વાસનાંશં સમાનીય ધર્માધર્મૈર્ ન ગૃહ્યતે । તતો ન જાયતે મુક્ત ઇતિ નો દર્શનં મુને
જ્યારે વાસનાઓનો ભાગ ભેગો થાય છે, ત્યારે તેને પાપ કે પુણ્ય સ્પર્શી શકતા નથી. તેથી મુક્તિ થતી નથી—હે મુનિ, આ અમારો દૃષ્ટિકોણ નથી.
અત્યુદારં મહાર્થં ચ વક્ષિ ત્વં વદતાં વર । અનુભૂતિમ્ ઉપારૂઢં ગૂઢં ચ પરમાર્થવત્
હે શ્રેષ્ઠ વક્તા, તમે બહુ ઉદાર અને મહત્ત્વપૂર્ણ વાત કહેશો—એવી અનુભૂતિ, જે ખૂબ ઊંડી, ગુપ્ત અને સાચી પરમાર્થરૂપ છે.
ત્વદ્વાક્યવિભવેનાદ્ય શ્રુતેનાનેન સુન્દર । પીતેનેવેન્દુના રાહુર્ અન્તર્ યાતો ઽસ્મિ શીતતામ્
તમારા વચનોની શક્તિથી અને આજના આ સુંદર ઉપદેશને સાંભળવાથી, મારા અંતરમાં ઠંડક છવાઈ ગઈ છે, જાણે રાહુએ ચાંદ્રમાને પીધા પછી શાંતતા અનુભવી હોય.
તત્ સમાસેન તાં તાવદ્ આત્મોત્પત્તિં વદાશુ મે । તતશ્ શ્રોષ્યામિ યત્નેન જ્ઞાનગર્ભાં ગિરં તવ
હવે, કૃપા કરીને સંક્ષિપ્તમાં મને આત્માની ઉત્પત્તિ વિશે કહો. પછી હું તમારા જ્ઞાનથી ભરપૂર વચનોને ધ્યાનપૂર્વક સાંભળીશ.
તેન પદ્મજપુત્રેણ મુનિના નારદેન તત્ । ક્વ કૃતં વીર્યમ્ આર્યેણ કથયાર્ય યથાસ્થિતમ્
પદ્મજપુત્ર ઋષિ નારદે એ કયા સ્થળે એ પરાક્રમ કર્યો હતો, હે મહાનુભાવ? કૃપા કરીને સાચી રીતે મને કહો.
તતો નિબધ્નતા તેન મનોમત્તમતઙ્ગજમ્ । વિવેકવિપુલાલાને શુદ્ધબુદ્ધિવરત્રયા
પછી, તેમણે મનને — જે પાગલ હાથી જેવું છે — શુદ્ધ બુદ્ધિની ત્રણે લગામ અને વિવેકના મહાન અંકુશથી કાબૂમાં લીધું.
તદ્ વીર્યં કલ્પકાલાગ્નિગલિતેન્દુદ્રવોપમમ્ । રસાનાં પારતાદીનાં દિવ્યાનામ્ અનુજં નવમ્
એ શક્તિ, કલ્પકાળના અગ્નિથી ઓગળેલા તાજા ચાંદની રસ જેવી, પારો અને બીજા દૈવી રસોમાં નવી ઉગતી છે.
મુનિના પાર્શ્વગે કુમ્ભે સ્ફાટિકે વિસરદ્રુચૌ । અદ્રુતે વિદ્રુતાકારં ચન્દ્રે ચન્દ્રમ્ ઇવાર્પિતમ્
મુનિએ એ શક્તિને પોતાની બાજુમાં ચમકતા સ્ફટિકના પાત્રમાં, શાંત અને વહેતી સ્થિતિમાં, ચાંદ્રપ્રકાશમાં ચાંદ્રને જેમ રાખે તેમ મૂક્યું.
રત્નશૈલૈર્ વૃતઃ કાન્તૈસ્ તલે પાર્શ્વેષુ ચાભિતઃ । ગમ્ભીરકુક્ષિસ્ સુદૃઢશ્ ચાચલાહનનક્ષમઃ
એ પાત્ર સુંદર રત્નપર્વતોથી નીચે અને ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલું હતું, તેની અંદર ઊંડો ખાડો હતો, મજબૂત હતું અને પર્વતના આઘાતને પણ સહન કરી શકે એવું હતું.
સઙ્કલ્પિતેન ક્ષીરેણ સ કુમ્ભસ્ તેન પૂરિતઃ । અમૃતાપૂરભિન્નેન વિધિનેવામૃતાર્ણવઃ
એ પાત્ર મનથી કલ્પેલા દૂધથી ભરાયું, જે અમૃતથી છલકતું હતું, જાણે વિધિપૂર્વક અમૃતના સાગરમાં ભરી દીધું હોય.
તત્ર માસં ગતો વૃદ્ધિં મુનિમન્ત્રાહુતિક્રમૈઃ । અમૃતાત્મા શુભો ગર્ભ ઇન્દોર્ ઇન્દુર્ ઇવાનુજઃ
ત્યાં, એક મહિનો વિત્યો ત્યારે, ઋષિના મંત્રહવનથી એ ગર્ભ વધ્યો; એ અમૃતમય અને પવિત્ર ગર્ભ ચાંદનીના નાના ભાઈ જેવો ચમકતો હતો.
ઇન્દું માસ ઇવાપૂર્ણં માસેન સુષુવે ઘટઃ । ગર્ભં કમલપત્ત્રાક્ષં પ્રસૂનમ્ ઇવ માધવઃ
જેમ ચાંદ્ર માસે ચાંદો હજી પૂર્ણ થતો નથી, તેમ એ પાત્રમાં કમળની પાંખડી જેવી આંખો ધરાવતો ગર્ભ હતો, જેમ માધવ ફૂલને ધારણ કરે છે.
પરિપૂર્ણસમસ્તાઙ્ગઃ કુમ્ભાદ્ ગર્ભસ્ સ નિર્યયૌ । ઇન્દુસ્ સૂક્ષ્માદ્ ઇવામ્ભોધેર્ અપરઃ ક્ષયવર્જિતઃ
જ્યારે એના બધા અંગો સંપૂર્ણ બની ગયા, ત્યારે એ ગર્ભ કુંભમાંથી બહાર આવ્યો; જાણે સુક્ષ્મ સમુદ્રમાંથી બીજો ચાંદો ઊગ્યો હોય, જે કદી ક્ષય પામતો નથી.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વૃદ્ધિમ્ અભ્યાજગામ સઃ । અપ્રમેયાઙ્ગસૌન્દર્યશ્ શુક્લપક્ષે શશી યથા
અગણિત સૌંદર્યથી ભરપૂર એ બાળક થોડા જ દિવસોમાં વધ્યું, જેમ શુક્લ પક્ષમાં ચાંદો દિવસે દિવસે વધતો જાય છે.
સર્વસંસ્કારસમ્પન્ને સ તસ્મિન્ નારદો મુનિઃ । ભાણ્ડાદ્ ભાણ્ડ ઇવાશેષં વિદ્યાધનમ્ અયોજયત્
જેમાં બધા સંસ્કારો ભરેલા હતા, એમાં મહર્ષિ નારદે જાણે એક વાસણમાંથી બીજા વાસણમાં બધું જ નાખી દેવું, એ રીતે આખું જ્ઞાનનું ધન ઉંડે ઉતારી દીધું.
દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વિજ્ઞાતાશેષવાઙ્મયમ્ । ચકારૈનં મુનિવરઃ પ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાત્મનઃ
માત્ર થોડા જ દિવસોમાં મહાન ઋષિએ તેને બધાં જ શાસ્ત્રોમાં પારંગત કરી દીધો, જાણે પોતાનું પ્રતિબિંબ ઊભું કર્યું હોય એમ.
તેનારાજત પુત્રેણ મુનિના મુનિનાયકઃ । રત્નાદ્રૌ પ્રતિબિમ્બેન સદ્યોદિત ઇવોડુરાટ્
એ પુત્ર, જે મુનિ હતો, એના કારણે મુનિઓના વડા એવા મહર્ષિ જાણે રત્નના પર્વત પર ચાંદ અને તેનું પ્રતિબિંબ એક સાથે ઝળહળે તેમ તેજસ્વી દેખાયા.
અથૈનં પુત્રમ્ આદાય બ્રહ્મલોકં સ નારદઃ । જગામ તત્ર પિતરં બ્રહ્માણં ચાભ્યવાદયત્
પછી નારદે એ પુત્રને લઈને બ્રહ્મલોકમાં ગયા અને ત્યાં પોતાના પિતા બ્રહ્માને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કર્યા.
કૃતાભિવાદનં બ્રહ્મા પૌત્રમ્ આદાય તં તદા । અભિવાદિતવેદાદિં સ્વયમ્ અઙ્કે ન્યવેશયત્
બ્રહ્માજીએ, જ્યારે તેમને વિનમ્રતાપૂર્વક વંદન કરવામાં આવ્યું, ત્યારે પોતાના પૌત્રને—જે વેદ અને અન્ય જ્ઞાનમાં પારંગત હતો—સ્નેહપૂર્વક પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો.
અથાશીર્વાદમાત્રેણ સર્વજ્ઞં જ્ઞાનપારગમ્ । પૌત્રં તં કુમ્ભનામાનં ચકાર કમલોદ્ભવઃ
પછી કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીએ માત્ર આશીર્વાદથી જ પોતાના પૌત્ર કુંભને સર્વજ્ઞ અને જ્ઞાનમાં નિષ્ણાત બનાવી દીધો.
સાધો સો ઽયમ્ અહં પૌત્રઃ કુમ્ભો ઽહં પદ્મજન્મનઃ । પુત્રો ઽહં નારદમુનેઃ કુમ્ભનામાસ્મિ કુમ્ભજઃ
હે મહાનુભાવ, હું એ જ પૌત્ર કુંભ છું—કમળમાંથી જન્મેલા બ્રહ્માજીનો અને નારદમુનિનો પુત્ર, કુંભ નામે ઓળખાતો અને કુંભમાંથી જન્મેલો.
નિવસામ્ય્ અબ્જજપુરે પિત્રા સહ યથાસુખમ્ । ચત્વારસ્ સુહૃદો વેદા મમ લીલા વિલાસિની
હું મારા પિતાજી સાથે કમળજના શહેરમાં આનંદથી રહે છું; ચારેય વેદો મારા સારા મિત્ર છે અને મારી રમણીઓ આનંદમાં વિતાવે છે.
માતૃષ્વસા મે ગાયત્રી માતા મમ સરસ્વતી । બ્રહ્મલોકે મમ ગૃહં પૌત્રસ્ તત્રાસ્મિ સુસ્થિતઃ
ગાયત્રી મારી માસી છે, સરસ્વતી મારી માતા છે. મારો ઘર બ્રહ્માના લોકમાં છે અને ત્યાં હું પૌત્ર તરીકે સુખથી વસું છું.
યથાકામમ્ અશેષાણિ જગન્તિ વિહરામ્ય્ અહમ્ । લીલયા પરિપૂર્ણત્વાન્ ન તુ કાર્યેણ કેનચિત્
હું મારી ઈચ્છા પ્રમાણે બધા લોકોમાં વિહાર કરું છું, રમતમાં અને પૂર્ણતાથી, કોઈ ફરજથી બંધાયેલો નથી.
રાજર્ષે તેન મે પાદૌ પતતો મે ન ભૂતલે । રજસ્ સ્પૃશતિ નાઙ્ગાનિ ગ્લાનિં નાયાતિ મે વપુઃ
રાજર્ષિ, આ કારણે મારા પગ જમીનને સ્પર્શતા નથી; ધૂળ મારા અંગો પર ચડતી નથી અને મારા શરીરને ક્યારેય થાક લાગતો નથી.
અદ્યાકાશપથા ગચ્છન્ દૃષ્ટવાંસ્ ત્વામ્ અહં પુરઃ । ઇહ તેનાગતો ઽસ્મ્ય્ અઙ્ગ સર્વં કથિતવાન્ ઇતિ
આજે જ્યારે હું આકાશમાર્ગે જઈ રહ્યો હતો ત્યારે હું તને સામે જોયો; તેથી, પ્રિય, અહીં આવ્યો છું અને તને બધું કહી દીધું છે.
એષો ઽહમ્ ઇત્ય્ અખિલમ્ એવ યથાનુભૂતં તે વર્ણિતં નનુ મયા વનવાસતજ્જ્ઞ । સન્તો હ્ય્ અસઙ્કથનમ્ આર્યસમાગમેષુ નિન્દન્ત્ય્ અલં સુભગ સંવ્યવહારદક્ષાઃ
મારે જે અનુભવ્યું છે, તે બધું જ 'હું એ જ છું' એમ કહીને તને કહી દીધું છે. કારણ કે, ભલા માણસો જ્યારે સજ્જનોની વચ્ચે હોય ત્યારે પોતાની વાત છુપાવવી યોગ્ય નથી માનતા; તેઓ વ્યવહારમાં કુશળ હોય છે અને ખુલ્લા દિલથી વાત કરે છે.
ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ । સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ
આવી રીતે કહ્યા પછી, જ્યારે મુનિ હાજર હતા, ત્યારે દિવસ ધીમે ધીમે સાંજ તરફ વળ્યો અને સૂર્ય અસ્ત થયો. પછી એ સભામાં નમસ્કાર કરીને સ્નાન કરવા માટે નીકળી અને સૂર્યના અસ્ત થતા કિરણો સાથે ચાલતી ગઈ.
સર્ગે સ્ફુરદ્ભિર્ મત્પુણ્યૈર્ મન્યે સમ્પ્રેષિતો ભવાન્ । અલક્ષ્યૈસ્ સમ્ભૃતૈર્ અદ્રૌ પ્રાવૃડ્વાતૈર્ ઇવામ્બુદઃ
મને લાગે છે કે, આ સૃષ્ટિમાં મારા ગુપ્ત પુણ્યોના પ્રભાવે, તું મારા સુધી પહોંચ્યો છે; જેમ કે પર્વત તરફ પવનના ઝોકથી મેઘો આવે છે, એમ.
અદ્ય તિષ્ઠામ્ય્ અહં સાધો ધન્યાનાં ધુરિ ધર્મતઃ । અમૃતસ્યન્દવચસા યત્ ત્વયાસ્મિ સમાગતઃ
આજે, હે સજ્જન, હું ધર્મના બળે ધન્ય લોકોની પાંખે ઊભો છું, કારણ કે તારા અમૃત જેવાં મીઠાં વચનોથી મારી તારી મુલાકાત થઈ છે.