તાદૃશં પતિમ્ આલોક્ય રુદ્ધા ગગનકોટરે । ભવિષ્યચ્ ચિન્તયામ્ આસ સર્વં ભર્તુર્ અખણ્ડિતમ્
પતિને આવી હાલતમાં જોઈ, તે આકાશના ખૂણે થોભી ગઈ અને પતિને જે કંઈ બનવાનું છે, તે બધું સંપૂર્ણ રીતે વિચારવા લાગી.
યથા તેન યદા યત્ર યાવત્ કાર્યં યથોદયમ્ । યથા ચ નિર્વૃતિસ્ સ્ફારા ગન્તવ્યા તેન રાઘવ
તેને ક્યારે, ક્યાં, કેટલું અને જેવું કરવું પડે, અને તેને સંપૂર્ણ સુખ કેવી રીતે મળે—આ બધું તેને જ કરવું પડશે, હે રાઘવ.
અવશ્યભવિતવ્યં તદ્ ભર્તુર્ દૃષ્ટ્વા પુરસ્સ્થિતમ્ । તદ્ એવ સમ્પાદયિતું ગમનાત્ સા ન્યવર્તત
પતિને જે બનવાનું હતું તે હવે સામે જોઈને, તેણીએ પોતાનો પ્રવાસ અટકાવી દીધો, જેથી તે ઘટના બની શકે.
આસ્તાં મમાદ્ય ગમનં કાલેનાતિચિરેણ હિ । મયાસ્ય પાર્શ્વં ગન્તવ્યં નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
આજે તો મારું જવું રહે જવા દઉં; થોડા સમયમાં તો ભાગ્યના જોરે મને એના પાસે જવું જ પડશે, એ નક્કી છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુનઃ । સુષ્વાપ શયને શમ્ભોશ્ શિરસીવૈન્દવી કલા
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ ફરીથી આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાના પથારી પર સૂઈ ગઈ, જેમ શિવજીના માથા પર ચાંદની કિરણ શોભે છે તેમ.
કેનચિત્ કારણેનાસૌ ગતસ્ સમ્પ્રતિ ભૂપતિઃ । ઇતિ પૌરજનં સર્વમ્ આશ્વાસ્યાતિષ્ઠદ્ અઙ્ગના
બધા પ્રજાજનોને આશ્વાસન આપવા માટે રાણીએ કહ્યું, 'રાજા કોઈ કારણસર ગયા છે.'
રાજ્યં રરક્ષ ભર્તુસ્ તત્ ક્રમેણ સમદર્શના । યથા કલમકેદારં પક્વં કલમગોપિકા
તેણી પોતાના પતિના સ્થાને રાજ્યની સંભાળ રાખતી હતી, બધાને સમાન દૃષ્ટિથી જોઈને, જેમ ખેડૂતની પત્ની પાકેલા ધાનના ખેતરને સાચવે છે.
તયોસ્ તદાવહત્ કાલો દમ્પત્યોસ્ સ્થિતયોસ્ તથા । અદૃષ્ટાન્યોઽન્યમુખયો રાજ્યકાનનપાલયોઃ
એ રીતે બંને પતિ-પત્ની માટે સમય પસાર થતો રહ્યો—એક મહેલમાં અને બીજો જંગલમાં—એકબીજાને જોઈ્યા વિના, બંનેએ પોતપોતાના રાજ્યની રક્ષા કરી.
જગામાથ દિનં પક્ષો માસો ઽથર્તુશ્ ચ વત્સરઃ । શિખિધ્વજસ્ય વિપિને ચૂડાલાયાસ્ સ્વમન્દિરે
પછી એક દિવસ, પખવાડિયું, મહિનો અને આખું વર્ષ વીતી ગયું—શિખિધ્વજ જંગલમાં અને ચૂડાલા પોતાના મહેલમાં.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાદશાઙ્ગના । ચૂડાલોવાસ સદને વનકચ્છે શિખિધ્વજઃ
આથી વધુ શું કહીએ? આખા અઢાર વર્ષ વીતી ગયા: ચૂડાલા મહેલમાં રહી અને શિખિધ્વજ જંગલના કિનારે.
અથ યાતેષુ બહુષુ વર્ષેષુ જરસા વૃતે । શિખિધ્વજે મહાશૈલતટકોટરવાસિનિ
પછી ઘણા વર્ષો વીતી ગયા અને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે શિખિધ્વજ મહાન પર્વતની ઢાળ પર આવેલી ગુફામાં રહેવા લાગ્યા.
ભર્તુઃ કષાયપાકં તદ્ આલક્ષ્ય ફલિતં ચિરાત્ । તદા તસ્યાત્મકાર્યસ્ય ભવિતવ્યતયા તયા
પત્નીએ જોયું કે પતિના તપસ્યાના ફળ હવે લાંબા સમય પછી પક્વ થઈ ગયા છે અને તેનો આત્મલક્ષ્ય પૂર્ણ થવાનો સમય આવી ગયો છે.
ભર્તુસ્ સમીપગમને મમ કાલો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ । સઞ્ચિન્ત્ય મન્દરોપાન્તં ગન્તું બુદ્ધિં ચકાર સા
'હવે પતિની પાસે જવાનું યોગ્ય સમય છે' એવું વિચારીને, તેણે મંદર પર્વતની નજીક જવાનું નક્કી કર્યું.
ચચાલાન્તઃપુરાદ્ રાત્રૌ તતાર ચ નભઃપથમ્ । જગામ વાતસ્કન્ધેન ગચ્છન્તી ખે દદર્શ ચ
તે રાત્રે અંતઃપુરમાંથી નીકળી, આકાશમાર્ગે પસાર થઈ અને પવનના સહારે આગળ વધતી, આકાશમાં ગતિ કરતા લોકોને જોયા.
કલ્પવૃક્ષાંશુકચ્છન્ના રત્નસ્તબકભૂષિતાઃ । નન્દનોદ્યાનનિલયા રક્તાસ્ સિદ્ધાભિસારિકાઃ
તેણે જોયાં કે સ્ત્રીઓ ઇચ્છાપૂર્ણ વૃક્ષના વસ્ત્રો પહેરીને, રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન થઈને, નંદન બગીચામાં વસે છે અને સિદ્ધ પુરુષોની સંગત મેળવવા આતુર છે.
પરામૃષ્ટેન્દુશકલાન્ પ્રાલેયકણકર્ષિણઃ । સિદ્ધોત્તંસાત્તસૌગન્ધ્યાન્ સ્પર્શયામ્ આસ મારુતાન્
તેણે એવા પવનને સ્પર્શ કર્યો, જેમાં સિદ્ધો દ્વારા પહેરવામાં આવતી સુગંધ ભરી હતી, ચાંદની જેવી ઠંડક હતી અને હિમકણોની ઠંડક પણ હતી.
ચન્દ્રબિમ્બામૃતામ્ભોધિમહાવીચિપરમ્પરામ્ । અપશ્યન્ નિર્મલાં જ્યોત્સ્નામ્ અમ્બરામ્બરતાં ગતામ્
તેણે નિર્મળ ચાંદની જોઈ, જે ચંદ્રમંડળના અમૃત સમુદ્રમાંથી ઊઠતી મોટી લહેરોની જેમ લાગી અને આખા આકાશમાં વસ્ત્રની જેમ ફેલાઈ ગઈ હતી.
મેઘાન્તરેણ ગચ્છન્તી મેઘલગ્નાશ્ ચ વિદ્યુતઃ । અભિયુક્તા સ્વભર્ત્રા સા ભૂયો ભૂયો વ્યલોકયત્
તે મેઘો વચ્ચેથી પસાર થતી હતી અને મેઘો સાથે જોડાયેલી વીજળી જોઈ રહી હતી; પોતાનાં પતિને યાદ કરીને તે વારંવાર ચોતરફ નજર ફેરવી રહી હતી.
ઉવાચ ચાત્મનૈવાહો યાવજ્જીવં શરીરિણામ્ । ન સ્વભાવશ્ શમં યાતિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠતે મનઃ
તે કહે છે: જેટલો સમય જીવંત છે, તેટલો સમય મનુષ્યનું સ્વભાવ શાંત થતું નથી; મારું પણ મન શાંત રહેતું નથી.
કદા મૃગેન્દ્રસ્કન્ધં તં પ્રણયપ્રવણં પુરઃ । પશ્યામિ કાન્તમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
મારે ક્યારે એ પ્રિયજનને, સિંહ જેવી ભુજાવાળા અને પ્રેમથી ભરેલા, સામે જોઈશ? મારું પણ મન અંદરથી બેચેન છે.
મઞ્જરીત્વં લતાત્વં વા વરમ્ એતાસ્ તરું પતિમ્ । ન મુઞ્ચન્તિ ક્ષણમ્ અપિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
આ લતાઓ ફૂલ બનીને કે લતા બનીને, પોતાના વૃક્ષપતિને એક ક્ષણ માટે પણ છોડતી નથી; મારું પણ મન બેચેન છે.
યથેયમ્ અગ્રગં કાન્તમ્ એતિ સિદ્ધાભિસારિકા । તથા કદાહમ્ એષ્યામિ મમાપીતિ મનસ્ સ્થિતમ્
જેમ આ સિદ્ધ પ્રેમિકા પોતાના પ્રિયજન પાસે આગળ જાય છે, એમ હું ક્યારે જઈશ? આ વિચાર મારાં મનમાં રહે છે.
ઇમે મન્દારમરુત એતે ચ શશિનઃ કરાઃ । વનરાજય એતાશ્ ચ મામ્ અપ્ય્ ઉત્કણ્ઠયન્ત્ય્ અહો
આ મંદાર વૃક્ષની હળવી પવન, ચાંદનીની કિરણો અને જંગલની લાઈનો—all મને અજીબ બેચેની આપે છે.
હે ચિત્તાજ્ઞવદ્ એવાન્તઃ કિં ત્વં તાણ્ડવિતં સ્થિતમ્ । સા વ્યોમનિર્મલા સાધો ક્વ તે યાતા વિવેકિતા
અરે મન, તું અંદરથી કેમ આવળી રહ્યો છે, જાણે કે તું મારી વાત જ સાંભળતું નથી? એ નિર્મળ આકાશ જેવી સ્પષ્ટતા, એ તો ક્યાં ગઈ તારી?
અથ વા ચિત્ત ભર્તારં સ્વં પ્રત્ય્ ઉત્કણ્ઠસે સખે । તિષ્ઠોત્કણ્ઠાવિવલિતં કિમ્ અનુત્કણ્ઠિતેન તે
કે પછી, મન, તું તારા સ્વામી માટે તરસી રહ્યો છે, મારા મિત્ર? હવે તો કશું બાકી જ નથી, તો કેમ આ બેચેનીમાં રહે છે?
કિં કિલોત્કણ્ઠસે વાપિ ભર્તા યાતો જરાં ભવેત્ । તપસ્વી કૃશગાત્રશ્ ચ ભવેન્ નિર્વાસનસ્ તથા
તું શે માટે તરસે છે? સ્વામી તો હવે વૃદ્ધ થઈ ગયા હશે, સંયમી બની ગયા હશે, શરીરે દુર્બળ અને બધું છોડીને ચાલ્યા ગયા હશે.
મત્તો રાજ્યાચ્ ચ ભોગેભ્યો મન્યે ઽસ્યામૂલતાં ગતા । વાસના લતિકા પ્રાવૃણ્નદીતટગતા યથા
મને લાગે છે કે રાજપદ અને ભોગોની ઈચ્છાની વેલ તેના માટે મૂળથી જ ઉખડાઈ ગઈ છે, જેમ કે નદીના કિનારે આવેલી વેલ વરસાદના પાણીમાં વહેંચાઈ જાય છે.
એકાન્તમતિર્ એકાત્મા નીરસશ્ શાન્તવાસનઃ । મન્યે ભવતિ મે ભર્તા શુષ્કવૃક્ષસમસ્થિતિઃ
એનો મન આખો અંદર તરફ વળી ગયો છે, પોતામાં જ લીન છે, કશી વસ્તુમાં રસ નથી, ઈચ્છાઓ શાંત થઈ ગઈ છે; મને લાગે છે કે મારાં પતિ હવે સુકાઈ ગયેલા વૃક્ષ જેવો ઊભા છે.
તથાપિ ચિત્ત કોત્કણ્ઠા ભવ વોત્કણ્ઠયાન્વિતમ્ । પતિમ્ ઉદ્બોધ્ય યોગેન શ્લેષયિષ્યામ્ય્ અહં ગલે
છતાં પણ મારું મન હજી તરસે છે, હું હજી આતુર છું; હું યોગ દ્વારા મારા પતિને જાગૃત કરી, તેમને ગળે લગાવીશ.
પ્રમૃષ્ટવાસનં ભર્તુસ્ સમીકૃત્ય મનો મુનેઃ । રાજ્ય એવ નિયોક્ષ્યામિ નિવત્સ્યાવસ્ સુખં ચિરમ્
હે મુનિ, જ્યારે હું જોઈશ કે મારા પતિનું મન ઈચ્છાઓથી મુક્ત થઈ ગયું છે, ત્યારે હું તેમને ફરી રાજપદમાં બેસાડીને, બંને લાંબા સમય સુધી આનંદથી ત્યાં રહીશું.