રટત્પ્રણાલસલિલવાપીવલિતપાદપમ્ । શીર્ણવેદ્યાદિવિજ્ઞાતભૂતપૂર્વદ્વિજાશ્રમમ્
ત્યાં વહેતાં પાણીના કૂવા, તળાવ અને પવનમાં લહેરાતા વૃક્ષો હતા, અને જૂના યજ્ઞવેદિકાના અવશેષો બતાવતા કે ત્યાં પહેલા ક્યારેક ઋષિઓ રહેતા.
ક્ષુદ્રપ્રાણિવિનિર્મુક્તં સિદ્ધસેવ્યલતાલયમ્ । આપૂર્ણપાદપલતં પ્રાણવૃત્તિકરૈઃ ફલૈઃ
આ જગ્યા નાનાં જીવજંતુઓથી મુક્ત હતી, સિદ્ધો દ્વારા વંદિત વન હતું, જમીન પર સૂકા પાંદડા અને જીવતંત્ર માટે જરૂરી ફળો પડ્યા હતા.
તત્રૈકસ્મિન્ સ્થલે શુદ્ધે સમે સલિલમાલિતે । શીતલે શાદ્વલશ્યામે સ્નિગ્ધે સફલપાદપે
ત્યાં એક શુદ્ધ અને સમતલ જગ્યાએ, પાણીથી ભીની, ઠંડી, ઘન ઘાસથી અંધારી, નરમ અને ફળવાળા વૃક્ષોની છાંયથી છવાયેલી જમીન હતી.
સમઞ્જરીભિર્ વલ્લીભિસ્ સ ચકારોટજાલયમ્ । પ્રાવૃટ્કાલસ્ સવિદ્યુદ્ભિર્ નીલાભ્રૈર્ ઇવ પઞ્જરમ્
ત્યાં તેણે ફૂલોથી ભરેલી વેલીઓથી એક ઝૂંપડી બનાવી, જે વરસાદના ઋતુમાં વીજળીથી ઝગમગતા નીલા વાદળ જેવા પાંજરા જેવી લાગતી હતી.
મસૃણં વૈણવં દણ્ડં ફલભોજનભાજનમ્ । અર્ઘપાત્રં પુષ્પભાણ્ડમ્ અક્ષમાલાં કમણ્ડલુમ્
તેને ચીકણાં વાંસના દંડ, ફળ ખાવાનું વાસણ, પાણી અર્પણ કરવાનો પાત્ર, ફૂલોની ટોપલી, જપમાળ અને કમંડળુ—all લઈને આવ્યો.
કન્થાં શીતાપનોદાય બૃસીં ચૈવ મૃગાજિનમ્ । આનીયાયોજયત્ તસ્મિન્ મઠિકામન્દિરે નૃપઃ
ઠંડી દૂર કરવા માટેની ચાદર, પાટલો અને મૃગચર્મ પણ લાવ્યો અને તે બધું ઝૂંપડીમાં યોગ્ય રીતે ગોઠવ્યું.
યત્ કિઞ્ચિદ્ અન્યદ્ વા વસ્તુ યોગ્યં તાપસકર્મણિ । તત્ તત્ર સ્થાપયામ્ આસ જગતીવ ક્રમં વિધિઃ
તપ માટે યોગ્ય જે કંઈ પણ વસ્તુઓ હતી, તે બધું તેણે ત્યાં ગોઠવી દીધું, જેમ દુનિયામાં નિયમ પ્રમાણે વ્યવસ્થા થાય છે.
સન્ધ્યાપૂર્વં જપં પ્રાતઃપ્રહરં સ તદાકરોત્ । પુષ્પોચ્ચયં દ્વિતીયં તુ સ્નાનં દેવાર્ચનં તતઃ
સવારના સમયે, સૂર્યોદય પહેલાં, તેણે પ્રથમ પ્રહરમાં જપ કર્યો; પછી બીજાં પ્રહરમાં ફૂલ ચાંટી, સ્નાન કર્યું અને દેવતાઓની પૂજા કરી.
પશ્ચાદ્ વનફલં કિઞ્ચિદ્ વનકન્દં બિસાદિકમ્ । ભુક્ત્વા જપ્યપરો ભૂત્વા નિનાયૈકો નિશાં વશી
પછી તેણે થોડી વનફળો, મૂળ, કમળના ડાંડા વગેરે ખાધાં; પછી જપમાં લીન રહીને, સંયમી રહી, એકલો રાત પસાર કરી.
ઇતિ દિવસમ્ અખેદં મન્દરોપાન્તકચ્છે વિરચિત ઉટજે ઽન્તર્ માલવેશો નિનાય । ન ચ નૃપતિવિલાસં તં સ સસ્માર કં વા સ્ફુરતિ હૃદિ વિવેકે રાજ્યલક્ષ્મ્યો હરન્તિ
આ રીતે, મંદર પર્વતની ઢાળ પાસે, છાલના વસ્ત્ર પહેરી, ઝૂંપડામાં રહીને, તેણે દિવસો નિર્વિઘ્ને વિતાવ્યા; રાજસી સુખો તેને યાદ પણ આવ્યા નહીં, કારણ કે વિવેકી હૃદયમાં રાજ્યની વૈભવલતા ઉગતી નથી.
એવં શિખિધ્વજઃ પર્ણમઠિકાયાં વને સ્થિતઃ । ઇદાનીં શૃણુ ચૂડાલા સા કિં કૃતવતી ગૃહે
એ રીતે શિખિધ્વજ વનમાં પર્ણમાઠમાં રહેતો હતો. હવે સાંભળો, ચૂડાલાએ ઘરે શું કર્યું.
તત્રાર્ધરાત્રસમયે દૂરં યાતે શિખિધ્વજે । હરિણી ગ્રામસુપ્તેવ ચૂડાલા બુબુધે ભયાત્
જ્યારે શિખિધ્વજ દૂર જઈ ચૂક્યો હતો, તે સમયે અર્ધી રાત્રે, ચૂડાલા ગામમાં ઊંઘતી હરણીની જેમ ડરીને જાગી ગઈ.
અપશ્યત્ પતિનિર્હીનં શયનં શૂન્યતાં ગતમ્ । અભાસ્કરમ્ અપૂર્ણેન્દું શાન્તશોભમ્ ઇવામ્બરમ્
તેણે પતિ વિનાનું ખાલી શયનસ્થળ જોયું, જેવું કે આકાશ, જેમાં neither સૂર્યપ્રકાશ હોય કે પૂર્ણ ચાંદની, છતાં શાંત સૌંદર્ય ધરાવતું હોય.
ઉત્તસ્થૌ કિઞ્ચિદ્ આમ્લાનવદના ખેદશાલિની । કુસિક્તેવ મહાવલ્લી નિરુત્સાહાઙ્ગપલ્લવા
તે ઊભી રહી, તેનો ચહેરો થોડો મલિન અને મન દુ:ખથી ભરેલો હતો. વરસાદથી ભીંજાયેલી મોટી વેલ જેવી, તેના અંગોમાં ઉત્સાહ નહોતો.
ન પ્રસન્ના ન વિમલા બભૂવાકુલતાં ગતા । દિનશ્રીર્ ઇવ નીહારધૂસરા સા વ્યતિષ્ઠત
તેને મનમાં શાંતિ નહોતી, ન પવિત્રતા હતી; તે ગૂંચવણમાં પડી ગઈ હતી. જેમ ધૂંધથી દિવસની કાંતિ ફીકી પડી જાય છે, એમ તે પણ મલિન થઈ ગઈ હતી.
ક્ષણં શય્યોપવિષ્ટૈવ ચિન્તયામ્ આસ ચિન્તયા । કષ્ટં રાજ્યં પ્રભુસ્ ત્યક્ત્વા વનં યાતો ગૃહાદ્ ઇતિ
થોડી વારમાં, તે પોતાના પથારી પર બેઠી રહી અને ચિંતામાં પડી ગઈ: 'હાય! રાજાએ રાજપાટ છોડી દીધું અને ઘર છોડીને વનમાં ચાલ્યા ગયા.'
તન્ મયેહાદ્ય કિં કાર્યં તત્સમીપં વ્રજામ્ય્ અહમ્ । ભર્તૈવ ગતિર્ ઉદ્દિષ્ટા વિધિના પ્રકૃતા સ્ત્રિયઃ
હવે હું શું કરું? હું તેમના પાસે જઇશ. સ્ત્રી માટે પતિ જ ભાગ્યે આશ્રય ગણાયો છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ભર્તારમ્ અનુગન્તું સમુત્થિતા । ચૂડાલા વાતરન્ધ્રેણ નિર્ગત્યામ્બરમ્ આયયૌ
આ રીતે વિચાર કરીને, ચૂડાલાએ પતિને અનુસરવા માટે ઊભી રહી; અને વાયુના છિદ્રમાંથી બહાર નીકળી, આકાશમાં ચડી ગઈ.
બભ્રામામ્બરમાર્ગેણ વાતસ્કન્ધેન યોગિની । કુર્વતી સિદ્ધસાર્થસ્ય મુખેનાન્યેન્દુવિભ્રમમ્
યોગિની પવનના સહારે આકાશમાં ફરતી હતી. તેના ચહેરા પર ચાંદની જેવી કાંતિ હતી અને તે સિદ્ધો વચ્ચે વિહરતી હતી.
દદર્શાથ પથા યાન્તં રાત્રૌ ખડ્ગકરં પતિમ્ । ભ્રમન્તમ્ એકમ્ એકાન્તે વેતાલેશમ્ ઇવોત્થિતમ્
પછી, એ રસ્તા પર, તેણે રાત્રે પોતાના પતિને જોયા—હાથમાં તલવાર લઈને, એકાંતમાં એકલો ફરતો હતો, જાણે તાજું ઉઠેલો ભૂત હોય એમ.
તાદૃશં પતિમ્ આલોક્ય રુદ્ધા ગગનકોટરે । ભવિષ્યચ્ ચિન્તયામ્ આસ સર્વં ભર્તુર્ અખણ્ડિતમ્
પતિને આવી હાલતમાં જોઈ, તે આકાશના ખૂણે થોભી ગઈ અને પતિને જે કંઈ બનવાનું છે, તે બધું સંપૂર્ણ રીતે વિચારવા લાગી.
યથા તેન યદા યત્ર યાવત્ કાર્યં યથોદયમ્ । યથા ચ નિર્વૃતિસ્ સ્ફારા ગન્તવ્યા તેન રાઘવ
તેને ક્યારે, ક્યાં, કેટલું અને જેવું કરવું પડે, અને તેને સંપૂર્ણ સુખ કેવી રીતે મળે—આ બધું તેને જ કરવું પડશે, હે રાઘવ.
અવશ્યભવિતવ્યં તદ્ ભર્તુર્ દૃષ્ટ્વા પુરસ્સ્થિતમ્ । તદ્ એવ સમ્પાદયિતું ગમનાત્ સા ન્યવર્તત
પતિને જે બનવાનું હતું તે હવે સામે જોઈને, તેણીએ પોતાનો પ્રવાસ અટકાવી દીધો, જેથી તે ઘટના બની શકે.
આસ્તાં મમાદ્ય ગમનં કાલેનાતિચિરેણ હિ । મયાસ્ય પાર્શ્વં ગન્તવ્યં નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ
આજે તો મારું જવું રહે જવા દઉં; થોડા સમયમાં તો ભાગ્યના જોરે મને એના પાસે જવું જ પડશે, એ નક્કી છે.
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા પ્રવિશ્યાન્તઃપુરં પુનઃ । સુષ્વાપ શયને શમ્ભોશ્ શિરસીવૈન્દવી કલા
આ રીતે વિચાર કરીને ચૂડાલાએ ફરીથી આંતરમહેલમાં પ્રવેશ કર્યો અને પોતાના પથારી પર સૂઈ ગઈ, જેમ શિવજીના માથા પર ચાંદની કિરણ શોભે છે તેમ.
કેનચિત્ કારણેનાસૌ ગતસ્ સમ્પ્રતિ ભૂપતિઃ । ઇતિ પૌરજનં સર્વમ્ આશ્વાસ્યાતિષ્ઠદ્ અઙ્ગના
બધા પ્રજાજનોને આશ્વાસન આપવા માટે રાણીએ કહ્યું, 'રાજા કોઈ કારણસર ગયા છે.'
રાજ્યં રરક્ષ ભર્તુસ્ તત્ ક્રમેણ સમદર્શના । યથા કલમકેદારં પક્વં કલમગોપિકા
તેણી પોતાના પતિના સ્થાને રાજ્યની સંભાળ રાખતી હતી, બધાને સમાન દૃષ્ટિથી જોઈને, જેમ ખેડૂતની પત્ની પાકેલા ધાનના ખેતરને સાચવે છે.
તયોસ્ તદાવહત્ કાલો દમ્પત્યોસ્ સ્થિતયોસ્ તથા । અદૃષ્ટાન્યોઽન્યમુખયો રાજ્યકાનનપાલયોઃ
એ રીતે બંને પતિ-પત્ની માટે સમય પસાર થતો રહ્યો—એક મહેલમાં અને બીજો જંગલમાં—એકબીજાને જોઈ્યા વિના, બંનેએ પોતપોતાના રાજ્યની રક્ષા કરી.
જગામાથ દિનં પક્ષો માસો ઽથર્તુશ્ ચ વત્સરઃ । શિખિધ્વજસ્ય વિપિને ચૂડાલાયાસ્ સ્વમન્દિરે
પછી એક દિવસ, પખવાડિયું, મહિનો અને આખું વર્ષ વીતી ગયું—શિખિધ્વજ જંગલમાં અને ચૂડાલા પોતાના મહેલમાં.
બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન વર્ષાણ્ય્ અષ્ટાદશાઙ્ગના । ચૂડાલોવાસ સદને વનકચ્છે શિખિધ્વજઃ
આથી વધુ શું કહીએ? આખા અઢાર વર્ષ વીતી ગયા: ચૂડાલા મહેલમાં રહી અને શિખિધ્વજ જંગલના કિનારે.