો નુ મે ક્ષયં યાતં મોહધ્વાન્તમ્ અશેષતઃ । યત્ ત્વમ્ એવં સમાગત્ય સમ્પ્રબોધયસીહ મામ્
હવે મારા મનનું બધું મોહનું અંધકાર પૂરેપૂરું દૂર થઈ ગયું છે, કેમ કે તું આવીને મને અહીં જાગૃત કરી છે.
ગુરુસ્ ત્વં મે પિતા ત્વં મે મિત્રં ત્વં મે વરાનન । શિષ્યો નમસ્કરોમ્ય્ અગ્રે પાદૌ તવ કૃપાં કુરુ
તું જ મારી ગુરુ છે, તું જ પિતા છે, તું જ મિત્ર છે, સુંદર મુખવાળી! હું તારો શિષ્ય બનીને તારા પગે વંદન કરું છું—મારા પર કૃપા કર.
યદ્ ઉદારતમં વેત્સિ યસ્મિઞ્ જ્ઞાતે ન શોચ્યતે । ભવામિ નિર્વૃતો યેન તદ્ બ્રહ્મોપદિશાશુ મે
જે ઉત્તમ જ્ઞાન તું જાણે છે, જે જાણવાથી ફરી કદી દુઃખ રહેતું નથી અને જેનાથી મન પૂર્ણ તૃપ્ત થાય છે—મારે એ બ્રહ્મજ્ઞાન તું જલદી મને સમજાવ.
ઘટજ્ઞાનાદયો જ્ઞાનવિભવાસ્ સન્ત્ય્ અનેકશઃ । જ્ઞાનાનાં પરમં જ્ઞાનં કતરત્ તારકં ભવેત્
ઘડાનું જ્ઞાન વગેરે અનેક પ્રકારના જ્ઞાન છે; એ બધામાંથી મુક્તિ આપનારું સર્વોત્તમ જ્ઞાન કયું છે?
યદ્ય્ ઉપાદેયવાક્યો ઽહં રાજર્ષે તદ્ વદામિ તે । યથાજ્ઞાનમ્ ઇદં કિઞ્ચિન્ ન વક્ષ્યે સ્થાણુકાકવત્
હે રાજર્ષિ, જો હું સાંભળવા યોગ્ય છું તો હું તને કહું; નહિ તો હું ઝાડ કે પથ્થર જેવી એક પણ વાત નહીં બોલું.
અનુપાદેયવાક્યસ્ય વક્તુઃ પૃષ્ટસ્ય લીલયા । ફલન્ત્ય્ અફલતાં વાચસ્ તમસીવાક્ષિસંવિદઃ
જે વચન સ્વીકારવા યોગ્ય નથી, એ વાત પૂછનારને મજા માટે કહેવામાં આવે તો, એવો ઉક્તિનો કોઈ ફળ મળતું નથી—જેમ અંધને અંધકારમાં કંઈ દેખાતું નથી.
યદ્ વક્ષિ તદ્ અનુષ્ઠેયં મયા વિધિર્ ઇવ શ્રુતેઃ । અવિકારિતમ્ એવાશુ સત્યમ્ એતદ્ વ્રતં મમ
તમે જે કહો છો, એ હું ચોક્કસપણે કરીશ, જેમ કોઈ નિયમને શાસ્ત્ર પ્રમાણે પાળવો પડે છે. આ મારું અડગ અને સાચું વ્રત છે.
યથા બાલઃ પિતુર્ વાક્યં મુક્તહેતૂપપાદનમ્ । આદત્તે હિ તથૈવેદં ગૃહાણ ત્વં વચો મમ
જેમ બાળક પોતાના પિતાનું કહેવું કારણ કે સમજાવટ વિના સ્વીકારી લે છે, એ જ રીતે તમે પણ મારું કહેવું સ્વીકારો.
શ્રવણાનન્તરં બુદ્ધ્યા શુભમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવયન્ । શૃણુ ગીતમ્ ઇવ ત્યક્ત્વા હેત્વર્થિત્વં વચો મમ
મારા શબ્દો સાંભળ્યા પછી, બસ મનમાં એ જ માનવું કે એ સારું છે; કારણ શોધ્યા વિના, ગીત સાંભળીએ એમ મારા શબ્દો સાંભળો.
સ્વચરિતસદૃશં તવોદયન્ત્યાશ્ ચિરસમયેન વિબોધનં ચ બુદ્ધેઃ । ભવભયભિદુરં મહાકવીનાં શૃણુ કથયામિ યથાક્રમં મનોજ્ઞમ્
હવે હું તને એવી વાત કહું છું, જે તારા વર્તનને યોગ્ય છે અને સમય જતાં તારી બુદ્ધિને જાગૃત કરશે. મહાન કવિઓએ જે સંસારના ભયને દૂર કરે એવી રસપ્રદ વાર્તા કહું છું, ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ.
અસ્તિ કશ્ચિત્ પુમાઞ્ શ્રીમાન્ સ્થાનં નિત્યવિરુદ્ધયોઃ । ગુણલક્ષ્મ્યોર્ અશેષેણ યથાબ્ધિર્ વડવામ્બુનોઃ
કોઈ એક ધનવાન પુરુષ છે, જે હંમેશાં બે વિરુદ્ધ ગુણોના વચ્ચે સ્થિર રહે છે—જેમ સમુદ્ર વડોવાગ્નિ અને પાણી વચ્ચે રહે છે.
કલાવાઞ્ શાસ્ત્રકુશલો વ્યવહારે વિચક્ષણઃ । સર્વસઙ્કલ્પસીમાન્તં ન તુ જાનાત્ય્ અજં પદમ્
એ માણસ કળામાં નિપુણ છે, શાસ્ત્રોમાં પારંગત છે અને વ્યવહારમાં પણ હોશિયાર છે; છતાં, તે સર્વ ઇચ્છાઓની સીમા એવા જન્મરહિત અવસ્થાને જાણતો નથી.
અનન્તયત્નસંસાધ્યે સ ચિન્તામણિસાધને । પ્રવૃત્તો વાડવો વહ્નિર્ અબ્ધિસંશોષણે યથા
એ માણસ અનંત મહેનતથી ચિંતામણિ મેળવવા માટે પ્રયત્નશીલ રહે છે—જેમ વડોવાગ્નિ સમુદ્રને સુકવવા સતત પ્રયત્ન કરે છે.
તસ્ય યત્નેન મહતા કાલેનાધ્યવસાયિનઃ । સિદ્ધશ્ ચિન્તામણિઃ કિં વા ન સિધ્યત્ય્ ઉન્નતાત્મનામ્
એ માણસ મહાન મહેનત અને લાંબા સમય સુધી દૃઢ નિશ્ચયથી ચિંતામણિ પ્રાપ્ત કરે છે; ઉન્નત મનવાળા માટે કયું કાર્ય અશક્ય છે?
પ્રવૃત્તિમ્ ઉદ્યમં પ્રજ્ઞાં પ્રયુઙ્ક્તે ચેદ્ અખેદવાન્ । અકિઞ્ચનો ઽપિ શક્રત્વં તદ્ અવાપ્નોત્ય્ અવિઘ્નતઃ
જો કોઈ વ્યક્તિ ક્રિયા, મહેનત અને સમજદારીને થાક્યા વિના લગાવે છે, તો એ પાસે કશું ન હોય છતાં પણ, કોઈ અવરોધ વિના ઇન્દ્રપદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
મણિમ્ અગ્રે સ્થિતં પ્રાપ્તં હસ્તપ્રાપ્યં દદર્શ સઃ । મેરોર્ ઉદયશૃઙ્ગસ્થો મુનિર્ ઇન્દુમ્ ઇવોદિતમ્
એમણે પોતાના હાથની પહોંચમાં મુકાયેલો મણિ જોઈ લીધો, જેમ કે પૂર્વ દિશાના મેરુ પર્વતની ચોટી પર ઊભેલા ઋષિ ઉગતા ચાંદને જુએ છે.
બભૂવ મણિરાજેન્દ્રે ન તુ નિશ્ચયવાન્ અસૌ । રાજ્યે ઝગિતિ સમ્પ્રાપ્તે સુદીન ઇવ પામરઃ
મણિ તો મણિઓનો રાજા બની ગયો, પણ એ માણસે પોતે મનમાં નિશ્ચય કર્યો નહોતો—રાજ્ય અચાનક મળતાં, એ ગરીબ અને દુઃખી માણસ જેવો ઉદાસ થઈ ગયો.
ઇદં સઞ્ચિન્તયામ્ આસ મનસા સ્મયશાલિના । સમ્પ્રાપ્તોપેક્ષયા દીર્ઘદુઃખસમ્ભ્રમભાવિના
એણે મનમાં સ્મિત સાથે વિચારવું શરૂ કર્યું, અચાનક મળેલી સફળતા જોઈને, હવે લાંબા સમય સુધી દુઃખ અને ગુંચવણ આવશે એવું માનતાં.
અયં મણિર્ મણિર્ નાયં મણિશ્ ચેત્ તદ્ ભવેન્ ન સઃ । સ્પૃશામિ ન સ્પૃશામ્ય્ એનં કદાચિત્ સ્પર્શતો વ્રજેત્
આ રત્ન છે કે રત્ન નથી? જો આ રત્ન હોય તો એ તો એ નથી. ક્યારેક હું એને સ્પર્શું છું, ક્યારેક નથી સ્પર્શતો—શાયદ સ્પર્શથી એ દૂર થઈ જશે.
નૈતાવતૈવ કાલેન મણીન્દ્રઃ કિલ સિધ્યતિ । યત્નેનાજીવિતાન્તેન સિધ્યતીત્ય્ આગમક્રમઃ
કહેવામાં આવે છે કે રત્નોના રાજાને એટલા ઓછા સમયમાં મળતો નથી; પરંપરા પ્રમાણે, આખા જીવનભર પ્રયત્ન કર્યા પછી જ એ મળે છે.
ક્રિયાનિકૂણિતેનાક્ષ્ણા લોલાલાતતલોપમમ્ । રત્નાલોકં પ્રપશ્યામિ દ્વિચન્દ્રત્વમ્ ઇવ ભ્રમાત્
હું આંખો અડધી મીંચીને, ભ્રૂકુટિ હલનચલન કરતી, રત્નનો તેજ જોઈ રહ્યો છું—જેવું ભ્રમથી બે ચાંદ દેખાય એમ.
કુત એતાવતી સ્ફીતા ભાગ્યસમ્પન્ મમાતતા । અધુનૈવ યદ્ આપ્નોમિ મણીન્દ્રં સર્વસિદ્ધિદમ્
મારે પર એટલું મોટું ભાગ્ય ક્યાંથી આવ્યું, કે આજે મને બધું સિદ્ધિ આપનાર રત્નોના રાજા મળી રહ્યો છે?
કેચિદ્ એવ મહાન્તસ્ તે મહાભાગ્યા ભવન્તિ હિ । યેષામ્ અલ્પેન કાલેન પ્રયાન્ત્ય્ અભિમુખં શ્રિયઃ
હમણા તો બહુ ઓછા લોકો સાચે જ મહાન અને ભાગ્યશાળી હોય છે, જેમને થોડી જ વારમાં સમૃદ્ધિ સીધી આવી પહોંચે છે.
અહમ્ અલ્પતપાસ્ સાધુર્ વરાકો માનુષઃ કિલ । સિદ્ધયઃ કથમ્ આયાન્તિ મામ્ અભાગ્યૈકભાજનમ્
હું તો થોડુંક તપ કરનાર, એક સામાન્ય માનવી છું; મારા જેવા દુર્ભાગ્યના પાત્ર પાસે સિદ્ધિઓ કેવી રીતે આવી શકે?
એવં વિકલ્પસઙ્કલ્પૈશ્ ચિરમ્ અજ્ઞઃ પરામૃશન્ । ન મણિગ્રહણે યત્નમ્ અકરોન્ મૌર્ખ્યમોહિતઃ
આ રીતે, અજ્ઞાનીએ લાંબા સમય સુધી શંકા અને વિચારોમાં ફસાઈને, મૂર્ખાઈના કારણે રત્ન મેળવવાનો કોઈ પ્રયત્ન કર્યો નહીં.
ન યદા યેન લબ્ધવ્યં ન તત્ પ્રાપ્નોત્ય્ અસૌ તદા । ચિન્તામણિર્ અવાપ્તો ઽપિ દુર્ધિયા હેલયોજ્ઝિતઃ
ક્યારેક, જે વસ્તુ જે રીતે મળવી નથી, ત્યારે એ મળતી નથી; ચિંતામણિ મળ્યા પછી પણ મૂર્ખ મનુષ્ય તેને અવગણે છે અને ફેંકી દે છે.