એવં શિખિધ્વજઃ પર્ણમઠિકાયાં વને સ્થિતઃ । ઇદાનીં શૃણુ ચૂડાલા સા કિં કૃતવતી ગૃહે
એ રીતે શિખિધ્વજ વનમાં પર્ણમાઠમાં રહેતો હતો. હવે સાંભળો, ચૂડાલાએ ઘરે શું કર્યું.
તત્રાર્ધરાત્રસમયે દૂરં યાતે શિખિધ્વજે । હરિણી ગ્રામસુપ્તેવ ચૂડાલા બુબુધે ભયાત્
જ્યારે શિખિધ્વજ દૂર જઈ ચૂક્યો હતો, તે સમયે અર્ધી રાત્રે, ચૂડાલા ગામમાં ઊંઘતી હરણીની જેમ ડરીને જાગી ગઈ.
અપશ્યત્ પતિનિર્હીનં શયનં શૂન્યતાં ગતમ્ । અભાસ્કરમ્ અપૂર્ણેન્દું શાન્તશોભમ્ ઇવામ્બરમ્
તેણે પતિ વિનાનું ખાલી શયનસ્થળ જોયું, જેવું કે આકાશ, જેમાં neither સૂર્યપ્રકાશ હોય કે પૂર્ણ ચાંદની, છતાં શાંત સૌંદર્ય ધરાવતું હોય.
ઉત્તસ્થૌ કિઞ્ચિદ્ આમ્લાનવદના ખેદશાલિની । કુસિક્તેવ મહાવલ્લી નિરુત્સાહાઙ્ગપલ્લવા
તે ઊભી રહી, તેનો ચહેરો થોડો મલિન અને મન દુ:ખથી ભરેલો હતો. વરસાદથી ભીંજાયેલી મોટી વેલ જેવી, તેના અંગોમાં ઉત્સાહ નહોતો.
ન પ્રસન્ના ન વિમલા બભૂવાકુલતાં ગતા । દિનશ્રીર્ ઇવ નીહારધૂસરા સા વ્યતિષ્ઠત
તેને મનમાં શાંતિ નહોતી, ન પવિત્રતા હતી; તે ગૂંચવણમાં પડી ગઈ હતી. જેમ ધૂંધથી દિવસની કાંતિ ફીકી પડી જાય છે, એમ તે પણ મલિન થઈ ગઈ હતી.
ક્ષણં શય્યોપવિષ્ટૈવ ચિન્તયામ્ આસ ચિન્તયા । કષ્ટં રાજ્યં પ્રભુસ્ ત્યક્ત્વા વનં યાતો ગૃહાદ્ ઇતિ
થોડી વારમાં, તે પોતાના પથારી પર બેઠી રહી અને ચિંતામાં પડી ગઈ: 'હાય! રાજાએ રાજપાટ છોડી દીધું અને ઘર છોડીને વનમાં ચાલ્યા ગયા.'
તન્ મયેહાદ્ય કિં કાર્યં તત્સમીપં વ્રજામ્ય્ અહમ્ । ભર્તૈવ ગતિર્ ઉદ્દિષ્ટા વિધિના પ્રકૃતા સ્ત્રિયઃ
હવે હું શું કરું? હું તેમના પાસે જઇશ. સ્ત્રી માટે પતિ જ ભાગ્યે આશ્રય ગણાયો છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભર્તારમ્ અનુગન્તું સમુત્થિતા । ચૂડાલા વાતરન્ધ્રેણ નિર્ગત્યામ્બરમ્ આયયૌ
આ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ પતિને અનુસરવા માટે ઊભી રહી; અને વાયુના છિદ્રમાંથી બહાર નીકળી, આકાશમાં ચડી ગઈ.
બભ્રામામ્બરમાર્ગેણ વાતસ્કન્ધેન યોગિની । કુર્વતી સિદ્ધસાર્થસ્ય મુખેનાન્યેન્દુવિભ્રમમ્
યોગિની પવનના સહારે આકાશમાં ફરતી હતી. તેના ચહેરા પર ચાંદની જેવી કાંતિ હતી અને તે સિદ્ધો વચ્ચે વિહરતી હતી.
દદર્શાથ પથા યાન્તં રાત્રૌ ખડ્ગકરં પતિમ્ । ભ્રમન્તમ્ એકમ્ એકાન્તે વેતાલેશમ્ ઇવોત્થિતમ્
પછી, એ રસ્તા પર, તેણે રાત્રે પોતાના પતિને જોયા—હાથમાં તલવાર લઈને, એકાંતમાં એકલો ફરતો હતો, જાણે તાજું ઉઠેલો ભૂત હોય એમ.
તાદૃશં પતિમ્ આલોક્ય રુદ્ધા ગગનકોટરે । ભવિષ્યચ્ ચિન્તયામ્ આસ સર્વં ભર્તુર્ અખણ્ડિતમ્
પતિને આવી હાલતમાં જોઈ, તે આકાશના ખૂણે થોભી ગઈ અને પતિને જે કંઈ બનવાનું છે, તે બધું સંપૂર્ણ રીતે વિચારવા લાગી.
યથા તેન યદા યત્ર યાવત્ કાર્યં યથોદયમ્ । યથા ચ નિર્વૃતિસ્ સ્ફારા ગન્તવ્યા તેન રાઘવ
તેને ક્યારે, ક્યાં, કેટલું અને જેવું કરવું પડે, અને તેને સંપૂર્ણ સુખ કેવી રીતે મળે—આ બધું તેને જ કરવું પડશે, હે રાઘવ.
અવશ્યભવિતવ્યં તદ્ ભર્તુર્ દૃષ્ટ્વા પુરસ્સ્થિતમ્ । તદ્ એવ સમ્પાદયિતું ગમનાત્ સા ન્યવર્તત
પતિને જે બનવાનું હતું તે હવે સામે જોઈને, તેણીએ પોતાનો પ્રવાસ અટકાવી દીધો, જેથી તે ઘટના બની શકે.
આસ્તાં મમાદ્ય ગમનં કાલેનાતિચિરેણ હિ । મયાસ્ય પાર્શ્વં ગન્તવ્યં નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
આજે તો મારું જવું રહે જવા દઉં; થોડા સમયમાં તો ભાગ્યના જોરે મને એના પાસે જવું જ પડશે, એ નક્કી છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુનઃ । સુષ્વાપ શયને શમ્ભોશ્ શિરસીવૈન્દવી કલા
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ ફરીથી આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાના પથારી પર સૂઈ ગઈ, જેમ શિવજીના માથા પર ચાંદની કિરણ શોભે છે તેમ.
કેનચિત્ કારણેનાસૌ ગતસ્ સમ્પ્રતિ ભૂપતિઃ । ઇતિ પૌરજનં સર્વમ્ આશ્વાસ્યાતિષ્ઠદ્ અઙ્ગના
બધા પ્રજાજનોને આશ્વાસન આપવા માટે રાણીએ કહ્યું, 'રાજા કોઈ કારણસર ગયા છે.'
રાજ્યં રરક્ષ ભર્તુસ્ તત્ ક્રમેણ સમદર્શના । યથા કલમકેદારં પક્વં કલમગોપિકા
તેણી પોતાના પતિના સ્થાને રાજ્યની સંભાળ રાખતી હતી, બધાને સમાન દૃષ્ટિથી જોઈને, જેમ ખેડૂતની પત્ની પાકેલા ધાનના ખેતરને સાચવે છે.
તયોસ્ તદાવહત્ કાલો દમ્પત્યોસ્ સ્થિતયોસ્ તથા । અદૃષ્ટાન્યોઽન્યમુખયો રાજ્યકાનનપાલયોઃ
એ રીતે બંને પતિ-પત્ની માટે સમય પસાર થતો રહ્યો—એક મહેલમાં અને બીજો જંગલમાં—એકબીજાને જોઈ્યા વિના, બંનેએ પોતપોતાના રાજ્યની રક્ષા કરી.
જગામાથ દિનં પક્ષો માસો ઽથર્તુશ્ ચ વત્સરઃ । શિખિધ્વજસ્ય વિપિને ચૂડાલાયાસ્ સ્વમન્દિરે
પછી એક દિવસ, પખવાડિયું, મહિનો અને આખું વર્ષ વીતી ગયું—શિખિધ્વજ જંગલમાં અને ચૂડાલા પોતાના મહેલમાં.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાદશાઙ્ગના । ચૂડાલોવાસ સદને વનકચ્છે શિખિધ્વજઃ
આથી વધુ શું કહીએ? આખા અઢાર વર્ષ વીતી ગયા: ચૂડાલા મહેલમાં રહી અને શિખિધ્વજ જંગલના કિનારે.
અથ યાતેષુ બહુષુ વર્ષેષુ જરસા વૃતે । શિખિધ્વજે મહાશૈલતટકોટરવાસિનિ
પછી ઘણા વર્ષો વીતી ગયા અને વૃદ્ધાવસ્થા આવી, ત્યારે શિખિધ્વજ મહાન પર્વતની ઢાળ પર આવેલી ગુફામાં રહેવા લાગ્યા.
ભર્તુઃ કષાયપાકં તદ્ આલક્ષ્ય ફલિતં ચિરાત્ । તદા તસ્યાત્મકાર્યસ્ય ભવિતવ્યતયા તયા
પત્નીએ જોયું કે પતિના તપસ્યાના ફળ હવે લાંબા સમય પછી પક્વ થઈ ગયા છે અને તેનો આત્મલક્ષ્ય પૂર્ણ થવાનો સમય આવી ગયો છે.
ભર્તુસ્ સમીપગમને મમ કાલો ઽયમ્ ઇત્ય્ અપિ । સઞ્ચિન્ત્ય મન્દરોપાન્તં ગન્તું બુદ્ધિં ચકાર સા
'હવે પતિની પાસે જવાનું યોગ્ય સમય છે' એવું વિચારીને, તેણે મંદર પર્વતની નજીક જવાનું નક્કી કર્યું.
ચચાલાન્તઃપુરાદ્ રાત્રૌ તતાર ચ નભઃપથમ્ । જગામ વાતસ્કન્ધેન ગચ્છન્તી ખે દદર્શ ચ
તે રાત્રે અંતઃપુરમાંથી નીકળી, આકાશમાર્ગે પસાર થઈ અને પવનના સહારે આગળ વધતી, આકાશમાં ગતિ કરતા લોકોને જોયા.
કલ્પવૃક્ષાંશુકચ્છન્ના રત્નસ્તબકભૂષિતાઃ । નન્દનોદ્યાનનિલયા રક્તાસ્ સિદ્ધાભિસારિકાઃ
તેણે જોયાં કે સ્ત્રીઓ ઇચ્છાપૂર્ણ વૃક્ષના વસ્ત્રો પહેરીને, રત્નમાળાઓથી શોભાયમાન થઈને, નંદન બગીચામાં વસે છે અને સિદ્ધ પુરુષોની સંગત મેળવવા આતુર છે.
પરામૃષ્ટેન્દુશકલાન્ પ્રાલેયકણકર્ષિણઃ । સિદ્ધોત્તંસાત્તસૌગન્ધ્યાન્ સ્પર્શયામ્ આસ મારુતાન્
તેણે એવા પવનને સ્પર્શ કર્યો, જેમાં સિદ્ધો દ્વારા પહેરવામાં આવતી સુગંધ ભરી હતી, ચાંદની જેવી ઠંડક હતી અને હિમકણોની ઠંડક પણ હતી.
ચન્દ્રબિમ્બામૃતામ્ભોધિમહાવીચિપરમ્પરામ્ । અપશ્યન્ નિર્મલાં જ્યોત્સ્નામ્ અમ્બરામ્બરતાં ગતામ્
તેણે નિર્મળ ચાંદની જોઈ, જે ચંદ્રમંડળના અમૃત સમુદ્રમાંથી ઊઠતી મોટી લહેરોની જેમ લાગી અને આખા આકાશમાં વસ્ત્રની જેમ ફેલાઈ ગઈ હતી.
મેઘાન્તરેણ ગચ્છન્તી મેઘલગ્નાશ્ ચ વિદ્યુતઃ । અભિયુક્તા સ્વભર્ત્રા સા ભૂયો ભૂયો વ્યલોકયત્
તે મેઘો વચ્ચેથી પસાર થતી હતી અને મેઘો સાથે જોડાયેલી વીજળી જોઈ રહી હતી; પોતાનાં પતિને યાદ કરીને તે વારંવાર ચોતરફ નજર ફેરવી રહી હતી.
ઉવાચ ચાત્મનૈવાહો યાવજ્જીવં શરીરિણામ્ । ન સ્વભાવશ્ શમં યાતિ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠતે મનઃ
તે કહે છે: જેટલો સમય જીવંત છે, તેટલો સમય મનુષ્યનું સ્વભાવ શાંત થતું નથી; મારું પણ મન શાંત રહેતું નથી.
કદા મૃગેન્દ્રસ્કન્ધં તં પ્રણયપ્રવણં પુરઃ । પશ્યામિ કાન્તમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ મમાપ્ય્ ઉત્કણ્ઠિતં મનઃ
મારે ક્યારે એ પ્રિયજનને, સિંહ જેવી ભુજાવાળા અને પ્રેમથી ભરેલા, સામે જોઈશ? મારું પણ મન અંદરથી બેચેન છે.