મઞ્જરીત્વં લતાત્વં વા વરમ્ એતાસ્ તરું પતિમ્ । ન મુઞ્ચન્તિ ક્ષણમ્ અપિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
આ લતાઓ ફૂલ બનીને કે લતા બનીને, પોતાના વૃક્ષપતિને એક ક્ષણ માટે પણ છોડતી નથી; મારું પણ મન બેચેન છે.
યથેયમ્ અગ્રગં કાન્તમ્ એતિ સિદ્ધાભિસારિકા । તથા કદાહમ્ એષ્યામિ મમાપીતિ મનસ્ સ્થિતમ્
જેમ આ સિદ્ધ પ્રેમિકા પોતાના પ્રિયજન પાસે આગળ જાય છે, એમ હું ક્યારે જઈશ? આ વિચાર મારાં મનમાં રહે છે.
ઇમે મન્દારમરુત એતે ચ શશિનઃ કરાઃ । વનરાજય એતાશ્ ચ મામ્ અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠયન્ત્ય્ અહો
આ મંદાર વૃક્ષની હળવી પવન, ચાંદનીની કિરણો અને જંગલની લાઈનો—all મને અજીબ બેચેની આપે છે.
હે ચિત્તાજ્ઞવદ્ એવાન્તઃ કિં ત્વં તાણ્ડવિતં સ્થિતમ્ । સા વ્યોમનિર્મલા સાધો ક્વ તે યાતા વિવેકિતા
અરે મન, તું અંદરથી કેમ આવળી રહ્યો છે, જાણે કે તું મારી વાત જ સાંભળતું નથી? એ નિર્મળ આકાશ જેવી સ્પષ્ટતા, એ તો ક્યાં ગઈ તારી?
અથ વા ચિત્ત ભર્તારં સ્વં પ્રત્ય્ ઉત્કણ્ઠસે સખે । તિષ્ઠોત્કણ્ઠાવિવલિતં કિમ્ અનુત્કણ્ઠિતેન તે
કે પછી, મન, તું તારા સ્વામી માટે તરસી રહ્યો છે, મારા મિત્ર? હવે તો કશું બાકી જ નથી, તો કેમ આ બેચેનીમાં રહે છે?
કિં કિલોત્કણ્ઠસે વાપિ ભર્તા યાતો જરાં ભવેત્ । તપસ્વી કૃશગાત્રશ્ ચ ભવેન્ નિર્વાસનસ્ તથા
તું શે માટે તરસે છે? સ્વામી તો હવે વૃદ્ધ થઈ ગયા હશે, સંયમી બની ગયા હશે, શરીરે દુર્બળ અને બધું છોડીને ચાલ્યા ગયા હશે.
મત્તો રાજ્યાચ્ ચ ભોગેભ્યો મન્યે ઽસ્યામૂલતાં ગતા । વાસના લતિકા પ્રાવૃણ્નદીતટગતા યથા
મને લાગે છે કે રાજપદ અને ભોગોની ઈચ્છાની વેલ તેના માટે મૂળથી જ ઉખડાઈ ગઈ છે, જેમ કે નદીના કિનારે આવેલી વેલ વરસાદના પાણીમાં વહેંચાઈ જાય છે.
એકાન્તમતિર્ એકાત્મા નીરસશ્ શાન્તવાસનઃ । મન્યે ભવતિ મે ભર્તા શુષ્કવૃક્ષસમસ્થિતિઃ
એનો મન આખો અંદર તરફ વળી ગયો છે, પોતામાં જ લીન છે, કશી વસ્તુમાં રસ નથી, ઈચ્છાઓ શાંત થઈ ગઈ છે; મને લાગે છે કે મારાં પતિ હવે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો ઊભા છે.
તથાપિ ચિત્ત કોત્કણ્ઠા ભવ વોત્કણ્ઠયાન્વિતમ્ । પતિમ્ ઉદ્બોધ્ય યોગેન શ્લેષયિષ્યામ્ય્ અહં ગલે
છતાં પણ મારું મન હજી તરસે છે, હું હજી આતુર છું; હું યોગ દ્વારા મારા પતિને જાગૃત કરી, તેમને ગળે લગાવીશ.
પ્રમૃષ્ટવાસનં ભર્તુસ્ સમીકૃત્ય મનો મુનેઃ । રાજ્ય એવ નિયોક્ષ્યામિ નિવત્સ્યાવસ્ સુખં ચિરમ્
હે મુનિ, જ્યારે હું જોઈશ કે મારા પતિનું મન ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈ ગયું છે, ત્યારે હું તેમને ફરી રાજપદમાં બેસાડીને, બંને લાંબા સમય સુધી આનંદથી ત્યાં રહીશું.
અહો નુ ચિરકાલેન મનોરથમ્ ઇમં શુભમ્ । અહમ્ આસાદયિષ્યામિ યદ્ ભર્ત્રા સમચિત્તતા
હાય, કેટલાંય વર્ષો પછી હવે મારું આ શુભ ઇચ્છા પૂરું થશે—મારે મારા પતિ સાથે સમાન મન રાખવું છે.
સમગ્રાનન્દવૃન્દાનામ્ એતદ્ એવોપરિ સ્થિતમ્ । યત્ સમાનમનોવૃત્તિસઙ્ગમ્ આસ્વાદને સુખમ્
સંપૂર્ણ આનંદના બધાં મેળાવડા કરતાં પણ એ આનંદ ઊંચો છે—જ્યારે બંનેના મન એકસરખાં થાય અને એ એકતા અનુભવાય.
ઇતિ ચિન્તાવતી વ્યોમ્ના ચૂડાલોલ્લઙ્ઘ્ય પર્વતાન્ । દેશાન્ અબ્દાન્ દિગન્તાંશ્ ચ પ્રાપ મન્દરકન્દરમ્
આવી રીતે વિચારીને, ચૂડાલાએ આકાશમાં ઉડીને પર્વતો, દેશો, દરિયા અને દિશાઓ પાર કરી અને મન્દર પર્વતની ગુફામાં પહોંચી.
અદૃશ્યૈવ નભસ્સ્થૈવ પ્રવિવેશ વનાન્તરમ્ । વાત્યેવ પાદપલતાસ્પન્દચિહ્નગમાગમા
અદૃશ્ય બની અને આકાશમાં જતી, એ જંગલમાં પ્રવેશી ગઈ; પવનમાં લતાઓ હલનચલન કરે એ જ એના આવવા-જવાની નિશાની હતી.
વનૈકદેશે કસ્મિંશ્ચિત્ કૃતપર્ણોટજે પતિમ્ । દૃષ્ટ્વા યોગેન બુબુધે દેહાન્તરમ્ ઇવાસ્થિતમ્
કાંઈક જંગલના એક ખૂણે, પર્ણોથી બનાવેલી ઝૂંપડીમાં પોતાના પતિને જોઈ, તેણે યોગબળે જાણ્યું કે જાણે એણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું હોય.
હારકેયૂરકટકકુણ્ડલાદિવિભૂષિતઃ । અભવન્ મેરુકાન્તિર્ યસ્ તમ્ એવાત્ર દદર્શ સા
જે પતિ ક્યારેક હાર, કાંડા, કડાં, કુંડળ અને બીજા ગહનાથી શોભતો અને મેરુ પર્વત જેવો તેજસ્વી લાગતો, એ જને એણે એ જગ્યાએ જોયો.
કૃશાઙ્ગં કૃષ્ણવર્ણં ચ જીર્ણપર્ણમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । કજ્જલામ્બુભરસ્નાતં ભૃઙ્ગીશમ્ ઇવ નિસ્સહમ્
એ પતિ હવે દુર્બળ શરીરવાળો, કાળો, જૂની સુકાઈ ગયેલી પર્ણ જેવી સ્થિતિમાં, જંગલની કાજળ અને ધૂળથી લથપથ, અને જાણે શક્તિહીન ભમરો બની બેઠો હતો.
ચીરામ્બરધરં શાન્તમ્ એકાકિનમ્ અવસ્થિતમ્ । સ્થલે નિષણ્ણં પુષ્પાણિ ગ્રથયન્તં જરાં ગતમ્
એ પતિ છાલના કપડા પહેરી, શાંત, એકલો, જમીન પર બેઠો, ફૂલોની માળા ગૂંથતો અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો હતો.
તમ્ આલોક્યાનવદ્યાઙ્ગી ચૂડાલા પીવરસ્તની । કિઞ્ચિજ્જાતવિષાદેદમ્ ઉવાચાત્મનિ ચેતસા
તેણે જ્યારે તેને જોયો, ત્યારે ચૂડાલા, જે સુંદર શરીરવાળી અને ગાઢ સ્તનવાળી હતી, તેના મનમાં થોડું દુઃખ અનુભવ્યું અને મનમાં જ કહ્યું:
અહો નુ વિષમં મૌર્ખ્યં યદ્ અનાત્મજ્ઞતાત્મકમ્ । એવંવિધાસ્ સમાયાન્તિ દશા મૌર્ખ્યપ્રસાદતઃ
અરે, આત્માનું જ્ઞાન ન હોવાને લીધે કેટલું મોટું મૂર્ખપણું થાય છે! આવી સ્થિતિ તો મૂર્ખતાની કૃપાથી જ આવે છે.
અયં સ રાજા લક્ષ્મીવાન્ યો મમાપિ પ્રિયઃ પતિઃ । હૃદિ મોહઘુણક્ષુણ્ણામ્ ઇમામ્ અદ્યાગતો દશામ્
આ એ જ રાજા છે, જે ધન્ય અને મારા પણ પ્રિય પતિ હતા—આજે તેઓના હૃદયમાં મોહના કીડા ઘૂસી ગયા છે અને તેઓ આવી હાલતમાં આવી ગયા છે.
તદ્ અવશ્યમ્ ઇહૈવાદ્ય નાથં વિદિતવેદ્યતામ્ । નયામ્ય્ એનં ન સન્દેહો ભોગમોક્ષશ્રિયં તથા
એટલે આજે જ, અહીં જ, હું મારા પતિને જે જાણવું જોઈએ એ જ્ઞાન સુધી જરૂર પહોંચાડીશ—આમાં કોઈ શંકા નથી, અને સાથે ભોગ અને મોક્ષની સમૃદ્ધિ પણ મળશે.
ઇદં રૂપં પરિત્યજ્ય રૂપેણાન્યેન કેનચિત્ । સકાશમ્ અસ્ય ગચ્છામિ બોધં દાતુમ્ અનુત્તમમ્
હું આ સ્વરૂપ છોડીને, બીજું કોઈ રૂપ ધારણ કરી, એના પાસે જઇને ઉત્તમ જ્ઞાન આપવાનો વિચાર કરું છું.
બાલેયં મમ કાન્તેતિ મદુક્તં ન કરોત્ય્ અયમ્ । તસ્માત્ તાપસરૂપેણ બોધયામિ પતિં ક્ષણાત્
આ બાળક મને પોતાનું પ્રિયજન માને છે અને મારી વાત સાંભળતું નથી; એટલે હું તપસ્વીનું રૂપ લઇને પતિને તરત જ જ્ઞાન આપવાનો નિર્ણય લઉં છું.
ભર્તા કષાયપાકેન પરિપક્વમતિસ્ સ્થિતઃ । ચેતસ્ય્ અસ્યાદ્ય વિમલે સ્વં તત્ત્વં પ્રતિબિમ્બતિ
મારા પતિએ આંતરિક તપથી મનને સારી રીતે પકવી લીધું છે; આજે તેમના શુદ્ધ મનમાં પોતાનું સાચું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ દેખાશે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા બભૂવ દ્વિજદારકઃ । ઈષદ્ધ્યાનાદ્ ગતાન્યત્વં ક્ષણાદ્ અમ્બુતરઙ્ગવત્
આ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ તરત જ બ્રાહ્મણ બાળકનું રૂપ ધારણ કર્યું; થોડું ધ્યાન કરતાં જ, પાણીની તરંગ જેવી પળમાં પોતાનું રૂપ બદલી દીધું.
પપાત વિપિને તસ્મિન્ દ્વિજપુત્રકરૂપિણી । ભર્તુર્ અભ્યાજગામાગ્રં મન્દસ્મિતલસન્મુખી
તે વનમાં બ્રાહ્મણના પુત્રના રૂપમાં ઉતરી, પોતાના પતિ પાસે પહોંચી, અને તેના ચહેરા પર હળવી સ્મિતની ઝાંખી હતી.
દદર્શ દ્વિજપુત્રં તં પુરો યાતં શિખિધ્વજઃ । વનાન્તરાદ્ ઉપગતં તપોમૂર્તિમ્ ઇવાસ્થિતમ્
શિખિધ્વજએ જોયું કે બ્રાહ્મણનો પુત્ર તેના સામે ઊભો છે, જે જંગલની અંદરથી આવ્યો છે અને તપસ્વી જેવા દેખાય છે.
દ્રવત્કનકગૌરાઙ્ગં મુક્તાહારવિભૂષિતમ્ । શુક્લયજ્ઞોપવીતાઙ્ગં શુક્લામ્બરયુગાવૃતમ્
તેનું શરીર પીગળેલા સોનાની જેમ તેજસ્વી હતું, મુક્તાની હારથી શોભિત, સફેદ યજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલું અને બે સફેદ વસ્ત્રોમાં ઓઢાયેલું હતું.
કમણ્ડલુધરં કાન્તં શાન્તં દાન્તમ્ અનામયમ્ । વ્યાપ્તપ્રકોષ્ઠં દ્વિગુણેનાક્ષસૂત્રેણ ચારુણા
તેના હાથમાં કમંડળ હતું, તે સુંદર, શાંત, સંયમી અને નિરોગી હતો, અને તેના હાથ પર સુંદર બે ગાંઠવાળા જપમાળાની માળા પહેરેલી હતી.