દેવાર્ચનાયાવચિતમ્ ઇદં યત્ કુસુમં મયા । અઙ્ગ ત્વદઙ્ગસઙ્ગેન તત્ પ્રયાતુ કૃતાર્થતામ્
હું દેવોની પૂજા માટે જે ફૂલ લાવ્યું છું, એ તારા અંગના સ્પર્શથી સાચો અર્થ પામે.
જીવિતં યાતિ સાફલ્યં મમાભ્યાગતપૂજયા । દેવાદ્ અપ્ય્ અધિકં પૂજ્યસ્ સતામ્ અભ્યાગતો જનઃ
તારા આગમન અને પૂજાથી મારું જીવન સફળ થયું છે; સારા લોકો પાસે આવનાર મહેમાન દેવોથી પણ વધારે પૂજ્ય છે.
તત્ કસ્ ત્વં કસ્ય પુત્રસ્ ત્વં કિમ્ આયાતો ઽસ્ય્ અનુગ્રહાત્ । એતં મે સંશયં છિન્દ્ધિ વિમલેન્દુસમાનન
તું કોણ છે? તું કોનું સંતાન છે? તું અહીં શા માટે આવ્યો છે? હે નિર્મળ ચાંદની જેવું મુખ ધરાવનાર, મારી આ શંકા દૂર કર.
રાજર્ષે શૃણુ વક્ષ્યામિ યથાપૃષ્ટમ્ અખણ્ડિતમ્ । અવર્ણનં હિ જિહ્મત્વં તત્ સતામ્ અતિનિન્દિતમ્
હે રાજર્ષિ, જેમ પૂછ્યું છે તેમ હું તને બધું સ્પષ્ટ રીતે કહું છું; પોતાનો પરિચય ન આપવો ખોટું છે અને સારા લોકોમાં એ ખૂબ નિંદનીય છે.
અસ્ત્ય્ અસ્મિઞ્ જગતઃ કોશે શુદ્ધાત્મા નારદો મુનિઃ । પુણ્યલક્ષ્મ્યા મુખે કાન્તે કર્પૂરતિલકોપમઃ
આ જગતના વિશાળતામાં એક શુદ્ધ આત્માવાળા મહાન ઋષિ નારદ વસે છે, જેમનું મુખ પુણ્યની કિર્તિથી તેજસ્વી છે અને કર્પૂરના તિલક જેવું ચમકે છે.
સ કદાચિન્ મુનિર્ મેરોર્ ગુહાયાં ધ્યાનમ્ આસ્થિતઃ । અધિત્યકાયાં ભૂતાનામ્ અદૃશ્યશ્ શાન્તમાનસઃ
ક્યારેક એ મહાન ઋષિ નારદ મહામેરુ પર્વતની ગુફામાં ધ્યાનમાં બેસેલા હતા; એ સમયે ઢોળાણ પરના જીવજંતુઓને તેઓ દેખાતા નહોતા અને તેમનું મન સંપૂર્ણ શાંત હતું.
તત્ર હેમતટે ગઙ્ગા વહત્ય્ ઉરુતરઙ્ગિણી । મેરુલક્ષ્મ્યાસ્ સ્ફુરદ્રૂપા ભાતિ હારલતેવ યા
ત્યાં, સોનાની કિનારે, ગંગા મહાન તરંગો સાથે વહે છે; તે મેરુની સંપત્તિની ઝાંખી આપે છે અને મણિની હાર જેવી તેજસ્વી લાગે છે.
એકદા નારદમુનિર્ ધ્યાનાન્તે સરિતસ્ તટે । ધ્વનદ્વલયમ્ અશ્રૌષીલ્ લીલાકલકલારવમ્
એક દિવસ, નારદમુનિએ ધ્યાન પૂરુ કર્યા પછી નદીના કિનારે રમૂજી અવાજો અને હાસ્યના ઘૂંટણ પડતા ધ્વનિ સાંભળી.
કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ અસૌ કિઞ્ચિજ્જાતપ્રાયકુતૂહલઃ । હેલયાલોકયન્ નદ્યામ્ અપશ્યલ્ લલનાગણમ્
આ શું છે? એમ થોડુંક આશ્ચર્ય અને જિજ્ઞાસા સાથે તેણે નદી તરફ નિરખ્યું, તો ત્યાં સ્ત્રીઓનો એક જૂથ દેખાયો.
રમ્ભાતિલોત્તમાપ્રાયં નિર્યાતં જલલીલયા । ક્રીડન્તં ત્યક્તવસનં દેશે પુરુષવર્જિતે
એ સ્ત્રીઓ રંભા અને તિલોત્તમા જેવી સુંદર લાગી રહી હતી, પાણીમાં રમવા ઉતરી હતી, કપડાં ઉતારીને, અને એ જગ્યાએ કોઈ પુરુષ નહોતો.
કાઞ્ચનામ્ભોજમુકુલસુન્દરૈસ્ સ્તનમણ્ડલૈઃ । પરિવેલ્લિતમ્ અન્યોઽન્યં ફલૈઃ કાન્તદ્રુમં યથા
તેમના સ્તન સુવર્ણ કમળની કળીઓ જેવા સુંદર હતા, એકબીજાને સ્પર્શતા અને ભેળવાતા, જાણે સુંદર વૃક્ષોના ફળો એકબીજામાં ગૂંથાઈ ગયા હોય.
દ્રુતહેમરસાપૂરનિર્ઝરાભોગભાસુરૈઃ । કુર્વન્તમ્ ઊરુભિઃ કામમન્દિરસ્તમ્ભવિભ્રમમ્
તેમના જાંઘો વહેતા સોનાના રસથી ભરેલા ઝરણા જેવી તેજસ્વી હતી, અને એ જોઈને એવું લાગતું હતું કે કામના મહેલના સ્તંભો ઉભા છે.
નિર્મલીકૃતચન્દ્રેણ વ્યાપ્તવ્યોમ્ના વિલાસિના । લાવણ્યરસપૂરેણ તર્જયન્તમ્ ઇવાપગામ્
પવિત્ર ચાંદ્રથી પ્રકાશિત અને સુંદરતાથી ભરપૂર આકાશે, જાણે સૌંદર્યના રસથી છલકાતું હોય અને નદીઓને પડકારતું હોય તેમ દેખાય છે.
પ્રાકારૈર્ અમરોદ્યાને રથચક્રૈર્ મનોભુવઃ । ઉત્પથાર્પિતગઙ્ગામ્બુનિતમ્બતટસેતુભિઃ
દેવતાઓના બગીચામાં મજબૂત દિવાલો, મનથી ઉત્પન્ન દેવના રથનાં ચકરા અને અનોખા રસ્તાઓ પર વહેતી નદીના પાણીથી બનેલા પુલો જોવા મળે છે.
સર્વત્ર દૃષ્ટસર્વાઙ્ગં વિશ્વરૂપમ્ ઇવાસ્થિતમ્ । પ્રતિબિમ્બિતસર્વાર્થમ્ અન્યોઽન્યાદર્શતાં ગતમ્
દરેક જગ્યાએ, દરેક અંગમાં દેખાતું, જાણે સમગ્ર વિશ્વરૂપે સ્થિર થયેલું હોય; દરેક વસ્તુને પ્રતિબિંબિત કરતી અને એકબીજામાં અરીસાની જેમ સમાઈ ગયેલી સ્થિતિમાં છે.
કાલકલ્પતરોર્ વર્ષવિટપાત્ પક્ષપલ્લવાત્ । વિવિધર્તુલતાજાલાદ્ દિનશ્રીકલિકાકુલાત્
કાળના ઇચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષની ડાળીઓ અને પાંદડાંમાંથી, વિવિધ રૂઈના જાળમાંથી અને દિવસની કળીઓના સમૂહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલું છે.
આલોકપુષ્પરજસો જાતાદ્ ગગનકાનને । સ્ફુરજ્જગત્ખગવ્રાતાત્ સપ્તાબ્ધ્યેકાલવાલકાત્
આકાશના વનમાં ઉગેલા તેજસ્વી ફૂલોના પરાગથી, જગતમાં ચમકતા પક્ષીઓના ઝુંડથી અને સાત મહાસાગરોની એક વાળથી,
માસસ્તબકવૃન્તેષુ વૃદ્ધિં યાન્તં રસાન્વિતમ્ । ઉદ્ધૃત્યોદ્ધૃત્ય સમ્પૂર્ણં ચાલિતામ્ભોદપલ્લવમ્
માસિક ગુચ્છોના ડાંઠમાં, રસથી ભરાયેલા અને વારંવાર ખેંચી ભરાતા, ચાલતા જળમેઘના કળીઓથી,
આલોલાલકકેશાક્ષિતારકાદિમધુવ્રતમ્ । અમૃતાપદ્વિઘાતાય કોશસઞ્ચયકારિભિઃ
તરંગિત વાળ અને તારાની આંખવાળા ફૂલોના અમૃત માટે આતુર મધમાખીઓથી, અમૃતમાર્ગમાં અવરોધ ઊભો કરવા માટે ભંડાર એકઠાં કરતા,
દુષ્પ્રાપે ભૂતસઙ્ઘાનાં વિકસત્કનકામ્બુજે । પદ્મપલ્લવસઞ્છન્નં ગુપ્તં મેરોર્ ગુહાન્તરે
જે ભૂતગણો માટે દુર્લભ છે, સુવર્ણ કમળોથી ખીલી ઉઠેલું છે, કમળના પાંદડાંથી છુપાયેલું છે અને મેરુની ગુફામાં ગુપ્ત છે.
શીતલે સ્વર્ધુનીતીરે યત્નોત્સૃષ્ટમલં પુરઃ । ચન્દ્રબિમ્બફલાપૂરમ્ એકત્રૈવોપસમ્ભૃતમ્
શીતળ સ્વર્ગનદીના કિનારે, તેના આગળ તાજાં અને નિર્વિકાર ફળોનો ઢગલો રાખેલો હતો, જાણે ચાંદનીના ટુકડા અને ફળો એક સાથે જમાવ્યા હોય.
સ્ત્રૈણમ્ આલોક્ય તત્ કાન્તં સહસૈવ મનો મુનેઃ । અનાશ્રિતવિવેકાંશં બભૂવાનન્દિતં સ્ફુરત્
તે સુંદર સ્ત્રીને જોઈને મુનિનું મન અચાનક મોહીત થઈ ગયું; વિવેક વિના આનંદથી ઝગમગતું અને પ્રસન્ન બન્યું.
આનન્દવલિતે ચિત્તે ક્ષુબ્ધે પ્રાણાનિલે સ્થિતે । બભૂવ તસ્ય તુષ્ટસ્ય મદનસ્ખલિતં તદા
આનંદથી ભરાયેલ મન, ઉથલપાથલ શ્વાસ અને સંતોષની ક્ષણે, તેને કામના કારણે થોડી ગડબડ અનુભવી.
ફલં રસાપૂર્ણમ્ ઇવ ગ્રીષ્માન્ત ઇવ તોયદઃ । પ્રત્યગ્રઃ પાદપશ્ છિન્નલતાવૃન્ત ઇવોત્તમઃ
જેમ રસથી ભરેલું તાજું ફળ, ઉનાળાની અંતે મેઘ, અથવા તાજું વૃક્ષ જેની વેલ તાજી તૂટી હોય, એમ તે પોતાના શ્રેષ્ઠ અવસ્થામાં હતો.
અવશ્યાયકણસ્યન્દી શશાઙ્ક ઇવ વા મુનિઃ । બિસં દ્વિધા યાતમ્ ઇવ ગલત્સારરસો ઽભવત્
મુનિ એવા થયા કે જેમ ચાંદ્રમાએ અમૃત વરસાવ્યું હોય, અને જેમ કમળના ડાંઠમાંથી રસ વહેતો જાય છે, એમ તેમનું અંતર પણ અવશ્ય વહેવું જ પડે એવું બની ગયું.
તાદૃશો ઽપિ બહુજ્ઞો ઽપિ જીવન્મુક્તો ઽપ્ય્ અસૌ મુનિઃ । નિરિચ્છો ઽપિ નિરાસ્થો ઽપિ નકિઞ્ચિદુપમો ઽપ્ય્ અલમ્
એવા જ્ઞાનવાન, જીવતાં મુક્ત, નિર્લોભી, નિરલેપ અને જેની કોઈ સાથે સરખામણી થઈ શકે નહીં એવા મુનિ પણ એ સમયે અશક્ત બની ગયા.
સબાહ્યાભ્યન્તરં નિત્યમ્ આકાશવિશદો ઽપિ ચ । નારદો ઽપિ કથં બ્રહ્મન્ મદનસ્ખલિતો ઽભવત્
હે બ્રહ્મન, જે નારદ હંમેશા અંદરથી અને બહારથી શુદ્ધ છે, અને જે આકાશ જેટલા નિર્મળ છે, એ પણ કેવી રીતે કામના કારણે ડગમગી ગયા?
સર્વસ્યા એવ રાજેન્દ્ર ભૂતજાતેર્ જગત્ત્રયે । દેવાદેર્ અપિ દેહો ઽયં દ્વયાત્મૈવં સ્વભાવતઃ
હે રાજાધિરાજ, ત્રણેય લોકમાં, દરેક જીવ માટે—even દેવતાઓ માટે પણ—આ શરીર સ્વભાવથી જ દ્વૈતથી ભરેલું છે.
અજ્ઞમ્ અસ્ત્વ્ અથ વા તજ્જ્ઞં યાવન્ મત્તં શરીરકમ્ । સર્વમ્ એવ જગત્ય્ અઙ્ગ સુખદુઃખમયં સ્મૃતમ્
અજ્ઞાન હોય કે જ્ઞાન હોય, જયાં સુધી શરીર મોહમાં મસ્ત છે, ત્યાં સુધી, પ્રિય, આખું જગત સુખ અને દુઃખથી ભરેલું જ માનવામાં આવે છે.
હૃદ્યાદિના પદાર્થેન કેનચિદ્ વર્ધતે સુખમ્ । આલોક ઇવ દીપેન મહામ્બુધિર્ ઇવેન્દુના
કોઈ મનપસંદ વસ્તુથી સુખ વધે છે, જેમ દીવો પ્રગટે ત્યારે પ્રકાશ વધે છે, અથવા ચાંદનીમાં દરિયો ઊછળે છે તેમ.