કાઞ્ચનામ્ભોજમુકુલસુન્દરૈસ્ સ્તનમણ્ડલૈઃ । પરિવેલ્લિતમ્ અન્યોઽન્યં ફલૈઃ કાન્તદ્રુમં યથા
તેમના સ્તન સુવર્ણ કમળની કળીઓ જેવા સુંદર હતા, એકબીજાને સ્પર્શતા અને ભેળવાતા, જાણે સુંદર વૃક્ષોના ફળો એકબીજામાં ગૂંથાઈ ગયા હોય.
દ્રુતહેમરસાપૂરનિર્ઝરાભોગભાસુરૈઃ । કુર્વન્તમ્ ઊરુભિઃ કામમન્દિરસ્તમ્ભવિભ્રમમ્
તેમના જાંઘો વહેતા સોનાના રસથી ભરેલા ઝરણા જેવી તેજસ્વી હતી, અને એ જોઈને એવું લાગતું હતું કે કામના મહેલના સ્તંભો ઉભા છે.
નિર્મલીકૃતચન્દ્રેણ વ્યાપ્તવ્યોમ્ના વિલાસિના । લાવણ્યરસપૂરેણ તર્જયન્તમ્ ઇવાપગામ્
પવિત્ર ચાંદ્રથી પ્રકાશિત અને સુંદરતાથી ભરપૂર આકાશે, જાણે સૌંદર્યના રસથી છલકાતું હોય અને નદીઓને પડકારતું હોય તેમ દેખાય છે.
પ્રાકારૈર્ અમરોદ્યાને રથચક્રૈર્ મનોભુવઃ । ઉત્પથાર્પિતગઙ્ગામ્બુનિતમ્બતટસેતુભિઃ
દેવતાઓના બગીચામાં મજબૂત દિવાલો, મનથી ઉત્પન્ન દેવના રથનાં ચકરા અને અનોખા રસ્તાઓ પર વહેતી નદીના પાણીથી બનેલા પુલો જોવા મળે છે.
સર્વત્ર દૃષ્ટસર્વાઙ્ગં વિશ્વરૂપમ્ ઇવાસ્થિતમ્ । પ્રતિબિમ્બિતસર્વાર્થમ્ અન્યોઽન્યાદર્શતાં ગતમ્
દરેક જગ્યાએ, દરેક અંગમાં દેખાતું, જાણે સમગ્ર વિશ્વરૂપે સ્થિર થયેલું હોય; દરેક વસ્તુને પ્રતિબિંબિત કરતી અને એકબીજામાં અરીસાની જેમ સમાઈ ગયેલી સ્થિતિમાં છે.
કાલકલ્પતરોર્ વર્ષવિટપાત્ પક્ષપલ્લવાત્ । વિવિધર્તુલતાજાલાદ્ દિનશ્રીકલિકાકુલાત્
કાળના ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષની ડાળીઓ અને પાંદડાંમાંથી, વિવિધ રૂઈના જાળમાંથી અને દિવસની કળીઓના સમૂહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે.
આલોકપુષ્પરજસો જાતાદ્ ગગનકાનને । સ્ફુરજ્જગત્ખગવ્રાતાત્ સપ્તાબ્ધ્યેકાલવાલકાત્
આકાશના વનમાં ઉગેલા તેજસ્વી ફૂલોના પરાગથી, જગતમાં ચમકતા પક્ષીઓના ઝુંડથી અને સાત મહાસાગરોની એક વાળથી,
માસસ્તબકવૃન્તેષુ વૃદ્ધિં યાન્તં રસાન્વિતમ્ । ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય સમ્પૂર્ણં ચાલિતામ્ભોદપલ્લવમ્
માસિક ગુચ્છોના ડાંઠમાં, રસથી ભરાયેલા અને વારંવાર ખેંચી ભરાતા, ચાલતા જળમેઘના કળીઓથી,
આલોલાલકકેશાક્ષિતારકાદિમધુવ્રતમ્ । અમૃતાપદ્વિઘાતાય કોશસઞ્ચયકારિભિઃ
તરંગિત વાળ અને તારાની આંખવાળા ફૂલોના અમૃત માટે આતુર મધમાખીઓથી, અમૃતમાર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરવા માટે ભંડાર એકઠાં કરતા,
દુષ્પ્રાપે ભૂતસઙ્ઘાનાં વિકસત્કનકામ્બુજે । પદ્મપલ્લવસઞ્છન્નં ગુપ્તં મેરોર્ ગુહાન્તરે
જે ભૂતગણો માટે દુર્લભ છે, સુવર્ણ કમળોથી ખીલી ઉઠેલું છે, કમળના પાંદડાંથી છુપાયેલું છે અને મેરુની ગુફામાં ગુપ્ત છે.
શીતલે સ્વર્ધુનીતીરે યત્નોત્સૃષ્ટમલં પુરઃ । ચન્દ્રબિમ્બફલાપૂરમ્ એકત્રૈવોપસમ્ભૃતમ્
શીતળ સ્વર્ગનદીના કિનારે, તેના આગળ તાજાં અને નિર્વિકાર ફળોનો ઢગલો રાખેલો હતો, જાણે ચાંદનીના ટુકડા અને ફળો એક સાથે જમાવ્યા હોય.
સ્ત્રૈણમ્ આલોક્ય તત્ કાન્તં સહસૈવ મનો મુનેઃ । અનાશ્રિતવિવેકાંશં બભૂવાનન્દિતં સ્ફુરત્
તે સુંદર સ્ત્રીને જોઈને મુનિનું મન અચાનક મોહીત થઈ ગયું; વિવેક વિના આનંદથી ઝગમગતું અને પ્રસન્ન બન્યું.
આનન્દવલિતે ચિત્તે ક્ષુબ્ધે પ્રાણાનિલે સ્થિતે । બભૂવ તસ્ય તુષ્ટસ્ય મદનસ્ખલિતં તદા
આનંદથી ભરાયેલ મન, ઉથલપાથલ શ્વાસ અને સંતોષની ક્ષણે, તેને કામના કારણે થોડી ગડબડ અનુભવી.
ફલં રસાપૂર્ણમ્ ઇવ ગ્રીષ્માન્ત ઇવ તોયદઃ । પ્રત્યગ્રઃ પાદપશ્ છિન્નલતાવૃન્ત ઇવોત્તમઃ
જેમ રસથી ભરેલું તાજું ફળ, ઉનાળાની અંતે મેઘ, અથવા તાજું વૃક્ષ જેની વેલ તાજી તૂટી હોય, એમ તે પોતાના શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં હતો.
અવશ્યાયકણસ્યન્દી શશાઙ્ક ઇવ વા મુનિઃ । બિસં દ્વિધા યાતમ્ ઇવ ગલત્સારરસો ઽભવત્
મુનિ એવા થયા કે જેમ ચાંદ્રમાએ અમૃત વરસાવ્યું હોય, અને જેમ કમળના ડાંઠમાંથી રસ વહેતો જાય છે, એમ તેમનું અંતર પણ અવશ્ય વહેવું જ પડે એવું બની ગયું.
તાદૃશો ઽપિ બહુજ્ઞો ઽપિ જીવન્મુક્તો ઽપ્ય્ અસૌ મુનિઃ । નિરિચ્છો ઽપિ નિરાસ્થો ઽપિ નકિઞ્ચિદુપમો ઽપ્ય્ અલમ્
એવા જ્ઞાનવાન, જીવતાં મુક્ત, નિર્લોભી, નિરલેપ અને જેની કોઈ સાથે સરખામણી થઈ શકે નહીં એવા મુનિ પણ એ સમયે અશક્ત બની ગયા.
સબાહ્યાભ્યન્તરં નિત્યમ્ આકાશવિશદો ઽપિ ચ । નારદો ઽપિ કથં બ્રહ્મન્ મદનસ્ખલિતો ઽભવત્
હે બ્રહ્મન, જે નારદ હંમેશા અંદરથી અને બહારથી શુદ્ધ છે, અને જે આકાશ જેટલા નિર્મળ છે, એ પણ કેવી રીતે કામના કારણે ડગમગી ગયા?
સર્વસ્યા એવ રાજેન્દ્ર ભૂતજાતેર્ જગત્ત્રયે । દેવાદેર્ અપિ દેહો ઽયં દ્વયાત્મૈવં સ્વભાવતઃ
હે રાજાધિરાજ, ત્રણેય લોકમાં, દરેક જીવ માટે—even દેવતાઓ માટે પણ—આ શરીર સ્વભાવથી જ દ્વૈતથી ભરેલું છે.
અજ્ઞમ્ અસ્ત્વ્ અથ વા તજ્જ્ઞં યાવન્ મત્તં શરીરકમ્ । સર્વમ્ એવ જગત્ય્ અઙ્ગ સુખદુઃખમયં સ્મૃતમ્
અજ્ઞાન હોય કે જ્ઞાન હોય, જયાં સુધી શરીર મોહમાં મસ્ત છે, ત્યાં સુધી, પ્રિય, આખું જગત સુખ અને દુઃખથી ભરેલું જ માનવામાં આવે છે.
હૃદ્યાદિના પદાર્થેન કેનચિદ્ વર્ધતે સુખમ્ । આલોક ઇવ દીપેન મહામ્બુધિર્ ઇવેન્દુના
કોઈ મનપસંદ વસ્તુથી સુખ વધે છે, જેમ દીવો પ્રગટે ત્યારે પ્રકાશ વધે છે, અથવા ચાંદનીમાં દરિયો ઊછળે છે તેમ.
તુચ્છાદિના પદાર્થેન દુઃખં કેનચિદ્ એતિ હિ । તમો મેઘપટેનેવ સ્વભાવો હ્ય્ અત્ર કારણમ્
કોઈ નકામા વસ્તુથી દુઃખ થાય છે, જેમ વાદળો આવતાં અંધારું થાય છે; અહીં તો પોતાની જ પ્રકૃતિ કારણ બને છે.
સ્વરૂપે નિર્મલે સત્યે નિમેષમ્ અપિ વિસ્મૃતે । દૃશ્યમ્ ઉલ્લાસમ્ આપ્નોતિ પ્રાવૃષીવ પયોધરઃ
પોતાનું શુદ્ધ અને સાચું સ્વરૂપ એક ક્ષણ માટે પણ ભૂલાઈ જાય, તો દેખાતું જગત તેજ પામે છે, જેમ ચોમાસામાં મેઘો ફાટી પડે છે.
અનારતાનુસન્ધાનાદ્ અનુન્મેષમ્ અવિસ્તૃતે । સ્વરૂપે નોલ્લસત્ય્ એષ ચિતિ દૃશ્યપિશાચકઃ
અવિરત ચિંતનથી, એક પળ માટે પણ ધ્યાન વિખરાવ્યા વિના, આ ભ્રમરૂપ દૃષ્ટિ શુદ્ધ સ્વરૂપમાં ઉદ્ભવતી નથી.
યથા તમઃપ્રકાશાભ્યામ્ અહોરાત્રં સ્થિતિં ગતમ્ । તથૈવ સુખદુઃખાભ્યાં શરીરં સ્થિતિમ્ આગતમ્
જેમ પ્રકાશ અને અંધકારથી દિવસ-રાત થાય છે, તેમ સુખ અને દુઃખથી શરીરનું અસ્તિત્વ થાય છે.
એતે હિ સુખદુઃખે દ્વે જન્મકારણદર્શનાત્ । અજ્ઞસ્ય લગતશ્ શુક્લપટકુઙ્કુમવદ્ દૃઢમ્
અજ્ઞાનીને સુખ અને દુઃખ બંને જન્મના કારણરૂપે એકબીજામાં મજબૂતીથી જોડાયેલા હોય છે, જેમ સફેદ કપડાંમાં કુંકુમનું રંગ લાગેલું હોય છે.
તજ્જ્ઞસ્ય ત્વ્ અઙ્ગ લગતો મનાગ્ અપિ ચિતેર્ વશાત્ । યથા શુભાશુભૌ રાગાવ્ અનાક્રાન્તાન્તરૌ મણેઃ
પણ જેણે સાચું જાણ્યું છે, એ માટે ચેતનાની શક્તિથી સુખ-દુઃખ થોડું જ જોડાય છે; રાગ-દ્વેષ મનમાં પ્રવેશતા નથી, જેમ મણિમાં રંગ લાગતો નથી.
પુરસ્સ્થવસ્ત્વભાવેન રઞ્જનાં સ્ફટિકો યથા । તજ્જ્ઞસ્ ત્યજતિ હે સાધો જીવન્મુક્તમતિર્ મુનિઃ
જેમ કાચ પર રાખેલી વસ્તુ દૂર થઈ જાય ત્યારે કાચની રંગત પણ ઓછી થઈ જાય છે, તેમ, હે મહાન, જે મનુષ્યે મુક્તિનું જ્ઞાન મેળવ્યું છે, તે પણ લાગણી છોડી દે છે.
વસ્તુ સંશ્લેષમાત્રેણ ઘનં રઞ્જિતચેતસઃ । ગતે ઽપિ વસ્તુનિ દૃઢં દુર્ધિયઃ પરિતાપિનઃ
જ્યારે મન કોઈ વસ્તુ સાથે ખૂબ જ જોડાઈ જાય છે, ત્યારે એ વસ્તુ દૂર થઈ ગયા પછી પણ, જેમનું મન અસ્થિર હોય છે, તેઓ એ સંસ્મરણથી દુઃખી રહે છે.
ગતે ઽપિ કુઙ્કુમે ભસ્ત્રા તદીયમ્ અનુરઞ્જનમ્ । ન જહાતિ યથા મૂઢસ્ તથા વિષયરઞ્જનમ્
જેમ ફૂકણી પર કુંકુમ લગાડ્યા પછી—even કુંકુમ દૂર થઈ જાય તો પણ—તેમાં લાલ રંગ રહી જાય છે, તેમ મૂર્ખ માણસ પણ વિષયોની લાગણીને છોડતો નથી.
અનેનૈવ ક્રમેણૈતૌ બન્ધમોક્ષૌ વ્યવસ્થિતૌ । ભાવનાતાનવં મોક્ષો બન્ધો હિ દૃઢભાવનમ્
આ જ રીતે બંધન અને મુક્તિ બંને નિશ્ચિત થયાં છે; કલ્પનાનો ક્ષય એટલે મુક્તિ અને મજબૂત કલ્પના એટલે બંધન.