અથ યાતેષુ બહુષુ વર્ષેષુ જરસા વૃતે । શિખિધ્વજે મહાશૈલતટકોટરવાસિનિ
પછી ઘણા વર્ષો વીતી ગયા અને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે શિખિધ્વજ મહાન પર્વતની ઢાળ પર આવેલી ગુફામાં રહેવા લાગ્યા.
ભર્તુઃ કષાયપાકં તદ્ આલક્ષ્ય ફલિતં ચિરાત્ । તદા તસ્યાત્મકાર્યસ્ય ભવિતવ્યતયા તયા
પત્નીએ જોયું કે પતિના તપસ્યાના ફળ હવે લાંબા સમય પછી પક્વ થઈ ગયા છે અને તેનો આત્મલક્ષ્ય પૂર્ણ થવાનો સમય આવી ગયો છે.
ભર્તુસ્ સમીપગમને મમ કાલો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ । સઞ્ચિન્ત્ય મન્દરોપાન્તં ગન્તું બુદ્ધિં ચકાર સા
'હવે પતિની પાસે જવાનું યોગ્ય સમય છે' એવું વિચારીને, તેણે મંદર પર્વતની નજીક જવાનું નક્કી કર્યું.
ચચાલાન્તઃપુરાદ્ રાત્રૌ તતાર ચ નભઃપથમ્ । જગામ વાતસ્કન્ધેન ગચ્છન્તી ખે દદર્શ ચ
તે રાત્રે અંતઃપુરમાંથી નીકળી, આકાશમાર્ગે પસાર થઈ અને પવનના સહારે આગળ વધતી, આકાશમાં ગતિ કરતા લોકોને જોયા.
કલ્પવૃક્ષાંશુકચ્છન્ના રત્નસ્તબકભૂષિતાઃ । નન્દનોદ્યાનનિલયા રક્તાસ્ સિદ્ધાભિસારિકાઃ
તેણે જોયાં કે સ્ત્રીઓ ઇચ્છાપૂર્ણ વૃક્ષના વસ્ત્રો પહેરીને, રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન થઈને, નંદન બગીચામાં વસે છે અને સિદ્ધ પુરુષોની સંગત મેળવવા આતુર છે.
પરામૃષ્ટેન્દુશકલાન્ પ્રાલેયકણકર્ષિણઃ । સિદ્ધોત્તંસાત્તસૌગન્ધ્યાન્ સ્પર્શયામ્ આસ મારુતાન્
તેણે એવા પવનને સ્પર્શ કર્યો, જેમાં સિદ્ધો દ્વારા પહેરવામાં આવતી સુગંધ ભરી હતી, ચાંદની જેવી ઠંડક હતી અને હિમકણોની ઠંડક પણ હતી.
ચન્દ્રબિમ્બામૃતામ્ભોધિમહાવીચિપરમ્પરામ્ । અપશ્યન્ નિર્મલાં જ્યોત્સ્નામ્ અમ્બરામ્બરતાં ગતામ્
તેણે નિર્મળ ચાંદની જોઈ, જે ચંદ્રમંડળના અમૃત સમુદ્રમાંથી ઊઠતી મોટી લહેરોની જેમ લાગી અને આખા આકાશમાં વસ્ત્રની જેમ ફેલાઈ ગઈ હતી.
મેઘાન્તરેણ ગચ્છન્તી મેઘલગ્નાશ્ ચ વિદ્યુતઃ । અભિયુક્તા સ્વભર્ત્રા સા ભૂયો ભૂયો વ્યલોકયત્
તે મેઘો વચ્ચેથી પસાર થતી હતી અને મેઘો સાથે જોડાયેલી વીજળી જોઈ રહી હતી; પોતાનાં પતિને યાદ કરીને તે વારંવાર ચોતરફ નજર ફેરવી રહી હતી.
ઉવાચ ચાત્મનૈવાહો યાવજ્જીવં શરીરિણામ્ । ન સ્વભાવશ્ શમં યાતિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠતે મનઃ
તે કહે છે: જેટલો સમય જીવંત છે, તેટલો સમય મનુષ્યનું સ્વભાવ શાંત થતું નથી; મારું પણ મન શાંત રહેતું નથી.
કદા મૃગેન્દ્રસ્કન્ધં તં પ્રણયપ્રવણં પુરઃ । પશ્યામિ કાન્તમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
મારે ક્યારે એ પ્રિયજનને, સિંહ જેવી ભુજાવાળા અને પ્રેમથી ભરેલા, સામે જોઈશ? મારું પણ મન અંદરથી બેચેન છે.
મઞ્જરીત્વં લતાત્વં વા વરમ્ એતાસ્ તરું પતિમ્ । ન મુઞ્ચન્તિ ક્ષણમ્ અપિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
આ લતાઓ ફૂલ બનીને કે લતા બનીને, પોતાના વૃક્ષપતિને એક ક્ષણ માટે પણ છોડતી નથી; મારું પણ મન બેચેન છે.
યથેયમ્ અગ્રગં કાન્તમ્ એતિ સિદ્ધાભિસારિકા । તથા કદાહમ્ એષ્યામિ મમાપીતિ મનસ્ સ્થિતમ્
જેમ આ સિદ્ધ પ્રેમિકા પોતાના પ્રિયજન પાસે આગળ જાય છે, એમ હું ક્યારે જઈશ? આ વિચાર મારાં મનમાં રહે છે.
ઇમે મન્દારમરુત એતે ચ શશિનઃ કરાઃ । વનરાજય એતાશ્ ચ મામ્ અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠયન્ત્ય્ અહો
આ મંદાર વૃક્ષની હળવી પવન, ચાંદનીની કિરણો અને જંગલની લાઈનો—all મને અજીબ બેચેની આપે છે.
હે ચિત્તાજ્ઞવદ્ એવાન્તઃ કિં ત્વં તાણ્ડવિતં સ્થિતમ્ । સા વ્યોમનિર્મલા સાધો ક્વ તે યાતા વિવેકિતા
અરે મન, તું અંદરથી કેમ આવળી રહ્યો છે, જાણે કે તું મારી વાત જ સાંભળતું નથી? એ નિર્મળ આકાશ જેવી સ્પષ્ટતા, એ તો ક્યાં ગઈ તારી?
અથ વા ચિત્ત ભર્તારં સ્વં પ્રત્ય્ ઉત્કણ્ઠસે સખે । તિષ્ઠોત્કણ્ઠાવિવલિતં કિમ્ અનુત્કણ્ઠિતેન તે
કે પછી, મન, તું તારા સ્વામી માટે તરસી રહ્યો છે, મારા મિત્ર? હવે તો કશું બાકી જ નથી, તો કેમ આ બેચેનીમાં રહે છે?
કિં કિલોત્કણ્ઠસે વાપિ ભર્તા યાતો જરાં ભવેત્ । તપસ્વી કૃશગાત્રશ્ ચ ભવેન્ નિર્વાસનસ્ તથા
તું શે માટે તરસે છે? સ્વામી તો હવે વૃદ્ધ થઈ ગયા હશે, સંયમી બની ગયા હશે, શરીરે દુર્બળ અને બધું છોડીને ચાલ્યા ગયા હશે.
મત્તો રાજ્યાચ્ ચ ભોગેભ્યો મન્યે ઽસ્યામૂલતાં ગતા । વાસના લતિકા પ્રાવૃણ્નદીતટગતા યથા
મને લાગે છે કે રાજપદ અને ભોગોની ઈચ્છાની વેલ તેના માટે મૂળથી જ ઉખડાઈ ગઈ છે, જેમ કે નદીના કિનારે આવેલી વેલ વરસાદના પાણીમાં વહેંચાઈ જાય છે.
એકાન્તમતિર્ એકાત્મા નીરસશ્ શાન્તવાસનઃ । મન્યે ભવતિ મે ભર્તા શુષ્કવૃક્ષસમસ્થિતિઃ
એનો મન આખો અંદર તરફ વળી ગયો છે, પોતામાં જ લીન છે, કશી વસ્તુમાં રસ નથી, ઈચ્છાઓ શાંત થઈ ગઈ છે; મને લાગે છે કે મારાં પતિ હવે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો ઊભા છે.
તથાપિ ચિત્ત કોત્કણ્ઠા ભવ વોત્કણ્ઠયાન્વિતમ્ । પતિમ્ ઉદ્બોધ્ય યોગેન શ્લેષયિષ્યામ્ય્ અહં ગલે
છતાં પણ મારું મન હજી તરસે છે, હું હજી આતુર છું; હું યોગ દ્વારા મારા પતિને જાગૃત કરી, તેમને ગળે લગાવીશ.
પ્રમૃષ્ટવાસનં ભર્તુસ્ સમીકૃત્ય મનો મુનેઃ । રાજ્ય એવ નિયોક્ષ્યામિ નિવત્સ્યાવસ્ સુખં ચિરમ્
હે મુનિ, જ્યારે હું જોઈશ કે મારા પતિનું મન ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈ ગયું છે, ત્યારે હું તેમને ફરી રાજપદમાં બેસાડીને, બંને લાંબા સમય સુધી આનંદથી ત્યાં રહીશું.
અહો નુ ચિરકાલેન મનોરથમ્ ઇમં શુભમ્ । અહમ્ આસાદયિષ્યામિ યદ્ ભર્ત્રા સમચિત્તતા
હાય, કેટલાંય વર્ષો પછી હવે મારું આ શુભ ઇચ્છા પૂરું થશે—મારે મારા પતિ સાથે સમાન મન રાખવું છે.
સમગ્રાનન્દવૃન્દાનામ્ એતદ્ એવોપરિ સ્થિતમ્ । યત્ સમાનમનોવૃત્તિસઙ્ગમ્ આસ્વાદને સુખમ્
સંપૂર્ણ આનંદના બધાં મેળાવડા કરતાં પણ એ આનંદ ઊંચો છે—જ્યારે બંનેના મન એકસરખાં થાય અને એ એકતા અનુભવાય.
ઇતિ ચિન્તાવતી વ્યોમ્ના ચૂડાલોલ્લઙ્ઘ્ય પર્વતાન્ । દેશાન્ અબ્દાન્ દિગન્તાંશ્ ચ પ્રાપ મન્દરકન્દરમ્
આવી રીતે વિચારીને, ચૂડાલાએ આકાશમાં ઉડીને પર્વતો, દેશો, દરિયા અને દિશાઓ પાર કરી અને મન્દર પર્વતની ગુફામાં પહોંચી.
અદૃશ્યૈવ નભસ્સ્થૈવ પ્રવિવેશ વનાન્તરમ્ । વાત્યેવ પાદપલતાસ્પન્દચિહ્નગમાગમા
અદૃશ્ય બની અને આકાશમાં જતી, એ જંગલમાં પ્રવેશી ગઈ; પવનમાં લતાઓ હલનચલન કરે એ જ એના આવવા-જવાની નિશાની હતી.
વનૈકદેશે કસ્મિંશ્ચિત્ કૃતપર્ણોટજે પતિમ્ । દૃષ્ટ્વા યોગેન બુબુધે દેહાન્તરમ્ ઇવાસ્થિતમ્
કાંઈક જંગલના એક ખૂણે, પર્ણોથી બનાવેલી ઝૂંપડીમાં પોતાના પતિને જોઈ, તેણે યોગબળે જાણ્યું કે જાણે એણે બીજું શરીર ધારણ કર્યું હોય.
હારકેયૂરકટકકુણ્ડલાદિવિભૂષિતઃ । અભવન્ મેરુકાન્તિર્ યસ્ તમ્ એવાત્ર દદર્શ સા
જે પતિ ક્યારેક હાર, કાંડા, કડાં, કુંડળ અને બીજા ગહનાથી શોભતો અને મેરુ પર્વત જેવો તેજસ્વી લાગતો, એ જને એણે એ જગ્યાએ જોયો.
કૃશાઙ્ગં કૃષ્ણવર્ણં ચ જીર્ણપર્ણમ્ ઇવ સ્થિતમ્ । કજ્જલામ્બુભરસ્નાતં ભૃઙ્ગીશમ્ ઇવ નિસ્સહમ્
એ પતિ હવે દુર્બળ શરીરવાળો, કાળો, જૂની સુકાઈ ગયેલી પર્ણ જેવી સ્થિતિમાં, જંગલની કાજળ અને ધૂળથી લથપથ, અને જાણે શક્તિહીન ભમરો બની બેઠો હતો.
ચીરામ્બરધરં શાન્તમ્ એકાકિનમ્ અવસ્થિતમ્ । સ્થલે નિષણ્ણં પુષ્પાણિ ગ્રથયન્તં જરાં ગતમ્
એ પતિ છાલના કપડા પહેરી, શાંત, એકલો, જમીન પર બેઠો, ફૂલોની માળા ગૂંથતો અને વૃદ્ધાવસ્થામાં પહોંચી ગયો હતો.
તમ્ આલોક્યાનવદ્યાઙ્ગી ચૂડાલા પીવરસ્તની । કિઞ્ચિજ્જાતવિષાદેદમ્ ઉવાચાત્મનિ ચેતસા
તેણે જ્યારે તેને જોયો, ત્યારે ચૂડાલા, જે સુંદર શરીરવાળી અને ગાઢ સ્તનવાળી હતી, તેના મનમાં થોડું દુઃખ અનુભવ્યું અને મનમાં જ કહ્યું:
અહો નુ વિષમં મૌર્ખ્યં યદ્ અનાત્મજ્ઞતાત્મકમ્ । એવંવિધાસ્ સમાયાન્તિ દશા મૌર્ખ્યપ્રસાદતઃ
અરે, આત્માનું જ્ઞાન ન હોવાને લીધે કેટલું મોટું મૂર્ખપણું થાય છે! આવી સ્થિતિ તો મૂર્ખતાની કૃપાથી જ આવે છે.